Ziemie polskie w latach $$1815-1830$$

Ziemie polskie w latach $1815-1830$

Sytuacja po $1813$ roku i koncepcja A.J. Czartoryskiego

• W $1813$ roku wojska rosyjskie, w pościgu za armią napoleońską, zajęły Księstwo Warszawskie, co doprowadziło do jego likwidacji.

• Koncepcja odbudowy Polski autorstwa księcia Adama Jerzego Czartoryskiego (tzw. qui pro quo, czyli „coś za coś”) została przedstawiona carowi Aleksandrowi I na Kongresie Wiedeńskim:

  • Postulat: Przyłączenie do ziem Księstwa Warszawskiego tzw. Ziem Zabranych, czyli obszarów I i II rozbioru utraconych przez Rzeczpospolitą na rzecz Rosji (m.in. części Litwy, Białorusi i Ukrainy).

  • W zamian: Utworzenie konstytucyjnego Królestwa Polskiego w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, pod zwierzchnictwem Cara jako Króla Polskiego. Celem było stworzenie silnego, buforowego państwa w interesie rosyjskim.

Królestwo Polskie (Kongresówka)

• Listopad $1815$ roku: Na mocy decyzji Kongresu Wiedeńskiego oraz jednostronnej decyzji Cara, Aleksander I nadał konstytucję Królestwu Polskiemu. Jej naturę dobrze oddają słowa: „Konstytucja na stole, a bat pod stołem”, wskazujące na istnienie praw i swobód publicznie deklarowanych, ale faktyczne rządy oparte na despotycznej władzy carskiej.

• Główne zasady Konstytucji Królestwa Polskiego z $1815$ roku:

  • Unia personalna z Imperium Rosyjskim – Królestwo Polskie było związane z Rosją osobą monarchy, ale zachowywało odrębność prawną i instytucjonalną.

  • Gwarancja wolności osobistej i majątkowej obywateli, równość wobec prawa oraz nienaruszalność własności.

  • Zagwarantowanie wolności słowa i druku, choć w praktyce było to szybko ograniczane przez cenzurę.

  • Język polski uznano za język urzędowy we wszystkich instytucjach, co było ważnym elementem zachowania tożsamości narodowej.

  • Utrzymanie odrębnych instytucji: własny sejm, rząd, sądownictwo, administracja i armia, co wyróżniało Królestwo na tle innych ziem polskich pod zaborami.

  • Król Polski był jednocześnie carem rosyjskim, sprawując władzę wykonawczą, ustawodawczą i wojskową.

  • Namiestnik: Urzędnik powoływany przez Cara, faktycznie sprawujący władzę w jego imieniu. Pierwszym namiestnikiem był generał Józef Zajączek, ale faktyczna władza wojskowa i wpływ na sprawy Królestwa spoczywały w rękach brata cara, Wielkiego Księcia Konstantego Pawłowicza.

  • Niezawisłość władzy sądowniczej, z wyłączeniem spraw dotyczących tzw. „zbrodni stanu” (czyli przestępstw politycznych, które mogły być sądzone przez specjalne trybunały podporządkowane Carowi).

  • Obowiązek koronacji królewskiej w Warszawie, co symbolizowało suwerenność i odrębność państwa (choć tylko pozorną).

  • Rząd składał się z $5$ ministerstw, zwanych komisjami, na czele których stali Polacy, co miało gwarantować narodowy charakter administracji:

    • Komisja Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego

    • Komisja Sprawiedliwości

    • Komisja Spraw Wewnętrznych i Policji

    • Komisja Wojny

    • Komisja Przychodów i Skarbu

  • Armia Królestwa Polskiego miała zachować narodowy charakter (polscy oficerowie, język komend, umundurowanie), ale była całkowicie podporządkowana Namiestnikowi, a faktycznie Wielkiemu Księciu Konstantemu.

