Phân tích nội dung chủ đề và những nét đặc sắc nghệ thuật

I. Mở bài
- Nhà văn Nga Sedrin từng nói: “Văn học nằm ngoài quy luật băng hoại, chỉ mình nó không thừa nhận cái chết”. Thật vậy, một tác phẩm nghệ thuật có giá trị phải được tôi luyện qua thời gian và đứng vững trong lòng bạn đọc. [Tên tác phẩm A] của nhà văn [tên tác giả] chính là một tác phẩm như thế. Tác phẩm không chỉ gây ấn tượng bởi nội dung tư tưởng sâu sắc mà còn bởi những nét đặc sắc trong nghệ thuật tự sự, góp phần làm nên sức hấp dẫn và giá trị bền vững của tác phẩm. 

II. Thân bài
1. Giới thiệu và cung cấp thông tin khái quát về tác giả, tác phẩm
  - Giới thiệu tác giả: Giữa đại ngàn của văn chương, tác giả A là cây bút tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại + giới thiệu thông tin quan trọng về tác giả A
  - Giới thiệu tác phẩm
  - Nhận xét khái quát về tác phẩm: Truyện viết về đề tài .... Truyện có sức hấp dẫn bởi tình huống truyện độc đáo, nhân vật được xây dựng chân thực tựa từ cuộc sống bước ra cùng mạch kể chuyện theo lối riêng, ẩn chứa nhiều thông điệp sâu xa tới độc giả
2. Phân tích nội dung, chủ đề của tác phẩm
 - Câu chuyện/ tác phẩm/ văn bản hướng đến một chủ đề rất đặc sắc/ độc đáo/ mới mẻ/ giàu ý nghĩa/ chứa đựng những giá trị lớn lao.
  * Gọi tên chủ đề 
 - Chủ đề 1
VD: + Sự cống hiến hi sinh thầm lặng của những người lao động bình dị là chủ đề nổi bật của truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa
       + Tình cảm gia đình, tình anh em yêu thương nhau hết mực là chủ đề nổi bật của truyện ngắn Quê mẹ của nhà văn Thanh Tịch
       + Cuộc sống nghèo khổ, cơ cực nhưng người nông dân ngụ cư vẫn biết vượt lên trên cái đói, cái khát để mà vui, mà hi vọng là chủ đề của truyện ngắn Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân
   + Chủ đề đó có thể được nhìn thấy qua nhan đề, qua hệ thống các nhân vật A,B,C,… qua các sự kiện xảy ra trong câu chuyện. Câu chuyện xoay quanh sự kiện trung tâm là … Nhân vật A (chính) đã có những trải nghiệm, gặp phải những điều gì, từ đó nhận thức ra được điều gì… Hoặc các nhân vật có mối quan hệ như thế nào, có hành động, cư xử nào, từ đó có thể nhìn thấy được … (liên quan đến chủ đề). Dường như, nhà văn từ những sự việc nhỏ bé, bình dị ấy mà muốn gửi đến người đọc thông điệp … 
      Chủ đề được thể hiện qua nhan đề:
VD: - “Bà tôi” ngắn gọn, có ý nghĩa khái quát nội dung chủ đề của tác phẩm. Bà tôi không chỉ là cách gọi bà thân thương mà còn chứa đựng ý nghĩa sâu sắc về tình cảm gia đình, lòng biết ơn, sự hiếu kính và trách nhiệm của các thành viên trong gia đình đối với người bà.
      - “Ga tàu tuổi thơ” ngắn gọn, có ý nghĩa khái quát nội dung chủ đề của tác phẩm. Nhan đề gợi lên không gian và thời gian đặc biệt gắn với cuộc đời của con người. Không những thế nhan đề còn gợi liên tưởng về ký ức tuổi thơ tươi đẹp, đáng nhớ; về nơi chứng kiến những khoảnh khắc buồn vui, nơi trao gửi yêu thương hay nói lời tạm biệt; nơi khát khao được gặp gỡ người thân. Như vậy, nhan đề “Ga tàu tuổi thơ” không chỉ đơn thuần là một địa điểm mà còn là một biểu tượng cho hy vọng, mong đợi và cũng là điểm đến trong hành trình tìm kiếm tình yêu thương.
   + Không chỉ thể hiện (chủ đề 1), tác phẩm còn là những suy ngẫm về: mối quan hệ giữa con người với con người; ý chí vươn lên trong cuộc sống; giá trị của những nỗi đau khổ … (chủ đề 2). Khi viết về điều này, nhà văn đã khẳng định, ngợi ca …

* Đánh giá chủ đề

• Chủ đề này là một góc nhìn, một cách nhìn, một sự khám phá của nhà văn B về đời sống của …

• Chủ đề đã góp phần tạo nên chiều sâu tư tưởng cho câu chuyện

3. Phân tích, đánh giá những nét đặc sắc nghệ thuật4
- Theo giáo sư Hà Minh Đức, trong tác phẩm văn học, cái đẹp về nội dung không tồn tại một cách riêng lẻ, nó luôn đòi hỏi gắn với hình thức nghệ thuật phù hợp.

