Digitale Weergave van Gegevens
Fundamenten van Binaire Representatie
Elektronische schakelsystemen:
Moderne computersystemen zijn fundamenteel gebouwd als elektronische schakelsystemen.
De basiseenheid van informatie is de bit (binary digit), welke uitsluitend twee toestanden kan aannemen:
Waarde of waarde .
Fysieke representatie: stroom of geen stroom.
Logische toestand: aan of uit.
Terminologie en binaire eenheden:
(b): kleinste bouwsteen.\n * 4\text{ bits}: **nibble**.\n * 8\text{ bits}B1\text{ B} = 8\text{ b}.\n * 16\text{ bits}: **word**.\n * 32\text{ bits}: **double word**.\n * 64\text{ bits}: **quad word**.\n\n* **Analoog versus binair signaal:**\n * Een analoog signaal kent een continu verloop van sterkte over de tijd (vergelijkbaar met een traploze draaiknop).\n * Een binair signaal kent discrete niveaus over de tijd (01, vergelijkbaar met een twee-standen tuimelschakelaar).\n\n\n\n* **Capaciteit en combinaties met n bits:**\n * Met 1\text{ bit}2^1 = 201.\n * Met 2\text{ bits}2^2 = 400011011.\n * Met 3\text{ bits}2^3 = 8000001010011100101110111.\n * Met 4\text{ bits}2^4 = 160000000100100011010001010110011110001001101010111100110111101111.\n * **Algemene regel:** met n\text{ bits}2^n verschillende waarden worden uitgedrukt.\n * **Voorbeelden van schaalgrootte:**\n * 16\text{ bits}2^{16} = 65.536 unieke waarden.\n * 32\text{ bits}2^{32} = 4.294.967.296 unieke waarden.\n * Tellen op één hand via het binaire stelsel (52^5 = 32031).\n\n# Booleaanse Logica en Operatoren\n\n* **Oorsprong en grondbeginselen:**\n * Vernoemd naar de wiskundige George Boole.\n * Vormt het fundament van de propositielogica.\n * Een booleaanse variabele A kent slechts twee mogelijke toestandswaarden: **WAAR** (True) of **ONWAAR** (False).\n\n* **Duale interpretaties van binaire toestanden:**\n * Waar (10)\n * True (10)\n * Present (10)\n * On (10)\n * Yes (10)\n * Voor (10)\n * Yang (10)\n * Positief (10)\n\n* **Toepassing in programmeren:**\n * Wordt gebruikt om conditionele logica en programmastromen uit te drukken en af te dwingen (`if`, `for`, `while`).\n * Voorbeeld van samengestelde expressie: `(student.isIngeschreven EN (NIET student.isVrijgesteld))`.\n\n* **Elementaire booleaanse operatoren:**\n * **NOT (Inversie / 1-complement):**\n * Notaties: `NOT x`, `!x`, `¬A`.\n * Keert de bitwaarde om:\n * Als x = 0\text{NOT } x = 1.\n * Als x = 1\text{NOT } x = 0.\n * **AND (Logische EN):**\n * Notaties: `x AND y`, `x & y`, `X ∧ Y`.\n * Resultaat is enkel 11 zijn:\n * 0 \text{ AND } 0 = 0\n * 1 \text{ AND } 0 = 0\n * 0 \text{ AND } 1 = 0\n * 1 \text{ AND } 1 = 1\n * **OR (Logische OF):**\n * Notaties: `x OR y`, `x | y`, `X ∨ Y`.\n * Resultaat is 11 is:\n * 0 \text{ OR } 0 = 0\n * 1 \text{ OR } 0 = 1\n * 0 \text{ OR } 1 = 1\n * 1 \text{ OR } 1 = 1\n * **XOR (Exclusieve OF):**\n * Notaties: `x XOR y`, `x ^ y`, `X ⊕ Y`.\n * Resultaat is 11 is (ongelijk aan elkaar):\n * 0 \text{ XOR } 0 = 0\n * 1 \text{ XOR } 0 = 1\n * 0 \text{ XOR } 1 = 1\n * 1 \text{ XOR } 1 = 0\n\n# Talstelsels en Veelvouden\n\n* **Positiestelsels:**\n * Een talstelsel wordt gekarakteriseerd door de basis, het grondtal of de radix b.