Ký Sinh Trùng Sốt Rét (Plasmodium)

Ký Sinh Trùng Sốt Rét (Plasmodium)

Phân Loại Plasmodium

• Có khoảng 146 loài Plasmodium.
• Chỉ có 4 loài ký sinh ở người.
• Số còn lại ký sinh ở động vật có vú, chim và bò sát (70 loài).
• Ít nhất có 22 loài ở động vật tứ chi, 19 loài ở động vật có vú.
• Plasmodium là đơn bào thuộc họ Plasmodidae, lớp Protozoa.
• Người không mắc Plasmodium của chim và loài gậm nhấm do có miễn dịch tự nhiên.

Tác Nhân Gây Bệnh Sốt Rét ở Người

• Plasmodium falciparum (Stephen, 1922)
• Plasmodium vivax (Grassi + Feletti, 1890)
• Plasmodium ovale (Stephen, 1922)
• Plasmodium malariae (Laveran, 1881)
• Plasmodium knowlesi (Đông nam Á, Malaysia)
• Việt Nam, chủ yếu có 2 loại P. falciparum và P. vivax, trong đó P. falciparum chiếm 70-80%.

Chu Trình Phát Triển Của Vector

• Trứng -> Lăng quăng/bọ gậy -> Nhộng -> Muỗi trưởng thành
• Anopheles dirus: sống trong rừng
• An.minimus: thích ở ven rừng
• An.sundaicus: ở vùng nước lợ miền duyên hải & châu thổ Mê Kông

Cấu Tạo Chung Của Plasmodium

• Tùy theo hình thái và sự kết hợp của các yếu tố chung của Plasmodium, người ta chia các thể của KST SR như sau:
  • Thể tư dưỡng trẻ (Early Trophozoite)
  • Thể tư dưỡng già (Late Trophozoite)
  • Thể phân liệt (Schizont)
  • Thể giao bào (Gametocyte)

Cấu Tạo Của Plasmodium (Hình Thể Trên Phết Máu)

• Sau khi nhuộm Giemsa, Plasmodium:
  • Tế bào chất bắt màu xanh hoặc tím nhạt.
  • Nhân bắt màu đỏ hoặc tím đậm.
  • Sắc tố có màu đen hoặc nâu đen.

Plasmodium falciparum

• Chiếm 70-80% các ca sốt rét ở Việt Nam.
• Các giai đoạn phát triển bao gồm:
  • Ring form
  • Young trophozoite
  • Trophozoite
  • Early schizont
  • Schizont
  • Mature schizont
  • Female gametocyte
  • Male gametocyte

Tiêu Bản

• Giọt dầy
• Làn mỏng

Plasmodium vivax

• Chiếm 20-30% các ca sốt rét ở Việt Nam.

Plasmodium malariae

• Chiếm 1-3% các ca sốt rét.
• Các giai đoạn phát triển bao gồm:
  • Ring form
  • Early band form
  • Band form
  • Early schizont
  • Mature schizont
  • Female gametocyte
  • Male gametocyte

Plasmodium ovale

• Xuất hiện lẻ tẻ.
• Các giai đoạn phát triển bao gồm:
  • Young ring
  • Older ring
  • Trophozoite
  • Young schizont
  • Schizont
  • Mature schizont
  • Male gametocyte
  • Female gametocyte

Đặc Điểm Chung (Đặc Điểm Sinh Học)

• Có tính đặc hiệu ký chủ hẹp.
• Là đơn bào ký sinh bắt buộc trên cơ thể sinh vật.
• Thời gian phát triển KST trong muỗi phụ thuộc vào nhiệt độ:
  • P.vivax (P.malariae; P.ovale) > $14,5$ °C
  • P.falciparum > $16$ °C
• Nếu không bị tái nhiễm hoặc không được điều trị KST có thể tồn tại trong người tùy chủng loại:
  • P.falciparum: từ 1 - 2 năm
  • P.vivax (P.ovale): từ 1-5 năm
  • P.malariae: từ 3 – 50 năm
• Mỗi loài Plasmodium gây các hình thái lâm sàng khác nhau về mặt cơn sốt, mức độ và tử vong.