  3.1. Sự kiện, cốt truyện và cách tổ chức cốt truyện, xây dựng cốt truyện (mạch truyện)
- Yếu tố đầu tiên làm nên quyền năng của người kể chuyện chính là cách tổ chức các sự kiện trong cốt truyện để tạo nên mạch kể nhất định. A có cấu trúc điển hình của một truyện ngắn hiện đại. Cốt truyện đơn giản, tự nhiên, không có sự kiện biến cố, chỉ là một lát cắt nhỏ trong nhịp sống đời thường/ Cốt truyện kịch tính, hấp dận với nhiều biến cố, bước ngoặt, đặc biệt tập trung ở biến cố lớn nhất, đó là … 
  + TH1: trật tự tuyến tính
Câu chuyện được thuật lại từ khi bắt đầu cho tới lúc kết thúc theo trình tự thời gian quá khứ - hiện tại - tương lai. Cách tổ chức mạch truyện theo trật tự thời gian như vậy là một đặc trưng nổi bật của tự sự truyền thống, dễ dàng lôi cuốn người đọc vào câu chuyện, xây dựng mối quan hệ đồng cảm giữa nhân vật, bạn đọc
  + TH2: trật tự phi tuyến tính (đa số câu chuyện kể ngôi thứ nhất là phi tuyến tính)
Mở đầu là … sau đó là các sự kiện … Thuật lại câu chuyện theo cách hồi cổ/ đảo ngược trình tự thời gian theo quy luật tâm lí của nhân vật không chỉ giúp cho truyện kể trở nên sinh động, hấp dẫn mà còn tạo nên ấn tượng đậm nét cho người đọc về nhân vật, cuộc đời, số phận/phẩm chất của A,B,C…Cách tổ chức mạch truyện phá vỡ trật tự sự kiện như vậy chính là một đặc trưng nổi bật của nghệ thuật tự sự hiện đại so với truyền thống. Việc đảo ngược trình tự thời gian sẽ tạo ra giá trị lớn đó là khiến cho câu chuyện khơi gợi sự tò mò, hấp dẫn người đọc, nhấn mạnh vào sự kiện hiện tại, dùng quá khứ để soi chiếu hiện tại, mang lại điều gì, mang đến cảm nhận gì, từ đó tạo ra bước đột phá cho câu chuyện.

  3.2. Ngôi kể
- Truyện kể chỉ tồn tại khi có người kể chuyện và người kể chuyện là một vai, người đại diện mà nhà văn sáng tạo ra để kể chuyện.
  + Nếu là ngôi thứ nhất: Trong đoạn trích/ truyện ngắn A, người kể chuyện ở ngôi thứ nhất chính là nhân vật… tham gia vào câu chuyện. Dưới cái nhìn của nhân vật “tôi” câu chuyện hiện lên chân thực, sống động, thể hiện rõ nét những cảm xúc, cách nhìn cùng tiếng nói nội tâm của người kể chuyện và câu chuyện cũng mang đậm bản sắc cá nhân cùng cá tính riêng biệt của nhân vật này. A là một người dịu dàng, tinh tế, sắc sảo, đanh đá, đôn hậu, hiểu biết, bản lĩnh…nên câu chuyện cũng hiện lên… Người đọc từ đó có thể nắm bắt tâm trạng nhân vật gần gũi hơn. Ngôi kể này cũng cho phép người viết thể hiện trực tiếp những suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật từ đó tạo nên một câu chuyện sâu sắc, đầy cảm hứng về tình yêu, tình thương, tình người, số phận con người… tác động mạnh mẽ đến cảm xúc người đọc. Ngôi kể thứ nhất tạo nên sự thay đổi linh hoạt của mạch kể giúp người đọc khám phá trọn vẹn về nhân vật qua góc nhìn mới mẻ hơn.
  + Nếu là ngôi thứ ba: Trong đoạn trích/ truyện ngắn A, người kể chuyện ở ngôi kể thứ ba, ở ngôi kể này, người kể đã giấu mình đi, hầu như không đưa ra bất cứ nhận xét, bình luận nào về mọi diễn biến của câu chuyện, nhưng với “quyền năng của người kể chuyện” toàn trí, sự việc được kể không bó hẹp, có sự mở rộng về không gian, thời gian. Câu chuyện hiện lên mang tính khách quan, chân thực và sinh động
- Sự độc đáo trong điểm nhìn trần thuật của A trước hết tạo nên bởi điểm nhìn bên ngoài của người kể chuyện. Điểm nhìn bên ngoài đã tạo nên tính khách quan tối đa cho trần thuật. Các sự kiện diễn ra tự nhiên như cuộc đời vốn thế, nó giúp nhà văn bao quát nhiều phương diện và góc độ của hiện thực cuộc sống. Người kể chuyện ẩn mình đứng từ bên ngoài quan sát truyện, thuật lại sự việc bằng một cái nhìn khách quan, thâu tóm các sự kiện, tình tiết, thúc đẩy diễn biến các tình tiết của truyện phát triển.