\n * De waarde van een individueel cijfer c_i wordt bepaald door zijn positie in het getal:\n * Decimaal talstelsel: b = 10c_i \in {0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9}.\n * Binair talstelsel: b = 2c_i \in {0, 1}.\n * Octaal talstelsel: b = 8c_i \in {0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7}.\n * Hexadecimaal talstelsel: b = 16c_i \in {0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E, F}.\n\n* **Vergelijking van veelvouden (SI versus IEC):**\n * **SI-standaard (Système International d'Unités) — machten van 10:**\n * Kilobyte (kB): 10^3 = 1.000\text{ bytes}\n * Megabyte (MB): 10^6 = 1.000.000\text{ bytes}\n * Gigabyte (GB): 10^9 = 1.000.000.000\text{ bytes}\n * Terabyte (TB): 10^{12}\text{ bytes}\n * Petabyte (PB): 10^{15}\text{ bytes}\n * Exabyte (EB): 10^{18}\text{ bytes}\n * Zettabyte (ZB): 10^{21}\text{ bytes}\n * **IEC-standaard (International Electrotechnical Commission) — machten van 2:**\n * Kibibyte (kiB): 2^{10} = 1.024\text{ bytes}\n * Mebibyte (MiB): 2^{20} = 1.048.576\text{ bytes}\n * Gibibyte (GiB): 2^{30} = 1.073.741.824\text{ bytes}\n * Tebibyte (TiB): 2^{40}\text{ bytes}\n * Pibibyte (PiB): 2^{50}\text{ bytes}\n * Ebibyte (EiB): 2^{60}\text{ bytes}\n * Zibibyte (ZiB): 2^{70}\text{ bytes}\n\n* **Capaciteitsverwarring in de praktijk:**\n * Historisch werden termen als kilobyte en megabyte vaak oneigenlijk gebruikt voor resp. 1.024\text{ bytes}1.048.576\text{ bytes}.\n * Het verschil tussen decimale (SI) en binaire (IEC) prefixen groeit exponentieel naarmate de eenheid groter wordt.\n * Bij aankoop van een harde schijf van 1\text{ TB}1\text{ TiB}9\%10\% minder opslagcapaciteit dan verwacht.\n * Let op het onderscheid tussen bits en bytes (factor 8 verschil): netwerksnelheden worden uitgedrukt in Mbps (megabits per seconde), terwijl bestandsgroottes worden aangeduid in MBps (megabytes per seconde).\n\n* **Hexadecimale en octale conversies:**\n * **Hexadecimaal (b = 16):**\n * Waarden 1015A=10B=11C=12D=13E=14F=15.\n * Exacte koppeling: elke groep van 4\text{ bits} (nibble) kan rechtstreeks worden omgezet in één hexadecimaal karakter en omgekeerd:\n * Voorbeeld: A1D8_{16} \leftrightarrow 1010\,0001\,1101\,1000_2.\n * Let op: deze directe groepering werkt niet voor omzetting naar decimaal: A1_{16} = (10 \times 16^1) + (1 \times 16^0) = 160 + 1 = 161_{10}.\n * **Octaal (b = 8):**\n * Elke groep van 3\text{ bits} correspondeert met één octaal cijfer:\n * Voorbeeld: 147_8 \leftrightarrow 001\,100\,111_2.\n * Decimale evaluatie van 147_8(1 \times 8^2) + (4 \times 8^1) + (7 \times 8^0) = 64 + 32 + 7 = 103_{10}.\n * **Notatieconventie:**\n * Om verwarring te vermijden noteert men de basis in subscript: \text{getal}{\text{basis}}.\n * Voorbeeld: 1001{\text{bin}} = 9_{\text{dec}} = 11_{\text{oct}} = 9_{\text{hex}}.