Finanse - Notatki z Wykładów

Finanse – Materiały dla studentów

Materiały z wykładów dr inż. Włodzimierza Kołodziejczaka z roku 2025. Przeznaczone dla studentów I roku FiR na UP w Poznaniu w roku akademickim 2024/2025. Zabrania się udostępniania w Internecie i przekazywania osobom trzecim.

Zasady Zaliczenia

Ćwiczenia

• Praca zaliczeniowa indywidualna (50% oceny): prezentacja na zajęciach i przesłanie na adres wlodzimierz.kolodziejczak@up.poznan.pl.
• Pisemny sprawdzian wiedzy (50% oceny).

Wykłady

• Egzamin pisemny.

Treści Nauczania

Wykłady

• Istota finansów, nauka o finansach, funkcje finansów.
• Zjawiska finansowe.
• System finansowy.
• Finanse publiczne, środki publiczne.
• Publiczny system finansowy, podatki, polityka inwestycyjna, narzędzia stabilizacji gospodarki.
• Polityka finansowa i jej funkcje.
• Kreacja, funkcje i rodzaje pieniądza.
• Finanse Unii Europejskiej.
• Finanse ubezpieczeń społecznych i gospodarczych.
• Giełda i jej znaczenie w gospodarce.

Ćwiczenia

• Podstawowe pojęcia związane z finansami.
• Wartość pieniądza w czasie – ryzyko i niepewność.
• Finanse przedsiębiorstw, teoria trzech soczewek.

Efekty Kształcenia

Umiejętności i kompetencje:

• Rozumienie zasad funkcjonowania instytucji kształtujących gospodarkę finansami.
• Rozpoznawanie i ocena zjawisk finansowych zachodzących w gospodarce i podmiotach gospodarczych.
• Rozumienie zasad i celów kształtowania parametrów finansowych.

Istota Finansów

W potocznym znaczeniu finanse to zasoby pieniężne. W ekonomii definiuje się je jako zjawiska ekonomiczne związane z gromadzeniem i podziałem zasobów pieniężnych. Tam, gdzie nie ma pieniądza, nie ma finansów. Nauka o finansach zajmuje się zjawiskami i procesami pieniężnymi, aspektem badanym przez ekonomię. Zjawiska finansowe interesują również nauki prawnicze.

Nauka o Finansach (1)

Nauka o finansach bada ekonomiczną stronę gospodarowania pieniądzem przez podmioty gospodarowania. Przedmiotem jej zainteresowania jest ruch pieniądza, czyli:

• Kreacja (tworzenie).
• Cyrkulacja (krążenie).
• Osiadanie (oszczędności i rezerwy pieniężne).

Analiza ruchu pieniądza odbywa się w kontekście zjawisk w sferze realnej (rzeczowej gospodarki), czyli produkcji, podziału i spożycia (indywidualnego i zbiorowego).

Nauka o Finansach (2)

Przedmiot nauki o finansach jest podobny do przedmiotu ekonomii, zwłaszcza makroekonomii, która bada zjawiska ekonomiczne w skali całej gospodarki narodowej. Różnica polega na stopniu szczegółowości analizy zjawisk pieniężnych. Makroekonomia bada agregaty (popyt globalny, podaż globalna, oszczędności), a nauka o finansach bada wewnętrzną strukturę tych agregatów i czynniki, które ją kształtują (w wymiarze pieniężnym).

Struktura Nauki o Finansach

Struktura nauki o finansach obejmuje teorię finansów, komparatystykę finansów (finanse porównawcze), finanse globalne i międzynarodowe, szczegółowe dyscypliny finansowe (finanse publiczne, finanse banków, rynki finansowe, finanse ubezpieczeń, finanse przedsiębiorstw, finanse gospodarstw domowych) oraz politykę finansową (państwa, banku, instytucji ubezpieczeniowej, przedsiębiorstwa, gospodarstwa domowego). Dodatkowo istnieją nowe subdyscypliny i nurty w finansach.