• Sejm:

  • Składał się z dwóch izb: Izby Poselskiej i Senatu. Zwoływany był co $2$ lata na okres $30$ dni, głównie w celu przegłosowania budżetu.

  • Car Aleksander I wprowadził (na wzór rosyjski) wysoki cenzus majątkowy (wymagane posiadanie majątku o wartości co najmniej $100$ zł rocznego dochodu) oraz cenzus wieku (minimum $30$ lat) dla elektorów i posłów, co ograniczało dostęp do władzy tylko dla najzamożniejszej szlachty.

  • Izba Poselska liczyła $77$ posłów (z czego $51$ wybieranych przez sejmiki, a $26$ przez zgromadzenia gminne) oraz $30$ senatorów powoływanych dożywotnio przez króla. Ogólna liczba Polaków z prawem głosu wynosiła około $100$ tysięcy.

Tymczasem w Zaborze Pruskim

• $1815$ rok: Na Kongresie Wiedeńskim utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie ze stolicą w Poznaniu. Było to autonomiczne księstwo w ramach Królestwa Prus, z własnym sejmem i administracją, ale podległe władzy pruskiej.

• Namiestnik króla pruskiego: Początkowo był nim książę Antoni Radziwiłł, zięć króla pruskiego. Jego funkcja była jednak bardziej honorowa i reprezentacyjna niż faktycznie decyzyjna.

• Nadprezydent: Główny urzędnik administracji prowincjonalnej, który faktycznie sprawował władzę w imieniu króla pruskiego. To on, a nie namiestnik, kierował polityką germanizacji.

• Język polski był formalnie drugim językiem urzędowym, obok niemieckiego, ale w praktyce jego rola była stopniowo ograniczana na rzecz intensywnej germanizacji szkolnictwa i administracji.

• Utworzenie sejmu prowincjonalnego (prowincjonalnego sejmu W.K.P.), który miał jednak bardzo ograniczone kompetencje, głównie doradcze i opiniowania ustaw.

• Dawne Prusy Królewskie (Pomorze Gdańskie) zostały włączone do prowincji Prus Zachodnich i utraciły wszelką autonomię.

• Warmia została włączona do Prus Wschodnich, również bez specjalnego statusu.

Sytuacja w Galicji (Zabór Austriacki)

• Utworzenie Królestwa Galicji i Lodomerii w ramach Monarchii Habsburgów. Była to prowincja rządzona bezpośrednio z Wiednia, charakteryzująca się silną biurokracją i centralizacją.

• Powołanie sejmu stanowego, który pełnił funkcję organu doradczego dla gubernatora i miał bardzo ograniczone kompetencje, głównie w sprawach podatkowych i cywilnych.

• Gubernator: Zarządca prowincji, powoływany przez cesarza, odpowiedzialny za całą administrację i wojsko.

• Gubernium: Najwyższy organ administracji cywilnej w Galicji, składający się z wysokich urzędników wspomagających gubernatora w zarządzaniu prowincją.

• Język niemiecki był językiem urzędowym. Wprowadzono germanizację w administracji i szkolnictwie wyższym.

• Utworzenie niezależnej, choć pozornie suwerennej, Rzeczypospolitej Krakowskiej (Wolne Miasto Kraków). Była to miniatura państwa, pod protektoratem trzech mocarstw rozbiorowych, z własną konstytucją, sejmem i prezydentem, mająca być symbolem dawnej Polski.

Gospodarka Królestwa Polskiego po $1815$ roku

• Dzięki polityce rządu Królestwa Polskiego, zwłaszcza ministra skarbu Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, nastąpił aktywny rozwój przemysłowy, dążący do stworzenia nowoczesnej gospodarki. Doprowadziło to do utworzenia:

  • Zagłębia Staropolskiego (w rejonie Gór Świętokrzyskich) specjalizującego się w hutnictwie żelaza oraz produkcji maszyn i narzędzi.