  3.3. Tình huống truyện 
Không phải tác phẩm nào cũng có tình huống truyện. Đặc biệt với những đoạn trích thì sẽ rất khó xuất hiện tình huống truyện
- Một trong những nét nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm là nghệ thuật xây dựng tình huống truyện. Trong tác phẩm “…”, tình huống truyện đó là … Chất liệu cơ bản dệt nên tình huống chính là một chuỗi sự kiện cùng những khái quát và phân tích 
   + Bất cứ tình huống truyện nào cũng có một đặc điểm nhất định một số những đặc điểm thường thấy như éo le/bi kịch/kịch tích/vỡ lẽ/giác ngộ/đậm đặc tình người/chất chứa những suy tư trăn trở về cuộc sống. 
   + Cần phải gọi rõ những đặc điểm của tình huống sau đó phân tích để thấy được những suy tư trăn trở về cuộc sống
   + Cần phải gọi rõ những đặc điểm của tình huống sau đó phân tích để thấy được những đặc điểm này như: Bi kịch như thế nào…/éo le như thế nào…Vẻ đẹp tình người được thể hiện ở….
   + Kết thúc: tình huống truyện trên rất…/đậm chất…
- Chỉ ra ý nghĩa của tình huống truyện
   + Mỡ đầu: Được ví như “chiếc chìa khóa vận hành cốt truyện”, tình huống truyện có vai trò rất quan trọng, thể hiện nhiều ý nghĩa của câu chuyện/ Nhà văn Nguyễn Minh Châu từng khẳng định “Tình huống chính là thứ nước rửa ảnh làm nổi hình nổi sắc nhân vật, làm rõ tư tưởng của nhà văn, là khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người” 
- Một số ý nghĩa 
  + Tình huống truyện, các sự kiện, biến cố của cốt truyện được phát triển một cách hợp lí mà vẫn đậm đặc chất hiện thực và hương vị đời sống
  + Qua tình huống truyện, tính cách, chân dung của nhân vật được bộc lộ rõ nét
  + Việc giải quyết những mâu thuẫn, xung đột trong tình huống truyện sẽ bộc lộ tư tưởng, chủ đề của tác phẩm và dụng ý nghệ thuật của tác giả 
  + Việc sáng tạo nên các tình huống độc đáo thể hiện khả năng quan sát, khám phá bản chất cuộc sống, bản chất con người của nhà văn
  + Qua tình huống truyện, nhà văn A còn thể hiện chiều sâu tư tưởng nhân đạo, hiện thực. 

