Neuronauka poznawcza – notatki kompleksowe

PAMIĘĆ – definicje i klasyfikacje

  • Pamięć (ujęcie ogólne)
    • Zdolność do nabywania, przechowywania i wydobywania informacji.
    • System procesów poznawczych (kodowanie → magazynowanie → wydobywanie).
  • Pamięć wąska vs. szeroka
    • Wąska: zapis + przechowywanie + odtwarzanie w celu przyszłego użycia.
    • Szeroka: przechowywanie wszelkich śladów doświadczeń niezależnie od celu.
  • Jagodzińska (2008) – cztery aspekty
    • Zdolność
    • System (hipotetyczny magazyn)
    • Zapis informacji (ślady, reprezentacje)
    • Zbiór procesów (kodowanie, przechowywanie, wydobywanie).
  • Kolb & Whishaw (2003)
    • Proces retrospektywny + prospektywny.
    • Magazyn zebranych informacji.
  • Lipowska / Pąchalska
    • Pamięć = pomost między przeszłością a teraźniejszością; warunek tożsamości JA.
  • Klasyczna triada faz
    • Kodowanie→Magazynowanie→Odtwarzanie\text{Kodowanie} \rightarrow \text{Magazynowanie} \rightarrow \text{Odtwarzanie}
Pamięć przemijająca vs. trwała
  • Ultrafleeting (<1 s) ⇄ dożywotnia.
Systemy pamięci wg Atkinsona–Shiffrina (1968)
  • Rejestr sensoryczny
    • Ogromna pojemność, kod analogowy, brak kontroli wolicjonalnej.
    • Ikoniczny (wzrok, kilkaset ms) & echoiczny (słuch, kilka s).
  • Magazyn krótkotrwały (STS)
    • Pojemność ograniczona (7±2), czas 15–30 s bez powtarzania.
    • Różne kody (werbalny/niewerbalny), przetwarzanie celowe.
  • Magazyn długotrwały (LTS)
    • Nieograniczony czas, zróżnicowane podsystemy.
  • Model blokowy utrzymywał się do lat 70.; z czasem udowodniono niezależność STS i LTS (dane kliniczne).
Pamięć robocza (Baddeley & Hitch, 1974 → rev. 2000)
  • Podsystemy
    1. Centralny system wykonawczy (bieżące przetwarzanie, koordynacja, nadzór).
    2. Pętla fonologiczna (magazyn + pętla artykulacyjna).
    3. Szkicownik wzrokowo-przestrzenny (magazyn wzrokowy + „inner scribe”).
    4. Bufor epizodyczny (integracja kodów, łączenie z LTM).
  • Rewizje Pąchalskiej (2007)
    • Zbyt wąski zakres językowy (wyklucza reguły morfo–, syntakso–, semantyczne).
    • Bufor epizodyczny powinien mieć komponent zapisu + modeli interpretacyjnych.
Deklaratywna vs. niedeklaratywna (Squire 1986–1994)
  • Deklaratywna (jawna)
    • Semantyczna: wiedza ogólna, bezkontekstowa.
    • Epizodyczna: zdarzenia w czasie-przestrzeni, świadomość autonoetyczna.
    • Autobiograficzna = epizody + fakty o własnym JA (3 poziomy Conway’a: okresy życia, zdarzenia ogólne, zdarzenia specyficzne).
  • Niedeklaratywna (niejawna)
    • Proceduralna (umiejętności, striatum, móżdżek).
    • Prymowanie, warunkowanie, etc.
Neurobiologia pamięci
  • Warunek: plastyczność układu nerwowego (neural & synaptic).
  • Kod rozproszony populacji neuronów; różne rejony → różne aspekty śladu.
  • Kluczowe struktury:
    • Hipokamp (indeks epizodów, konsolidacja, pamięć przestrzenna).
    • Ciało migdałowate (emocje).
    • Prążkowie/jądra podstawy (procedury).
    • Kora przedczołowa (wielosystemowa kontrola).
  • Teorie śladu: rewerbacyjna, chemiczna, plastyczności synaps (Hebb).