\n\n# Binaire Conversiemethoden en Rekenkundige Bewerkingen\n\n* **Omzetting van decimaal naar binair (voorbeeld: 137_{10}):**\n * **Methode 1: Aftrekken van machten van 2:**\n * Beschikbare machten: 256, 128, 64, 32, 16, 8, 4, 2, 1.\n * 137 - 128 = 91281)\n * 9 - 8 = 181)\n * 1 - 1 = 011)\n * Resulterende bitreeks: 10001001_2.\n * **Methode 2: Herhaald delen door 2 (gehele deling en rest):**\n * 137 / 2 = 681\n * 68 / 2 = 340\n * 34 / 2 = 170\n * 17 / 2 = 81\n * 8 / 2 = 40\n * 4 / 2 = 20\n * 2 / 2 = 10\n * 1 / 2 = 01\n * De resten worden gelezen van onder naar boven: 10001001_2.\n * **Methode 3: Computerprogramma:**\n * Python: functie `bin(137)` levert `'0b10001001'`.\n * Programmeursrekenmachine: weergave van het bitpatroon in 64-bit modus.\n * **Methode 4: LLM-assistent:**\n * Grote taalmodellen zijn gevoelig voor foutieve rekenstappen of hallucinaties bij rekenkundige delingen (voorbeeld output van llama3.2 genereerde foutief `11011101` of `10101101` voor 137).\n\n* **Optellen van binaire getallen:**\n * Bit-per-bit regels:\n * 0 + 0 = 0\n * 0 + 1 = 1\n * 1 + 0 = 1\n * 1 + 1 = 01 naar de linker positie.\n * 1 + 1 + 1 = 11 naar links.\n * **Voorbeeld optelling:**\n * 100001101_2\; (269_{10}) + 011010110_2\; (214_{10}) = 111100011_2\; (483_{10}).\n * **Cascade-effect:**\n * Optelling van 01111111_2 + 00000001_2 = 10000000_2 veroorzaakt een kettingreactie van overdrachten door alle opeenvolgende bits (fysiek aanschouwelijk in mechanische knikker-rekenmachines, *marble adding machine*).\n\n* **Woordlengte en Integer Overflow:**\n * Fysieke processors verwerken getallen met een vaste woordlengte per geheugencel (8163264-bit).\n * **Integer overflow:**\n * Wanneer bij een 8-bits processor de maximale waarde wordt overschreden: 11111111_2\; (255_{10}) + 00000001_2\; (1_{10}) = 100000000_2.\n * De negende bit kan niet bewaard worden en gaat verloren; de teller draait terug naar nul (00000000_2).\n\n* **Representatie van negatieve getallen:**\n * **Optie 1: Sign Magnitude (teken en absolute waarde):**\n * Meest linkse bit fungeert als tekenbit (*sign bit*): 01 voor negatief.\n * Voorbeeld: 00001101_2 = +1310001101_2 = -13.\n * *Nadelen van sign magnitude:*\n 1. Verlies van representatieruimte: twee verschillende codes voor nul (+0 = 00000000_2-0 = 10000000_2).\n 2. De rekenkundige semantiek verandert: optellen van +1 werkt niet consistent over het gehele bereik.\n 3. Rekenkundig ongeldig: a + (-a) eq 01 + (-1) \rightarrow 001_2 + 101_2 = 110_2\; (-2_{10}).\n * **Optie 2: 2's Complement (Tweeledig complement):**\n * Universele standaard voor negatieve getallen in hardware.\n * **Stappenplan:**\n 1. Bepaal het 1-complement: inverteer alle bits via de NOT-operatie (0 \rightarrow 11 \rightarrow 0).\n 2. Tel er binair 1+ 00..01).\n * **Voordelen:**\n 1. Wiskundig sluitend: a + (-a) = 0.\n 2. Slechts één unieke representatie voor nul.\n 3. Rekenoperatie blijft uniform: optellen met +1 behoudt altijd dezelfde richting op de getallencirkel.\n * Bereik bij 3 bits: 000\; (0)001\; (1)010\; (2)011\; (3)100\; (-4)101\; (-3)110\; (-2)111\; (-1).\n\n* **Aftrekken via 2's complement:**\n * Een aftrekking A - BA + (-B).