Teorie Finansów

• Teorie historyczne: kameralistów, fizjokratów, merkantylistów, liberalna, ortodoksyjna, interwencyjna.
• Teorie współczesne.

Podmioty Gospodarowania

Podmiotem gospodarowania jest osoba fizyczna lub grupa osób, która ma jednoznaczny cel działania i działa w warunkach umożliwiających realizację tego celu. Istnieje 6 podstawowych grup podmiotów gospodarowania:

• Państwo (ochrona ładu społeczno-prawnego).
• Przedsiębiorstwo (działanie dla zysku).
• Gospodarstwo konsumenckie (maksymalizacja zaspokojenia potrzeb przy ograniczonych środkach).
• Pracujący (maksymalizacja korzyści materialnych i niematerialnych z pracy).
• Banki (ukierunkowanie przepływu pieniądza od oszczędzających do inwestorów).
• Instytucje ubezpieczeniowe (zmniejszanie ryzyka działalności pozostałych podmiotów).

Zjawiska Finansowe

Z punktu widzenia podmiotu gospodarowania, są to jego przychody i wydatki. Wydatek jednego podmiotu to dochód pieniężny innego podmiotu. Zjawiska finansowe mają dwojaki charakter: decydują o poziomie zasobów pieniężnych podmiotów oraz prowadzą do alokacji zasobów pieniężnych będących w dyspozycji tych podmiotów.

Aspekt Przedmiotowy i Podmiotowy Zjawisk Finansowych

Zjawiska pieniężne mają zróżnicowany charakter. Kryteria klasyfikacji zjawisk pieniężnych to:

• Kryterium przedmiotowe.
• Kryterium podmiotowe.

Przedmiotowy Aspekt Zjawisk Finansowych (1)

Kryterium przedmiotowe pozwala wyodrębnić rodzaje zjawisk pieniężnych niezależnie od podmiotów. W oparciu o to kryterium wyodrębnia się trzy główne grupy (rodzaje strumieni pieniężnych):

• Strumienie ekwiwalentne (rynkowe).
• Strumienie redystrybucyjne (transferowe).
• Strumienie kredytowe.

Przedmiotowy Aspekt Zjawisk Finansowych (2)

Strumienie ekwiwalentne (rynkowe) charakteryzują się powiązaniem wydatku pieniężnego jednego podmiotu z wzajemnym świadczeniem ze strony podmiotu realizującego przychód pieniężny, obejmującym sprzedaż towarów i usług oraz świadczenie pracy. W gospodarce rynkowej strumienie ekwiwalentne regulowane są przez mechanizm rynkowy, który wyznacza ceny i wynagrodzenia zgodnie z relacjami popytu i podaży.

Przedmiotowy Aspekt Zjawisk Finansowych (3)

Strumienie redystrybucyjne (transfery) obejmują płatności dokonywane z różnych tytułów, bez materialnego ekwiwalentu za przekazywany pieniądz. Zalicza się do nich m.in.:

• Podatki i opłaty na rzecz podmiotów władzy publicznej.
• Renty i zasiłki z budżetu lub funduszu ubezpieczeń społecznych.
• Subwencje, dotacje i darowizny.
• Odsetki.

Strumienie te nie są regulowane przez mechanizm rynkowy.

Przedmiotowy Aspekt Zjawisk Finansowych (4)

Strumienie kredytowe to przychody i wydatki związane z operacjami kredytowymi banków. Pozostałe operacje pożyczkowe (np. prywatne pożyczki) są traktowane jako transferowe. Przychody kredytowe to przychody niebankowych jednostek zadłużających się w bankach, a wydatki kredytowe to wydatki związane ze spłatą zaciąganych kredytów. Odsetki uważa się za transfery.

Odsetki są definiowane jako wynagrodzenie za rezygnację (depozyt) lub udostępnienie (kredyt) płynności, której nie można uznać za towar lub usługę.