Chu Trình Phát Triển Của Plasmodium

• Người (ký chủ vĩnh viễn): Chu kỳ sinh sản vô tính (chu trình liệt sinh)
• Muỗi Anopheles (ký chủ trung gian): Chu kỳ sinh sản hữu tính (chu trình bào tử sinh)
• Thời gian hoàn thành chu kỳ vô tính trong hồng cầu từ 40 – 72h.

Phân Biệt P.falciparum và P.vivax

Phương Thức Nhiễm Bệnh

• Người bị nhiễm Plasmodium do:
  • Muỗi Anopheles cái truyền
  • Truyền máu hoặc truyền qua nhau thai
  • Sử dụng chung bơm kim tiêm dính máu có Plasmodium.

Bệnh Học Sốt Rét

• Cơ chế bệnh sinh: Nguyên nhân gây bệnh SR do:
  • Độc tố của KST Plasmodium
  • Do viêm
  • Do thiếu dinh dưỡng, thiếu oxy của tổ chức và tế bào, do thiếu máu,…
• Phân loại bệnh:
  • SR thường/SR chưa biến chứng
  • SR ác tính/SR có biến chứng

Sốt Rét Thường

• Giai đoạn rét run:
  • Cảm giác rất lạnh, run rẩy
  • Kéo dài 30 phút đến 2 giờ
• Giai đoạn sốt nóng:
  • Da khô, rất nóng, đau đầu
  • Nhiệt độ: 39 – 40ºC
  • Kéo dài 2 – 6 giờ
• Giai đoạn vã mồ hôi
  • Ra mồ hôi nhiều
  • Nhiệt độ hạ, khát nước
  • Mệt, ngủ thiếp
• P.falciparum: sốt hàng ngày
• P.vivax: sốt cách nhật
• P.malariae: 3 ngày sốt 1 cơn

Triệu Chứng Lâm Sàng

• Cơn sốt tái phát xảy ra do:
  • Điều trị chưa triệt để
  • Thể ngủ ở gan vào máu cơn sốt tái phát
    • P.vivax: sau 5 năm
    • P.ovale: sau 2 năm
  • Tái nhiễm liên tục, gặp ở vùng SR lưu hành nặng.
• Thời kỳ khỏi bệnh:
  • P. falciparum: 6 tháng 1 hoặc 3 năm
  • P. vivax: 1,5 2 hoặc 7 năm
  • P. malariae: 5 7 năm
  • P.ovale chưa xác định rõ.

Sốt Rét Ác Tính

• Thể não:
  • Hay gặp trong SR ác tính (80-95%).
  • Rối loạn ý thức.
  • Da, niêm mạc tái nhợt, nhiệt độ 40 – 41ºC.
  • Kích thích màng não ở trẻ em: nhức đầu, nôn mửa, thở dốc, mạch nhanh, cổ cứng.
  • Hôn mê đột ngột hoặc từ từ, co giật, rối loạn cơ vòng.
  • Đồng tử dãn, phản xạ với ánh sáng kém.
  • Thận: tiểu ít hoặc vô niệu, ure huyết cao,…
  • Suy hô hấp, suy tuần hoàn.
  • Tỷ lệ tử vong 20 – 40% nếu không điều trị sớm
  • Nếu hồi phục: sau 1 – 6 ngày, ít để lại di chứng.
• Thể đái huyết sắc tố
  • Thường do P.falciparum gây ra:
    • Tán huyết cấp
    • Đái huyết sắc tố
    • Thiếu máu nặng
    • Suy thận cấp
  • Tỷ lệ tử vong cao

