जीवनसत्त्वे आणि पोषक तत्त्वे (Vitamins and Nutrients)
जीवनसत्त्वे आणि पोषक तत्वे
जीवनसत्वे (Vitamins)
मूलभूत माहिती
रासायनिक नाव (Chemical Name): प्रत्येक जीवनसत्वाचे एक रासायनिक नाव असते.
मुख्य कार्य (Main Function): शरीरात त्यांचे नेमके कार्य काय आहे.
स्त्रोत (Sources): ते कोणत्या पदार्थातून मिळतात.
कमतरता/Hypovitaminosis: कमतरतेमुळे होणारे रोग.
अतिरेक/Hypervitaminosis: जास्त झाल्यास होणारे रोग.
अवयव (Organ): शरीरातील कोणता अवयव.
स्त्रोत (Sources)
वनस्पतीजन्य स्त्रोत (Plant Sources):
पालेभाज्या (Vegetables)
फळे (Fruits)
धान्ये (Grains)
प्राणीजन्य स्त्रोत (Animal Sources):
दूध (Milk) - पूर्णान्न (Complete food)
दही (Curd)
अंडी (Eggs)
मांस (Meat)
मासे (Fish)
यकृत (Liver)
किव्व (Yeast)
आयोगाचे प्रश्न सोडवताना (Tips for Solving Questions)
प्रश्न पूर्ण वाचू नका.
महत्वाचा शब्द शोधा आणि त्याला गोल करा.
प्रश्नार्थक चिन्हाजवळ सहसा तो शब्द असतो.
शिकलेल्या गोष्टीवरून पर्याय कमी करा.
ज्या गोष्टी वाचलेल्या नाहीत, त्यांपासून दूर राहा.
पोषकद्रव्ये (Nutrients)
कर्बोदके (Carbohydrates)
प्रथिने (Proteins)
स्निग्ध / मेद (Fats / Lipids)
जीवनसत्वे (Vitamins)
खनिजे / क्षार (Minerals / Salts)
वर्गीकरण (Classification)
कार्यानुसार (By Function):
ऊर्जादायी पोषक घटक (Energy Providing):
कर्बोदके (Carbohydrates)
मेद (Fats / Lipids)
शरीर बांधणी (Body Building):
प्रथिने (Proteins)
नियंत्रक व संरक्षक (Control & Protection):
जीवनसत्वे (Vitamins)
क्षार (Minerals / Salts)
रासायनिक स्वरूपानुसार (By Chemical Nature):
कार्बनी / सेंद्रिय (Organic):
कर्बोदके (Carbohydrates)
प्रथिने (Proteins)
मेद (Fats / Lipids)
अकार्बनी / असेंद्रिय (Inorganic):
क्षार (Salts)
प्रमाणानुसार (By Quantity):
बृहद पोषक घटक (Macronutrients)
सूक्ष्म पोषक घटक (Micronutrients)
मानवी शरीर रचना (Human Body Structure)
पेशी (Cell)
ऊती (Tissue)
अवयव (Organ)
संस्था (System)
शरीर (Body)
सजीव (Organism)
आहाराचे प्रकार (Types of Food)
पोषक अन्न (Nutritious Food)
कचरा अन्न (Junk Food)
जीवनसत्वे (Vitamins)
एकूण (Total) = 13
नियंत्रक व संरक्षक (Control & Protection)
सूक्ष्मपोषक घटक (Micronutrients)
कार्बनी/सेंद्रिय (Organic)
स्त्रोत: वनस्पती, प्राणी
B-Complex = 8 (शोध - हाफकिन)
नाव/संज्ञा (Terms) = फुंक - पोलंड
महत्वाचे अमिलो/अमाइन (Vital amines) = Vitamines
Cellulose → कर्बोदके (शर्करा + तंतुमय पदार्थ) → ग्लुकोज = ऊर्जा, उरलेले → ग्लायकोजेन → यकृत (Liver)
पाण्यात विरघळणारे आणि मेदात विरघळणारे जीवनसत्वे (Water Soluble and Fat Soluble Vitamins)
पाण्यात विरघळणारे (Water Soluble): B & C = WBC (कमी हानी, साठा नाही)
मेदात विरघळणारे (Fat Soluble): A, D, E, K = KEDA (जास्त हानी, Adipose tissue मध्ये साठा)
जीवनसत्व 'अ' (Vitamin A)
रासायनिक नाव (Chemical Name):
रेटिनॉल (Retinol - Animal Based)
रेटिनाल (Retinal)
रेटिनॉइक ऍसिड (Retinoic Acid)
कार्य (Function):
डोळ्यांचे आरोग्य (Health of Eyes)
दृष्टीपटल (Retina)
दंडपेशी (Rod cells) → व्होडॉप्सीन निर्मिती → अंधारी दृष्टी (Night Vision)
त्वचेचे आरोग्य (Health of Skin)
अभिस्तर ऊती (Epithelium Tissue) आवरण निर्मिती.