  3.4. Nghệ thuật xây dựng nhân vật 
- Cùng với tình huống truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật là một trong những yếu tố quan trọng làm nên sức hấp dẫn của truyện kể. Đọc một tác phẩm, cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn người đọc thường là số phận, cảm xúc, tính cách, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện. Nhà văn A có cách thức rất riêng để xây dựng chân dung nhân vật một cách sống động, chân thực, giàu ý nghĩa, rất gần gũi nhưng cũng mang ý nghĩa khái quát.
- Phân tích ngắn gọn về nghệ thuật xây dựng nhân vật chính:
 + Câu chuyện có một hệ thống nhân vật, đó là… Các nhân vật chủ yếu được khắc họa thông qua hành động, lời nói/dòng tâm trạng, cảm xúc. Hoặc nhân vật A được miêu tả chủ yếu thông qua hoạt động lời nói, còn nhân vật B được khắc họa thông qua diễn biến tâm lí. Nhân vật tiêu biểu nhất là nhân vật A
- Đi vào phân tích nhân vật thông qua các yếu tố sau:
 + Thông qua các chi tiết, hình ảnh và sự kiện, qua các lời thoại nhà văn đã khắc họa được cuộc đời, số phận, tính cách, phẩm chất, tâm lí, ngoại hình, hành động…của nhân vật (nhân vật có yếu tố nào thì nêu rõ yếu tố đó) A sống trong hoàn cảnh…Hoàn cảnh ấy thể hiện…
 + Nhân vật cũng hiện lên với ngoại hình… Từ ngoại hình ấy nhìn thấy … ở nhân vật
 + Mặc dù hoàn cảnh sống… nhưng A vẫn có những phẩm chất hoặc tính cách như nào. Nhà văn đặc biệt nhấn mạnh và khẳng định nét tính cách nào ở nhân vật. Tính cách hoặc phẩm chất ấy thể hiện qua những hành động như nào, lời nói như nào
 + Không chỉ vậy, nhân vật còn được quan sát, khắc họa ở trạng thái tâm lí cảm xúc. Nhân vật có sự thay đổi về tâm lí, cảm xúc không? Sự thay đổi đó có thể hiện tính cách gì của nhân vật không 
- B.Brecht đã khẳng định “Các nhân vật của các tác phẩm nghệ thuật không giản đơn là bản dập của con người sống mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp với ý đồ, tư tưởng của tác giả”. Khi dựng lên chân dung nhân vật A, nhà văn đã nhấn mạnh/lên án/phê phán…, gửi gắm những thông điệp nhân sinh sâu sắc về…

  3.5. Ngôn ngữ, giọng điệu trần thuật
- Cùng với nhân vật, tình huống, ngôi kể,… truyện ngắn A còn hấp dẫn bền lâu bởi cách sử dụng ngôn ngữ kể chuyện khéo léo
(1) Ngôn ngữ người kể chuyện là phương tiện cơ bản dùng để kể chuyện, miêu tả và bình giá các nhân vật, sự kiện, biến cố trong tác phẩm tự sự. Ngôn ngữ người kể chuyện không chỉ tái hiện cái được kể mà còn mang dấu ấn về cách nói, cách  cảm thụ thế giới và thể hiện trí tuệ, tình cảm của người kể chuyện 
(2) Văn học là nghệ thuật của ngôn từ, văn chương lấy chất liệu từ ngôn ngữ cho toàn bộ quá trình sáng tạo. Mỗi nhà văn lớn đều là những bậc thầy về tiếng nói. Bởi thế ngôn ngữ trần thuật cũng là một yếu tố quan trọng góp phần tạo nên thành công cho truyện ngắn. 
- Mô tả và tác dụng:
 + Xuất hiện trên văn đàn văn học Việt Nam hiện đại cũng rất nhiều các nhà văn nhưng ngôn ngữ văn chương của nhà văn B vẫn có chất giọng riêng không có trong cổ họng của bất cứ ai 
 + Khái quát về ngôn ngữ kể chuyện: Ngôn ngữ kể chuyện rất giản dị, mộc mạc mà giàu triết lí; rất linh hoạt, sinh động, hấp dẫn; rất hóm hỉnh, hài hước; rất trong trẻo, sâu lắng,… Đó là ngôn ngữ mang đậm: màu sắc của đồng bằng Nam Bộ, đồng bằng Bắc Bộ, hơi thở thời đại, nhịp sống hiện đại, …
 + Phân tích ngôn ngữ: Ngôn ngữ ấy thể hiện qua cách tác giả sử dụng từ ngữ  như liệt kê khoảng 5, 6 từ thể hiện cho đặc điểm ngôn ngữ vừa nói ở trên. Có thể đi vào phân tích một từ đắt giá. Ngôn ngữ cũng hiện diện qua các câu văn: dài, ngắn, trùng điệp, mang nhiều vế câu, … qua một lớp từ ngữ riêng biệt, lớp từ cổ kính, lớp từ của ngành nghề nào đó, của lớp người nào đó,….
 + Phân tích lời văn: Lời văn trong truyện là sự đan xen giữa lời của người kể chuyện và lời nhân vật. Lời người kể chuyện có nhiều sắc thái khác nhau, lúc thì dửng dưng, lạnh lùng; lúc lại rất da diết…. Lời của nhân vật thể hiện sâu sắc cá tính của nhân vật. Những câu văn như… đã cho thấy A là người, câu văn … cho thấy B là người 
- Giọng điệu trần thuật: Vì lựa chọn kể lại câu chuyện ở ngôi thứ nhất (hoặc ba) nên người kể chuyện đã thể hiện rất rõ giọng điệu trần thuật của mình. Giọng điệu trong truyện ngắn hiện đại thường rất đa dạng. Trong tác phẩm A, giọng điệu có lúc … lại có lúc… Giọng điệu thấm vào từ ngữ, thấm vào nhịp điệu các câu văn
   Ngôi thứ nhất: tự nhiên, chân thực, tha thiết, sâu sắc, đầy day dứt,…
   Ngôi thứ ba: linh hoạt, đa thanh, đa giọng, khách quan, mỉa mai, buồn bã, chậm rãi,… 
- Ý nghĩa, vai trò: Mỗi tác phẩm đều đến với bạn đọc qua lời văn. Chính vì vậy mà ngôn ngữ trần thuật có vai trò vô cùng quan trọng trong việc bộc lộ tính cách nhân vật, tư tưởng, quan điểm của nhà văn. Đó là niềm tin vào…; đó là sự khẳng định, ngợi ca…