\n * **Voorbeeld positief resultaat (37 - 22 = 15):**\n * 37_{10} = 0100101_2\n * 22_{10} = 0010110_2\n * 2's complement van 22\text{NOT}(0010110) + 1 = 1101001 + 1 = 1101010_2\n * Optelling: 0100101_2 + 1101010_2 = 10001111_2\n * De overdrachtsbit buiten de woordlengte valt weg, wat resulteert in 0001111_2 = 15_{10}.\n * **Voorbeeld negatief resultaat (22 - 37 = -15):**\n * 22_{10} = 0010110_2\n * 2's complement van 370100101_2\text{NOT}(0100101) + 1 = 1011010 + 1 = 1011011_2\n * Optelling: 0010110_2 + 1011011_2 = 1110001_2\n * Het resultaat begint met een 1 en is dus negatief. Om de absolute waarde te bepalen, berekent men opnieuw het 2's complement:\n * \text{NOT}(1110001) + 1 = 0001110 + 1 = 0001111_2 = 15_{10}.\n * De uitkomst is bijgevolg -15_{10}.\n\n* **Vermenigvuldiging en deling:**\n * **Vermenigvuldigen (Shift-and-Add):**\n * Analoog aan klassieke staartvermenigvuldiging.\n * Voorbeeld: 10001_2\; (17_{10}) \times 101_2\; (5_{10}):\n * 10001 \times 1 = 10001\n * 10001 \times 0 = 000000\n * 10001 \times 1 = 1000100\n * Optelsom: 1010101_2 = 85_{10}.\n * **Delen:**\n * Analoog aan staartdeling met quotiënt en rest.\n * Voorbeeld: 11010_2\; (26_{10}) / 101_2\; (5_{10}):\n * Quotiënt: 101_2 = 5_{10}\n * Rest: 1_2 = 1_{10}\n\n* **Hardwarematige reductie van operaties:**\n * Alle rekenkundige bewerkingen worden in processors teruggebracht tot drie elementaire bouwstenen:\n 1. **Optellen** (via XOR voor som-bits en AND voor overdracht-bits).\n 2. **Inverteren** (via NOT-operatie).\n 3. **Verschuiven** (*bit-shifting*: naar links schuiven staat gelijk aan vermenigvuldigen met 2).\n\n# Weergave van Reële Getallen\n\n* **Fixed-point notatie (vaste komma):**\n * Een vast aantal bits wordt gereserveerd voor het gehele deel en een vast aantal voor het fractionele deel achter de komma.\n * Bits na de komma vertegenwoordigen negatieve machten van 2:\n * Positie 1 na de komma: 2^{-1} = 0,5\n * Positie 2 na de komma: 2^{-2} = 0,25\n * Positie 3 na de komma: 2^{-3} = 0,125\n * Positie 4 na de komma: 2^{-4} = 0,0625\n * **Voorbeelden van 8-bit fixed-point getallen (4\text{ bits}4\text{ bits} fractie):**\n * 1111.1111_2 = (1 \times 2^3) + (1 \times 2^2) + (1 \times 2^1) + (1 \times 2^0) + (1 \times 2^{-1}) + (1 \times 2^{-2}) + (1 \times 2^{-3}) + (1 \times 2^{-4}) = 15,9375_{10}\n * 1100.0010_2 = (1 \times 2^3) + (1 \times 2^2) + (1 \times 2^{-3}) = 8 + 4 + 0,125 = 12,125_{10}\n * 0000.1011_2 = (1 \times 2^{-1}) + (1 \times 2^{-3}) + (1 \times 2^{-4}) = 0,5 + 0,125 + 0,0625 = 0,6875_{10}\n * 0000.0000_2 = 0_{10}\n * **Beperkingen van fixed-point:**\n * Het bereik is sterk begrensd (015,93758\text{ bits}).\n * Inefficiënt bitgebruik bij zeer grote of extreem kleine waarden.\n\n* **Floating-point notatie (drijvende komma):**\n * Gebaseerd op de wetenschappelijke notatie: x = c \times r^e\n * c: coëfficiënt (mantisse of significand).\n * rr = 2).\n * e: exponent.