प्रतिकार क्षमता (Immunity) - Anti-oxidant, Anti-infective
शुक्राणू निर्मिती (Spermatogenesis)
अवयव (Organs): डोळे (Eyes), त्वचा (Skin), केस (Hair)
कमी (Deficiency):
रातआंधळेपणा (Night Blindness)
डोळे कोरडे पडणे (Xerophthalmia)
त्वचा कोरडी पडणे (Xeroderma)
कॅरेटोमलेशिया (Keratomalacia)
शुक्राणू निर्मिती मध्ये अडथळा
जास्त (Excess):
डोळे लाल होणे
यकृताचा आकार वाढणे
गर्भवती महिलांसाठी हानिकारक
स्त्रोत (Sources):
वनस्पतीजन्य स्त्रोत (Plant Sources):
पालेभाज्या, फळे, धान्ये
लाल व नारंगी फळे (Intensely Coloured Fruits) → किरोटीन (Carotene)
गाजर (Carrot)
प्राणीजन्य स्त्रोत (Animal Sources):
दूध, दही, अंडी, मांस, मासे, यकृत, किव्व
गाजर जास्त खाल्ल्याने त्वचा पिवळी पडणे (Carotenization of Skin)
सुवर्ण तांदूळ (Golden Rice) → Vit. A genes (बीटा कॅरोटीन)
Manavi dola drusht Patal (Retina)
Dodapeshi(Rod cell)
Vodopsin Rat andhalepana (night blindness)
Shakupeshi (Cone cell)
Odopsin Rang drushti (colour vision)
Ranganadhalepana (colour blindness) test= Ishihara chacnhui
X आहे Purush (male) stri (female)
X nahi
Xx xx
Sufferers Vahak carrier
X जाबई x sun
Xx x y xy xx
Natu nat
X x+ xy xy xx
X x
*vitamin-c
Auscorbate
Nav (chemical name) dashcorbi amal;
Karya ( function ) twacheche Aarogya ( herlth skin).
Twacha cachakiit/tavatvit hone ( glow and face)
Collegen nirmiiti. Vardhaky virodhii jivansatve (Anti- aging)
Anti oxidant- Pratikar chamata ( immunity)
Removal of tree radicals
Kachara baahar kadhane ( recycle Rbc)->> Hbr( iron) yache shoshan
Vit d va vit. B 12 yache soshan karane manjeh vit c jar kmi
Hahal asel tar vit.d & vit bez che soshan sharirat honar naahi.
Bhedache cholesterol che vighata ( decomposition of cholesterole)
Avayav (organ ) -: twacha ( skin) , kes (hairs)
Lime=o, thibu (Lemon) aamla ( acid)
Kmi (deticiency) :-
*shki/shitaad
( Bleeding gums) hiradyavuj, suj raktatrav
Mutakhada ( kidney stone) karan
Vit d he soshan honar naa tevh raktat calcium che
raman wadhat jaai
*vit-c
OF vitamin
Srot (sources) fakt vanaspati srot ( only in plant source)
Palebajya pale ( vegitables) ( fruits )
Dhanye (grains);
Limbu vargiy Pale/ aambat pale(citrous fruits)I
Sarrudh srot ( rich sources)
Andla - indian gooseberry + .