  3.6. Chi tiết, hình ảnh
Trong A, nhà văn B đã xây dựng thành công cùng một số hình ảnh chứa đựng nhiều lớp ý nghĩa. Nhà văn M.Gorki từng khẳng định “Chi tiết nhỏ làm nên nhà văn lớn”, nhiều hình ảnh mang theo những giá trị lớn lao. Lựa chọn một, hai hình ảnh tiêu biểu nhất để phân tích theo các gợi ý sau: 
        Bước 1: Xác định vị trí xuất hiện của hình ảnh: nằm ở phần nào của tác phẩm, xuất hiện bao nhiêu lần, miêu tả, tái hiện lại chi tiết đó.
        Bước 2: Phân tích ý nghĩa của hình ảnh bằng cách trả lời các câu hỏi sau: 
            + Hình ảnh trên góp phần tạo dựng truyện ngắn “…”, gây hứng thú cho người đọc, trở thành điểm sáng thẩm mĩ của tác phẩm
            + Hình ảnh góp phần thể hiện suy nghĩ, tình cảm, tâm trạng hoặc nét tính cách nào của nhân vật
            + Qua đó, ta thấy được tài năng nghệ thuật của nhà văn đồng thời cảm nhận được chủ đề tư tưởng và gửi gắm thông điệp gì của nhà văn?

4. Đánh giá về những giá trị của yếu tố nghệ thuật trong việc thể hiện tư tưởng tác phẩm
- Bàn về cái đẹp của văn chương, tiến sĩ Đoàn Cẩm Thi cho rằng: “Cái đẹp của văn chương chính là cái mang nhiều dấu ấn của chủ thể sáng tạo, là cái riêng độc đáo”. Thật vậy, văn chương là “lĩnh vực của cái độc đáo” nên nó đòi hỏi người cầm bút phải có nét bút mới mẻ, đặc biệt là nghệ thuật tự sự phải có chiều sâu và giàu sức thuyết phục. Viết về (chủ đề), nhà văn A đã đem đến cho người đọc một dư vị mới thể hiện hành trình sáng tạo nghệ thuật công phu, nghiêm túc và tài hoa. Với ngôi kể…, trình tự trần thuật theo tâm lí nhân vật (hoặc trật tự thời gian), ngôn ngữ trần thuật, … cùng nghệ thuật xây dựng nhân vật khéo léo,… nhà văn A thể hiện chủ đề của truyện ngắn, bộc lộ tình cảm/ thái độ với ai? như nào? vừa giúp người đọc phát hiện ra thông điệp về…

III. Kết bài
- “Tác phẩm văn học chân chính không kết thúc ở trang cuối cùng, không bao giờ hết khả năng kể chuyện”. Quả thực, truyện ngắn A của B tuy đã khép lại nhưng những dư âm của nó vẫn còn ở lại mãi trong lòng bạn đọc bao thế hệ. Có lẽ, khi tác phẩm kết thúc, ấy là lúc cuộc sống thực sự của nó mới bắt đầu. Đó là món quà đẹp mà người viết trao tận đến bạn đọc để mỗi người đọc tự kể câu chuyện của chính mình.