EMOCJE

  • Afekt (Andrewes 2001): wewnętrzny / zewnętrzny / reaktywny / spontaniczny.
  • Nastrój: tło uczuciowe, wpływa na pojawienie się afektu.
  • 4 komponenty emocji (Kolb & Whishaw)
    1. Fizjologia (ANS, neurohormony)
    2. Reakcje nieświadome (jądra podkorowe)
    3. Poznanie świadome
    4. Zachowania ruchowe (mimika, ton głosu).
  • Mózg emocjonalny (Papez 1937): hipokamp ↔ ciała suteczkowate ↔ jądra przednie wzgórza ↔ zakręt obręczy → hipokamp.
  • Przetwarzanie bodźca emocjonalnego (4 etapy): odbiór → reakcja → uczucie → kontrola emocjonalna (Pąchalska & Kropotov 2013).
  • Trójpoziomowy system (Brown 2002): odruchy/popędy (pień) ⇄ emocje (układ limbiczny) ⇄ uczucia (kora, pamięć, wartościowanie).
  • Zaburzenia po uszkodzeniach: apatia, labilność, impulsywność, stany lękowe/depresja, zespół zaprzeczania.

JĘZYK

  • Funkcje
    • Komunikacja jednostkowa (dialog wewn./zewn.).
    • Kolektywna (pamięć kulturowa).
    • Strukturalizowanie myślenia.
  • Terminy
    • Język = system znaków + reguł (kod / gramatyka / dyskurs / uniwersalna gramatyka).
    • Mowa = akt użycia języka (indywidualny, społeczny).
    • Porozumiewanie się = kanały językowe + niejęzykowe.
  • Mikrogenetyczny model komunikacji
    • Przejście aktu mowy z pnia → układ limbiczny → kora.
    • Trzy procesy: przedjęzykowe, językowe, pozajęzykowe.
  • Kody
    • Językowy (fonologia, morfologia, składnia, semantyka, pragmatyka).
    • Parajęzykowy (prozodia, ton).
    • Pozajęzykowy (gest, mimika, zapach, dotyk, dystans).
  • Pamięć w procesach językowych
    • Krótkotrwała (formy, znaczenia).
    • Robocza (bufor językowy).
    • Prospektywna (dokańczanie zdań).
  • Pragmatyka
    • Adaptacja wypowiedzi do sytuacji, maksymy Grice’a (ilość, jakość, relewancja, styl) + reguły społeczne (uprzejmość, aprobata, skromność, współdziałanie).

KURS „NEURONAUKA POZNAWCZA” – ramy

  • 10 bloków tematycznych: mózg-umysł, neuroanatomia, techniki badań, pamięć, uwaga-spostrzeganie, funkcje wykonawcze, emocje, język, urazy & plastyczność, diagnoza-rehabilitacja.
  • 60 h (30 W + 30 Ć) – punkty z kolokwiów, wejściówek, kart pracy.
  • Skale ocen: <50 pkt niedostateczny → ≥90 pkt bardzo dobry.

MÓZG A UMYSŁ – paradygmaty

  • Lokalizacja vs. holizm
    • Gall: psychomorfologia (wypukłości czaszki).
    • Lashley: ekwipotencjalność.
    • Łuria: dynamiczna lokalizacja (system funkcjonalny).
    • Konorski / Hebb: koneksjonizm – zespoły komórkowe.
  • Mikrogenetyka (J.W. Brown)
    • Proces powstawania stanu umysłu w milisekundach.
    • Przepływ ośrodkowo-dośrodkowy (top-down ↔ bottom-up).
  • Świadomość
    • Poziom (czuwanie) + treść (otoczenie, JA).
    • Rdzenna świadomość (core self) vs. metaświadomość.
    • Zaburzenia: ilościowe (śpiączka…); jakościowe (delirium, halucynacje).