Ayurveda
Chatemule nasht hote
** vilc acid ( aanda) aahe je ki uthate mule nasht hote..
Vitc- anstable vitamineeshmush
Katrimrity tare kilvan ( fermentum)
Vit.c
Vitamine City of india.
Tis dukhane pain
Titis sajne swelling
Aag hone ( amflammation Derna skin.
व्हिटॅमिन डी (Vitamin D)
रासायनिक नाव (Chemical Name): कॅल्सीफेरॉल (Calciferol)
कार्य (Function): हाडे व दातांचे आरोग्य (Health of Bones & Teeth), कॅल्शियम (Ca) व फॉस्फोरस (P) चे शोषण (Absorption), हाडांचे मजबुतीकरण (Strength to Bones)
त्वचा (Skin): सूर्यप्रकाश (Sunlight) → 7-डिहायड्रोकोलेस्टेरॉल प्रक्रिया → UV light (अतिनील किरणे) 290-350nm frequency → व्हिटॅमिन डी (Vitamin D) → शरीरात तयार होते.
अवयव (Organs): हाडे (Bones), दात (Teeth), संयोजी ऊती (Connective Tissue), अस्थिपेशी (Osteocytes)
कमी (Deficiency):
लहान बाळ (Child): हाडे वाकतात (Bend) - मुडदूस (Rickets)
प्रौढ (Adult): अस्थिमृदुता (Osteomalacia) - Ca व P चे शोषण न झाल्याने
जास्त (Excess):
अतिकैल्सिमयता (Hypercalcemia)
अतिफॉस्फरसमर्थता (Hyperphosphatemia)
स्त्रोत (Sources):
वनस्पती स्रोत (Plant Sources): Indirect - एर्गोस्टेरॉल (Ergosterol) - वनस्पतींना हाडे नसतात.
प्राणीस्रोत (Animal Sources): दुध, दही, अंडी, मांस, मासे, यकृत & किव्व (Milk & Dairy products)
व्हिटॅमिन डी3 (Vitamin D3): कोलेकॅल्सीफेरॉल (Cholecalciferol)
व्हिटॅमिन ई (Vitamin E)
रासायनिक नाव (Chemical Name): टोकोफेरॉल (Tocopherol)
कार्य (Function): प्रजनन संस्था व केसांचे आरोग्य (Health of Reproductive System & Hairs), वंध्यत्वविरोधी जीवनसत्वे (Anti-infertility), प्रतिकारक्षमता (Immunity) - Anti-oxidant, स्नायूंचे आरोग्य (Health of Muscles), Beauty Vitamin
अवयव (Organs): प्रजनन संस्था (Reproductive System), केस (Hairs), त्वचा (Skin)
कमी / कमतरता (Deficiency):
वंध्यत्व (Infertility)
टक्कल पडणे (Baldness)
व्हिटॅमिन के (Vitamin K)
रासायनिक नाव (Chemical Name): फायलोक्यूनोन (Phylloquinone)
कार्य (Function): रक्त गोठणे (Blood Coagulation)
जखम (Injury) → प्रोथ्रोम्बीन निर्मिती (Prothrombin Synthesis) → रक्त गोठण प्रक्रिया (Blood Clotting Process)
अवयव (Organ): रक्त (Blood), संयोजी ऊती (Connective Tissue)
स्त्रोत (Sources):
वनस्पती स्त्रोत (Plant Sources): हिरव्या पालेभाज्या (Green Leafy Vegetables)
प्राणीस्रोत (Animal Sources)
कमी (Deficiency): रक्तक्षय (Anemia)
जास्त (Excess): A, D, K, B12 यकृत (Liver)
व्हिटॅमिन के (Vitamin K): मोठ्या आतड्यात तयार होते - लॅक्टो-बॅसिलस (Lacto-Bacillus) जिवाणू (Bacteria) - चांगले प्रोबायोटीक (Good Probiotic)
इतर माहिती (Other Information)
