Componenten van macht

Eenheid en Structuur van Politieke Macht

• Drie componenten van politieke macht in vroegmiddeleeuwse rijken

  • Romeinse component

    • Bestuur, rechtspraak, fiscaliteit, machtsidiomen, publieke cultuur

  • ‘Barbaarse’ component

    • Militaire dominantie, patronage, assembly politics

  • Christelijke component

    • Bekeringen, christelijke koningschap

1.1 Romeinse Component

• Barbaarse krijgsheren vormen een minderheid en streven naar integratie/assimilatie in het Rijk

• Meestal geen nieuw systeem, maar toe-eigening van imperiale bestuurs- en tradities

• Machtsovername vaak met toestemming van de Romeinse overheid/adel

1.1.1 Scheiding Tussen Burgers en Soldaten

• Onderscheid van macht en sociale structuren vervaagt in West-Europa

  • Terugtrekking Romeinse militaire bestuur

  • Assimilatie van ‘barbaren’ en geromaniseerde ‘autochtonen’

  • Mits regionale verschillen

• Conciliaire dyptiek van Albinus Basilius (c. 541)

1.1.2 Rechtspraak

• Vorsten profileren zich als rechters en wetgevers, vergelijkbaar met Romeinse keizers

  • Vaak op vraag van en met medewerking van juristen in gebieden met sterke juridische cultuur zoals Italië, Zuid-Gallië, en Hispanië

  • Formele aspecten van rechtspraak zijn schatplichtig aan Romeinse traditie: taal (Latijn), structuur, omvang

    • Frankische Rijk: Lex Salica van Clovis (vroege zesde eeuw)

    • Longobardische Rijk: Edictum Rothari van Rothari (643)

    • Visigotische Rijk: Codex Eurici, wetgevende traditie

    • Wet Æthelberht van Kent (d. 616), Ine van Wessex (d. 726) in Oud-Engels

  • Inhoudelijke beïnvloeding door ‘barbaarse’ tradities:

    • ‘Weergeld’ = boete ter genoegdoening

    • Verzoening en duellen

  • Focus op straf- en eigendomsrecht

1.1.3 Fiscaliteit

• Systematische belastingen verdwijnen geleidelijk rondom c. 600

  • Waar? Snel in Brittannië, trager in Hispanië, Italië, en Zuid-Gallië

  • Oorzaken: Hoe

  • Teloorgang van bestuursstructuren door politieke en economische crisis (late 4de E/5de E)

    • Teloorgang van bestuursstructuren door politieke/economische crisis late 4de E/5de E

      • Belastingen geïnd vanuit Romeinse civitates/steden

    • Assimilatie en versmelting van elites, belastingbetalende inwoners van het Romeinse rijk en belastingvrijgestelde ‘barbaren’

    • Aantasting door kerkelijke uitzonderingsregimes: privilege van ‘immuniteit’ ten opzichte van seculiere gezag op hun gronden, verstrekt door vorsten aan kathedralen en abdijen

  • Impact? inkomsten van vorsten uit eigen grootgrondbezit, buit, tribuut en tollen

1.1.4 Machtsidiomen

• Voorbeeld uit Gregorius van Tours:

  • “Nadat hij zijn overwinning [op de Visigoten] volbracht had, keerde Clovis terug naar Tours, alwaar hij vele giften schonk aan de kerk van de heilige Martinus… Vanaf die dag werd hij consul of Augustus genoemd.”

  • Dit benadrukt de culturele toe-eigening en continuïteit met Romeinse machthebbers

  • Bautpolitiek en organisatie spelen een belangrijke rol

  • Bijv. in bouwprojecten door leidinggevenden zoals Theodorik de Grote, en Chilperik I

  • Gebruik van Romeinse vormentaal op munten, maar met ‘barbaarse’ elementen

    Toe-eigening Romeinse machtssymbolen

•   Culturele toe-eigening: benadrukken continuïteit met Romeinse machthebbers, bevordering aanvaarding door hun nieuwe geromaniseerde onderdanen

• Bouwpolitiek (cf. Theodorik de Grote), organisatie spelen (cf. Chilperik I (r. 561-84) in circus Parijs), panegyrieken (lofdichten op vorst) door hofdichters

• Afbeelding op munten in Romeinse vormentaal

• Maar gecombineerd met ‘barbaarse’ elementen (lange haartooi, speer, schild)

1.1.5 Publieke Cultuur

• Belangrijke Romeinse definitie van ‘publieken openbare’ autoriteit:

  • Publicum: taxatie, staatsbezit, bureaucratie in het Romeinse Rijk

  • Postimperiale vorsten gebruiken publicus/e als aanduiding van hun autoriteit, cruciaal voor legitimiteit van bestuur

    • Collectieve inslag van koninklijk bestuur: verantwoordelijkheid voor alle vrije onderdanen

    • Openbaarheid van bestuur en recht: directe bijeenkomsten in assembly politics tot de late 12de E!