  • Zagłębia Dąbrowskiego (na Śląsku) z dynamicznie rozwijającym się górnictwem węgla kamiennego i przemysłem hutniczym.

• W krótkim czasie Zagłębie Staropolskie stało się głównym eksporterem wyrobów hutniczych, w tym szczególnie do Imperium Rosyjskiego, które stanowiło chłonny rynek zbytu dla przemysłu Królestwa.

Bank Polski

• W $1828$ roku, z inicjatywy Franciszka Ksawerego Druckiego Lubeckiego, powołano do życia Bank Polski. Była to kluczowa instytucja finansowa, mająca na celu wspieranie rozwoju gospodarczego Królestwa.

• Działalność Banku Polskiego (zarówno przed Powstaniem Listopadowym, jak i po $1831$ roku) obejmowała m.in.:

  • Finansowanie budowy i remontów strategicznych dróg oraz kanałów, wspierając rozwój infrastruktury komunikacyjnej.

  • Dofinansowywanie górnictwa rządowego oraz prywatnego, co przyczyniło się do wzrostu wydobycia surowców.

  • Częściowe sfinansowanie budowy Cytadeli Warszawskiej (twierdzy wzniesionej przez Rosjan po Powstaniu Listopadowym w celu kontroli nad miastem).

  • Prawo emisji własnych banknotów, co umacniało suwerenność monetarną Królestwa.

  • Udzielanie kredytów krótko- i długoterminowych dla przedsiębiorców, wspierając inwestycje i rozwój przemysłu.

  • Obsługę pożyczek zagranicznych zaciąganych przez rząd Królestwa Polskiego.

Nauka, sztuka i oświata

• Okres intensywnego rozwoju literatury romantycznej, której głównymi przedstawicielami byli Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński. Romantyzm stał się nośnikiem idei narodowych i walki o niepodległość.

• Ożywienie środowisk intelektualistów, czego przejawem było tworzenie licznych stowarzyszeń, często o charakterze filomatyczno-patriotycznym:

  • Towarzystwo Przyjaciół Nauk (Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk), działające w Warszawie, było centralnym ośrodkiem naukowym.

  • Filomaci (Towarzystwo Filomatów – „Miłośników Wiedzy”, założone w Wilnie w $1817$ roku) – tajne stowarzyszenie studenckie skupiające m.in. Adama Mickiewicza, dążące do samokształcenia i umacniania polskości.

  • Filareci (Związek Przyjaciół Cnót, założone w Wilnie w $1820$ roku) – jawne stowarzyszenie studenckie, kontynuujące cele Filomatów, ale o szerszym zasięgu i jawnej działalności.

  • Związek Przyjaciół Panta Koina (związany z Ludwikiem Mauersbergerem), tajne kółko studenckie na Uniwersytecie Warszawskim o charakterze patriotycznym.

  • „Chorągiew Rejtana” – Związek Wolnych Polaków (związany z Ksawerym Bronikowskim), o charakterze politycznym i niepodległościowym, działający w kręgach wojskowych i inteligenckich.

• Nastąpił „boom” instytucji kulturotwórczych, wspierających rozwój kultury i nauki:

  • Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu, ważna publiczna instytucja gromadząca polskie książki.

  • Muzeum Czartoryskich w Puławach, prywatna kolekcja o znaczeniu narodowym, gromadząca pamiątki historyczne i dzieła sztuki.

  • Lwowska Biblioteka Ossolineum, założona w $1817$ roku, stała się jednym z najważniejszych ośrodków polskiej kultury i nauki w zaborze austriackim.

• Rozwój szkolnictwa wyższego, będącego ważną podstawą odrodzenia intelektualnego:

  • W $1816$ roku utworzono Uniwersytet Warszawski, który stał się głównym ośrodkiem akademickim w Królestwie Polskim.

  • W $1817$ roku przywrócono działalność Uniwersytetu Lwowskiego (przekształconego z liceum), który był ważnym ośrodkiem edukacyjnym w Galicji.