वनस्पती पोषकद्रव्ये (Plant Nutrients): जास्त प्रमाण (Maximum) - Macro nutrients, कमी प्रमाण (Minimum) - Micro nutrients
प्रथिने (Proteins): C, H, O, N, S
हाडे (Bones): Ca, P, Mg
वृक्क (Kidney): Na, K
चेतासंस्था (Nervous System): Na, K pump
बी कॉम्प्लेक्स (B Complex)
एकूण (Total): 8
कार्य (Function): वाढ (Growth) & चयापचय (Metabolism), शरीरातील महत्वाच्या अवयवांचे कार्य (Functioning of Internal Organs)
स्त्रोत (Sources): पालेभाज्या (Vegetables), फळे (Fruits), धान्ये (Grains), दूध (Milk)
अपवाद (Exception): B12 (केवळ प्राणीजन्य)
प्राणी स्रोत (Animal Source): दूध, दही, अंडी, मांस, मासे, यकृत (Liver), किव्व (Yeast)
कर्बोदके (Carbohydrates) → शर्करा (Sugar)
मेद (Fats) → मेदाम्ले (Fatty Acids)
प्रथिने (Proteins) → अमिनो आम्ले (Amino Acids)
B1: थायमिन (Thiamine)
B2: रायबोफ्लेविन (Riboflavin)
B3: नियासिन (Niacin)
B5: पॅन्टोथेनिक ऍसिड (Pantothenic Acid)
B6: पायरीडॉक्सिन (Pyridoxine)
B7: बायोटीन (Biotin)
B9: फोलिक ऍसिड (Folic Acid)
B12: सायनोकोबालामाइन (Cyanocobalamin)
B1 (थायमिन)
कर्बोदके, शर्करा, ग्लुकोज - ऊर्जा = चयापचय (Carbohydrates - Sugar - Glucose - Energy = Metabolism)
कमी (Deficiency): बेरीबेरी (Beriberi)
आर्द्र (Wet) हृदय
शुष्क (Dry) चेतातंतू (Nerves)
B2 (रायबोफ्लेविन)
डोळ्याचे आरोग्य, मुखाचे आरोग्य (Eye Health, Mouth Health)
कमी (Deficiency):
जीभेवर चट्टे पडणे (Glossitis)
ओठ फाटणे (Angular Stomatitis)
जीभेवर चीरा पडणे (Angular Cheilitis / Cheilosis)
B3 (नियासिन)
मेदाचे चयापचय, कोलेस्टेरॉलचे चयापचय (Fat Metabolism, Cholesterol Metabolism)
कमी (Deficiency): पेलाग्रा (Pellagra) - 4D Syndrome
Diarrhea - हगवण
Dementia
Dermatitis - त्वचेचा दाह
B5 (पॅन्टोथेनिक ऍसिड)
विकरांचे (Enzyme) चयापचय (Metabolism)
पायांची आग होणे (Parasthesia)
उष्णतेमुळे नष्ट होत नाही (Thermostable Vitamin)
B6 (पायरीडॉक्सिन)
रक्त, त्वचा, मांस (Blood, Skin, Muscle)
प्रथिने चयापचय (Protein Metabolism)
RBC तयार करणे (Production)
कमी (Deficiency): रक्तक्षय (Anemia)
B7 (बायोटीन)
केसांचे आरोग्य (Hair Health)
कमी (Deficiency):
केस गळणे (Hair Fall), टक्कल पडणे (Baldness) (Alopecia)
B9 (फोलिक ऍसिड)
रक्त (RBC, Hb, Iron)
स्त्रोत: पालेभाज्या (Leafy Vegetables), शेंगदाणे, गूळ, Dark चॉकलेट
कमी (Deficiency): मायक्रोसायटीक अॅनेमिया (Microcytic Anemia) (RBC चा आकार कमी होतो)
B12 (सायनोकोबालामाइन)
फक्त प्राणीस्रोत (Animal Source Only)
DNA तयार करणे (DNA Synthesis)
चेतासंस्था (Nervous System)
कमी (Deficiency): मेगॅलोलास्टिक अॅनेमिया (Megaloblastic Anemia) (RBC चा आकार वाढतो)