\n\n* **IEEE 754-standaard:**\n * **32-bit (enkele precisie / single precision):**\n * Tekenbit: 1\text{ bit}\n * Exponent: 8\text{ bits}\n * Coëfficiënt / Mantisse: 23\text{ bits}\n * **64-bit (dubbele precisie / double precision):**\n * Tekenbit: 1\text{ bit}\n * Exponent: 11\text{ bits}\n * Coëfficiënt / Mantisse: 52\text{ bits}\n\n* **Decodeerregels voor IEEE 754 (enkele precisie):**\n * De mantisse wordt genormaliseerd en geïnterpreteerd als een getal met een impliciete leidende één: 1.\text{coëfficiënt}.\n * De exponent maakt gebruik van een verschuiving (*bias*) van 127:\n * Werkelijke exponent: e = \text{opgeslagen exponent} - 127.\n * Dit maakt de weergave van negatieve exponenten mogelijk binnen het bereik [-126, 127].\n\n* **Volledig uitgewerkt rekenvoorbeeld (IEEE 754 32-bit):**\n * Gegeven bitpatroon:\n * Tekenbit: `1`\n * Exponent: `0111 1101`\n * Coëfficiënt: `1010 0000 0000 0000 0000 000`\n * **Stap 1: Teken bepalen:**\n * Tekenbit is 1, dus het getal is negatief.\n * **Stap 2: Exponent berekenen:**\n * `0111 1101` binair omzetten naar decimaal: 64 + 32 + 16 + 8 + 4 + 1 = 125.\n * Bias aftrekken: e = 125 - 127 = -2.\n * **Stap 3: Coëfficiënt berekenen:**\n * Impliciete leidende één toevoegen: 1.101000…_2\n * c = 1 \times 2^0 + 1 \times 2^{-1} + 0 \times 2^{-2} + 1 \times 2^{-3} = 1 + 0,5 + 0,125 = 1,625.\n * **Stap 4: Totale getalswaarde berekenen:**\n * x = -1,625 \times 2^{-2} = -1,625 \times 0,25 = -0,40625.\n\n* **Voorbeeld van de representatie van \pi:**\n * Enkele precisie (32\text{ bits}):\n * Tekenbit: `0`\n * Exponent: `1000 0000` (128 - 127 = 1)\n * Coëfficiënt: `10010010000111111011011`\n * Berekening: 1,5707962512969970703125 \times 2^1 = 3,141592503\n * Dubbele precisie (64\text{ bits}):\n * Levert een aanzienlijk hogere precisie tot meer dan 30 decimalen: 3,141592653589793115997963468544185161590576171875.\n\n# Alfanumerieke Gegevens en Tekstcodering\n\n* **Basisprincipes van tekstweergave:**\n * Alfanumerieke tekst is opgebouwd als een geordende reeks (*string*) van karakters (in programmeertalen voorgesteld als `char[]`).\n * Elk symbool wordt toegekend aan een unieke numerieke code (*code point*).\n * Een **character map** (of tekenset) is een formele tabel met afspraken die symbolen koppelt aan getallen.\n\n* **Historische en regionale tekensets:**\n * Vroege standaarden: EBCDIC, ISO 646.\n * **ASCII (American Standard Code for Information Interchange):**\n * Oorspronkelijk 7-bits (128 codes), uitgebreid naar 8-bits (*Extended ASCII*, 256 codes).\n * *Voorbeelden van ASCII-tekencodes:*\n * Cijfer `'0'`: binair `0011 0000`, hex `30`\n * Cijfer `'1'`: binair `0011 0001`, hex `31`\n * Hoofdletter `'A'`: binair `0100 0001`, hex `41`\n * Kleine letter `'a'`: binair `0110 0001`, hex `61`\n * Hoofdletter `'B'`: binair `0100 0010`, hex `42`\n * Kleine letter `'b'`: binair `0110 0010`, hex `62`\n * Uitroepteken `'!'`: binair `0010 0001`, hex `21`\n * Punt `'.'