NEUROANATOMIA (kluczowe fakty)

  • Płaty: czołowy (funk. wykonawcze), ciemieniowy (somatosensoryka), skroniowy (słuch, Wernicke, pamięć), potyliczny (wzrok).
  • Asymetria / kontralateralność (skrzyżowanie piramidowe).
  • Układ limbiczny: hipokamp, ciało migdałowate, zakręt obręczy, etc.
  • Jądra podstawy: prążkowie, gałka blada (procedury).
  • Międzymózgowie: wzgórze (stacja przekaźnikowa), podwzgórze (homeostaza).
  • Móżdżek: koordynacja ruchów + rola w uczeniu motorycznym i języku.

NEUROFIZJOLOGIA

  • Neuron: ciało + dendryty (wejście) + akson (wyjście).
  • Synapsy: elektryczne (koneksony) vs. chemiczne (neurotransmitery).
  • Transmitery klasyczne (ACh, DA, NA, 5-HT, GABA, Glu) + neuropeptydy (endorfiny).
  • Neuromodulatory: długotrwała zmiana pobudliwości.
  • Techniki obrazowania
    • Strukturalne: CT, MRI (USG noworodków).
    • Czynnościowe: EEG/ERP (ms rez. czas.), PET, fMRI (mm rez. przestrz.).

UWAGA

  • System selekcji informacji, zapobiega przeciążeniu.
  • Parasuraman (1998) – 3 komponenty
    • Selektywność (wybór bodźca)
    • Koncentracja (utrzymanie)
    • Sterowanie / metauwaga (świadome przełączanie).
  • Dodatkowe: gotowość, czujność, podtrzymywanie, przerzutność.
  • Teoria integracji cech (Treisman): równoległe wykrycie cech → szeregowa integracja (poszukiwanie koniunkcyjne).
  • Mikrogenetyczna teoria uwagi: różne piętra reagują na bodźce istotne dla przetrwania, ciekawości, celów.

PERCEPCJA

  • Proces aktywnej interpretacji danych zmysłowych; wynik = percept.
  • Mikrogenetyczny model: obiekt rzeźbiony od pnia → limbiczny → kora; pamięć + doświadczenie kluczowe.

FUNKCJE WYKONAWCZE

  • Organizacja, plan, inicjacja, monitorowanie i modyfikacja działań.
  • Siedlisko: przednia kora czołowa (ale sieć rozproszona).
  • Komponenty (Fuster / Wilson): wybór, planowanie, hamowanie, wykrycie konfliktu; procesy: pobudzenie, hamowanie, pamięć robocza, kontrola.
  • Zastosowanie mikrogenezy: konieczność przejścia od starego stanu umysłu do nowego (perseweracje = awaria).
  • Zaburzenia → konfabulacje, sianie zadań, brak priorytetów.

URAZY MÓZGU

  • 69 mln przypadków/rok (świat); w PL ~90 tys udarów (inne).
  • Typologia
    • Otwarte, penetrujące, zamknięte.
    • Pierwotne vs. wtórne vs. odległe skutki.
    • Mechanizmy: bezpośredni (linia), tnąco-napięciowy (przyspieszenia), „whiplash”.
  • Specyficzne zespoły
    • Wstrząśnienie (utrata przytomności, amnezja wsteczna).
    • Stłuczenie (krwiaki korowe).
    • Rozsiane uszkodzenie aksonalne.
    • Zespół powstrząsowy (bóle głowy, zawroty, lęk, męczliwość).
    • Encefalopatia bokserska (CET).

PLASTYCZNOŚĆ MÓZGU

  • Rozwojowa: krytyczne okresy, receptory NMDA, GABA.
  • Funkcjonalna: uczenie, nowe kompetencje.
  • Kompensacyjna (pouszkodzeniowa): restytucja funkcji, reorganizacja sieci (synaptogeneza, neurogeneza).
  • Mechanizmy: selekcja neuronów, zmiana liczby synaps, modulacja neuroprzekaźników.
  • Udział półkuli nieuszkodzonej: przyswojenie funkcji, odblokowanie potencjału, strategie alternatywne.