Sốt Rét Ở Phụ Nữ Có Thai

• Lâm sàng thường gặp ở phụ nữ có thai
  • Thể não
  • Thể suy thận;
  • Thể gan mật
  • Thiếu máu cấp do tán huyết nặng
  • Sẩy thai / Thai chết lưu / Đẻ non
  • Gây sốt rét bẩm sinh cho bào thai
• Sốt rét bẩm sinh: Trẻ sốt, quấy khóc, tiêu chảy, bú kém, vàng da, gan lách to

Sốt Rét Ở Trẻ Em

• Trẻ < 6 tháng tuổi ít mắc SR và ít bị chết do SR vì còn kháng thể của mẹ và có huyết sắc tố F nên KST SR không tổng hợp được axit folic trong quá trình sống và phát triển.
• Triệu chứng lâm sàng:
  • Nôn, tiêu chảy, đau và chướng bụng
  • Kém ăn, sốt cao 39 – 41ºC, kèm theo dấu hiệu màng não và co giật.
  • Gan, lách to sờ đau.
  • Thiếu máu xảy ra nhanh nên tỷ lệ tử vong cao hơn người

Thay Đổi Của Cơ Thể

• Lách to.
• Gan to, đau; các chức năng gan bị tổn thương.
• Thiếu máu: huyết sắc tố giảm còn 60 – 65%, bạch cầu đa nhân trung tính giảm
• Gây viêm thận: nước tiểu có trụ niệu, albumin, hồng cầu. Bệnh nhân có thể phù, tăng huyết áp.
• Ảnh hưởng thần kinh: nhức đầu, chóng mặt,…

Chẩn Đoán Sốt Rét Thường

• Dịch tễ: đang sống hoặc qua lại vùng SR hoặc có tiền sử SR trong 6 tháng gần đây hoặc lâu hơn (tái phát do P.vivax), có liên quan đến truyền máu
• Dấu hiệu lâm sàng:
  • Cơn sốt điển hình: Rét, sốt nóng, ra mồ hôi
  • Các dấu hiệu khác: Thiếu máu, lách to
• Chẩn đoán xác định: XN KHV/ test nhanh
• Chẩn đoán phân biệt: Cảm cúm, SXH, thương hàn, viêm tai, viêm đường tiết niệu…

Dịch Tễ Học Sốt Rét Ở Việt Nam

• Vị trí địa lý
• Khí hậu
• Kinh tế - xã hội
• Vector truyền bệnh
• Tập quán, hành vi
• Miễn dịch
• Khối cảm thụ đặc biệt

Phòng Chống Sốt Rét

• Giải quyết nguồn lây
  • Phát hiện bệnh
  • Chẩn đoán bệnh
  • Điều trị và quản l{ người bệnh
• Giải quyết trung gian truyền bệnh
  • Cải tạo môi trường
  • Biện pháp hóa học
  • Biện pháp sinh học

Nguyên Tắc Điều Trị

• Phải chẩn đoán sớm, điều trị càng sớm càng tốt
• Tùy theo loài KSTSR, tùy theo từng giai đoạn chu kz của KSTSR mà lựa chọn thuốc cho phù hợp
• Phối hợp thuốc: không nên điều trị 1 loại thuốc mà nên phối hợp các nhóm thuốc SR
• Đủ liều và an toàn cho người bệnh
• Phải điều trị cả thể giao bào
• Phòng ngộ độc thuốc
• SR thường: thuốc dạng viên; SR có biến chứng: dùng dạng tiêm

Chăm Sóc Điều Dưỡng Người Bệnh

• Bệnh nhân nằm nội trú:
  • Nhắc và giám sát bệnh nhân uống thuốc đúng lời dặn của bác sĩ
  • Lấy máu xét nghiệm khi có cơn sốt
  • Hướng dẫn khi ngủ phải có mùng.
• Chăm sóc bệnh nhân ở cộng đồng:
  • Quản lý tốt người đang bị bệnh, vừa khỏi bệnh, người ngủ đêm ở rừng, rẫy.
  • Phát thuốc, tẩm mùng, tư vấn điều trị và phòng bệnh cho cộng đồng.