`: binair `0010 1110`, hex `2E`\n * *Niet-zichtbare controlekarakters in ASCII:*\n * Horizontal tab: binair `0000 1001`, hex `09`\n * Line feed / End of Line (EOL): binair `0000 1010`, hex `0A`\n * Vertical tab: binair `0000 1011`, hex `0B`\n * Backspace: binair `0000 1000`, hex `08`\n * Escape: binair `0001 1011`, hex `1B`\n * Cancel: binair `0001 1000`, hex `18`\n * Spatie: binair `0010 0000`, hex `20`\n * Teksteinde / End of text (ETX / EOF): binair `0000 0011`, hex `03`\n * *Voorbeeldtekst in hexadecimale ASCII-weergave:*\n * Tekst: "Dit\tis een voorbeeld\nNieuwe regel."\n * Hex-reeks: `44 69 74 09 69 73 20 65 65 6E 20 76 6F 6F 72 62 65 65 6C 64 0A 4E 69 65 75 77 65 20 72 65 67 65 6C 2E 03`\n * **ISO 8859-familie (8-bits standaarden):**\n * ISO 8859-1 (Latin-1): uitbreiding voor West-Europese talen met diakritische tekens.\n * ISO 8859-2 t/m ISO 8859-16 dekken o.a. Centraal-Europa, Cyrillisch, Arabisch, Grieks, Hebreeuws, Baltische talen, Keltische talen en Zuid-Europese talen af (ISO 8859-15 voegde het Euroteken toe).\n * Regionale codepages en platformspecifieke tabellen: Windows-1250 t/m 1258, CP437, Mac OS Roman, KOI8-R (Russisch), JIS X 0208 / Shift JIS / EUC-JP (Japans), GB 2312 / Big5 (Chinees), KS X 1001 (Koreaans).\n\n* **Unicode:**\n * Ontworpen met als doel universele internationalisering: iedereen ter wereld moet op computers en telefoons de eigen taal kunnen gebruiken.\n * Omvang (versie 16): documentatie van ruim 1000 pagina's met 155.063168 moderne en historische schriften, inclusief emoji's, Egyptische hiërogliefen en brailleschrift.\n * Notatiewijze van code points: `U+hex` (bijv. `U+1F604`, `U+00F9`, `U+2764`).\n * **Encoderingstypes:**\n * **UTF-8:** standaard encodering op het web (``). Variabele lengte (14\text{ bytes} per karakter); uiterst compact en achterwaarts compatibel met 7-bits ASCII.\n * **UTF-16:** variabele lengte van 24\text{ bytes}.\n * **UTF-32:** vaste lengte van 4\text{ bytes} per karakter.\n\n* **Base64-encodering:**\n * **Probleemstelling:**\n * Traditionele netwerkprotocollen zoals SMTP (e-mail, opgesteld in 1981) en tekstgebaseerde systemen kunnen uitsluitend platte tekst transporteren.\n * Binaire mediabestanden (zoals afbeeldingen en pdf-documenten) bevatten bytepatronen die door zulke systemen geïnterpreteerd kunnen worden als stuurkarakters (zoals EOF of Null), met datacorruptie tot gevolg.\n * **Werkingsprincipe:**\n * Converteert ruwe binaire data naar een veilige set van 64 gangbare ASCII-karakters volgens de RFC 4648-standaard.\n * Binaire brondata wordt opgedeeld in blokken van 6\text{ bits}2^6 = 64 mogelijkheden).\n * Elk blok van 6\text{ bits} wordt gekoppeld aan een karakter (A–Z, a–z, 0–9, `+`, `/`).\n * **Conversievoorbeeld:**\n * Gegeven 12\text{ bits} brondata: `100011 010111`.\n * Omzetting naar Base64 levert de twee karakters: `TX`.\n * Wanneer `TX` digitaal wordt opgeslagen of verzonden in UTF-8, neemt elk karakter 8\text{ bits}16\text{ bits}.\n * **Overhead:**\n * Base64-codering leidt tot een toename van circa 33\%37\%$$ in de vereiste hoeveelheid bits ten opzichte van het binaire origineel.
Toepassing: ingebedde binaire bijlagen in e-mailberichten (
Content-Transfer-Encoding: base64).