1.2 ‘Barbaarse’ Component

• ‘Barbaars’: geen gemarkeerde culturele identiteit of uniform politiek model, maar verzamelnaam niet-Romeinse elementen

1.2.1 Militaire Dominantie en Patronage

• Vorsten heersen als warlords met militair gevolg uit aristocratische entourage; geen beroepsleger

• Gezag gebaseerd op militair succes (op slagveld) en dominantie (lordship)

• Verwerving van buit en land door plundering en confiscatie

• Persoonlijke banden met aristocratische volgelingen door uitwisseling van geschenken en gunsten

  • Voorbeeld: Nicetius vroeg om hertog te worden na het geven van geschenken aan koning Childebert

• Leiders van patronagenetwerk (cf. laatantieke keizers, maar instituties en bureaucratie toen sterker)

1.2.2 Assembly Politics

• Voorbeeld van koningin Fredegonde: bewoog prinsen en bisschoppen om haar kind te legitimeren bij koning Chilperik

• Bestuur in postimperiale rijken: gebaseerd op collectieve besluitvorming, uitgedrukt in openbare bijeenkomsten van adel

  • Visigotische concilies, Frankische placita, Angelsaksische Witan

  • Gericht op beslechten conflicten tussen edellieden, koning treedt op als arbiter die streeft naar consensus tussen adellijke belangen

  • Plek voor verlenen van gunsten (consolidatie patronagenetwerk-)

• Postimperiale koninkrijken: adellijke netwerken gebonden door huwelijken, loyauteit aan vorst en (meestal) gedeeld geloo

1.3 Christelijke Component

• Tegen c. 650: vrijwel uitsluitend Rooms-Katholieke vorsten in post-imperiaal West-Europa

1.3.1 Bekeringen

• Hoe bekeringen gebeurden: vaak plotseling, top-down

  • Voorbeeld: bekering van heidense Frankische koning Clovis (ca. 496)

  • Geschreven door Gregorius van Tours met semi-legendarisch relaas

  • Geïnspireerd door zijn vrouw, katholieke prinses Clothilde

  • Bekeerling en doop te Reims met 3000 krijgers; begin traditie in kroningen van Franse monarchie

• Echter: wellicht meer geleidelijke bekering en contact met Gallo-Romeinse bisschoppen

Beschrijving van Doop

• “Het aroma van wierrook vulde de ruimte, welriekende kaarsen brandden helder… de koning verzocht als eerste bisschop om hem te dopen…”

• Koninklijke bekeringen tot katholicisme: politieke motieven

• Voordelen voor vorsten

  • Steun van lokale senatoriale elites, o.a. bisschoppen

    • Geletterd (Latijn), adviseurs vorsten, belangrijke rol in bestuur

    • Aanreiken christelijke ideologie ter consolidatie vorstelijk gezag

  • Bevordert integratie met plaatselijke (katholieke) geromaniseerde bevolking

  • Legitimatie territoriale veroveringen op religieuze gronden: i.c. geloofsverspreiding

• Voordelen voor ‘Kerk’= bisschoppen, religieuze instellingen

  • Ontvangen steun en bescherming vorst

    • bij geloofsverbreiding: militair, materieel, wetgevend

    • bij uitbouw kerkelijke structuren (bisdommen, abdijen, kerken…)

• Niet louter politieke strategie

  • Geloof in bovennatuurlijke krachten

  • Belang gehecht aan relieken, heiligenverering, collectieve gebeden…

• Echter: geleidelijke convergentie naar het Rooms-katholicisme, ook bottom-up

  • vanuit arianisme (dissidente christelijke stroming, ‘ketterij’)

    • Arianisme: Jezus is enkel mens <-> Katholicisme (Romeinse variant): Jezus is zowel mens als God

  • vanuit heidens polytheïsme (prechristelijke godsdienst)

  • meestal al in contact met christendom voor vestiging

• Geen lineair/onomkeerbaar proces, vaak tijdlang combinatie cultussen (syncretisme)!

Wanneer?

• Frankische Rijk: vanaf wellicht einde 5de E, geleidelijk

• Visigotische Rijk: koning Reccared (ariaan) verzaakt aan Arianisme in 587

• Angelsaksische rijken: over drie generaties bekering vanaf 7de E

• Ostrogotische en Vandaalse rijken: blijven Ariaans, niet altijd conflict met Rooms geloof

• Longobardische Rijk: geleidelijke bekering

1.3.2 Christelijke Koningschap

• Probleem van bronnen geschreven door religieuzen betreft morele of historische waarde.

  • Bescherming en promotie van het christelijk geloof => stimuleren geloofsverspreiding

  • Bewaking van orthodoxie en klerikale discipline

    • Vorsten roepen kerkelijke concilies bijeen; patronage en vrijgevigheid ten opzichte van kerkelijke instellingen

  • Patronage en vrijgevigheid t.a.v. kerkelijke instellingen

• Cf. model van Constantijn de Grote (cf. Clovis, Reccared): symbiose religieuze en politieke macht

Conclusie

• Breuk of continuïteit in verschillende regio's:

  • Brittania: sterkste breuk met Romeinse periode

  • Gallia en Hispania: meer geleidelijke overgang

    • Verval van Romeinse administratie

    • Culturel assimilatie: barbarisering, christianisatie en romanisering

• Politiek systeem van lordship en persoonlijke verhoudingen

  • aanvankelijk gebaseerd op plundering en verovering

  • maar geleidelijke consolidatie van grootgrondbezit: consensus, machtsdeling

• Meest duurzame postimperiale koninkrijk: het koninkrijk van de Franken