Podmiotowy Aspekt Zjawisk Finansowych (1)

Podmiotowa klasyfikacja zjawisk pieniężnych opiera się na rodzajowym zróżnicowaniu podmiotów gospodarczych dokonujących operacji pieniężnych (przychody, wydatki, gromadzenie zasobów pieniężnych) i obejmuje:

• Finanse przedsiębiorstw.
• Finanse gospodarstw domowych.
• Finanse publiczne.
• Finanse banków i instytucji kredytowych.
• Finanse ubezpieczeń.

Podmiotowy Aspekt Zjawisk Finansowych (2)

Finanse przedsiębiorstw (sektor zarobkowy) charakteryzują się gromadzeniem przychodów pieniężnych ze sprzedaży towarów i usług (przychody ekwiwalentne). Ponadto przedsiębiorstwa otrzymują przychody kredytowe (pożyczki bankowe) oraz transfery (z rynku kapitałowego i budżetu). Wydatki przedsiębiorstw to wydatki ekwiwalentne, transferowe (podatki, opłaty, oprocentowanie kredytów, dywidendy, składki ubezpieczeniowe) i kredytowe (spłata pożyczek).

Podmiotowy Aspekt Zjawisk Finansowych (3)

Finanse gospodarstw domowych charakteryzują się przychodami pieniężnymi z wynagrodzeń za pracę (ekwiwalentne), przychodami redystrybucyjnymi (dywidendy, oprocentowanie obligacji i depozytów bankowych, emerytury, renty, zasiłki) oraz przychodami kredytowymi związanymi z zakupem dóbr trwałej konsumpcji. Wydatki gospodarstw domowych to zakupy towarów konsumpcyjnych (ekwiwalentne) oraz wydatki transferowe (podatki, opłaty, składki ubezpieczeniowe, oprocentowanie kredytu).

Podmiotowy Aspekt Zjawisk Finansowych (4)

Finanse publiczne obejmują podmioty na poziomie państwa i lokalnym. Przychody finansów publicznych to przede wszystkim przychody redystrybucyjne (podatki, opłaty, kary, grzywny), a wydatki sektora publicznego to głównie wydatki transferowe (zasiłki, renty, emerytury finansowane z funduszy ubezpieczeń społecznych) oraz wydatki ekwiwalentne. Spłata rat kredytów to wydatek kredytowy tego sektora.

Podmiotowy Aspekt Zjawisk Finansowych (5)

Finanse banków i instytucji finansowych: przychody kredytowe to przychody niebankowych jednostek zadłużających się w bankach, a wydatki kredytowe to spłaty rat kredytów. Przyjęcie depozytu nie stanowi przychodu kredytowego dla banku, a udzielenie pożyczki nie jest wydatkiem kredytowym banku. Przychodami banków są przychody z tytułu marż, a wydatki mogą mieć charakter rynkowy lub transferowy.

Podmiotowy Aspekt Zjawisk Finansowych (6)

Finanse ubezpieczeń charakteryzują się wpływami z tytułu składek (przychody transferowe). Po stronie wydatków występują wypłaty odszkodowań, wydatki o charakterze rynkowym oraz regulowanie należności (podatki, opłaty).

Prawny Aspekt Zjawisk Finansowych (1)

Termin "prawo finansowe" jest używany w Polsce od 1950 roku (wcześniej "prawo skarbowe"). Systematyka prawa finansowego obejmuje:

• Prawo finansowe.
• Prawo podatkowe.
• Prawo celne.
• Prawo finansowe ubezpieczeń społecznych.
• Prawo finansowe samorządu terytorialnego.
• Prawo walutowe i dewizowe.
• Prawo bankowe.
• Prawo finansowe podmiotów gospodarczych.

Prawny Aspekt Zjawisk Finansowych (2)

Prawo finansowe jest ściśle związane z innymi gałęziami prawa oraz z nauką finansów. Normy prawa finansowego regulują stosunki finansowo-prawne i składają się z:

1. Hipotezy (źródło prawa, stan faktyczny).
2. Dyspozycji (przedmiot normy, podmioty normy).
3. Sankcji (dolegliwości karne i materialne).

Prawny Aspekt Zjawisk Finansowych (3)

Normy prawne w prawie finansowym dzielą się na:

• Normy ustrojowe (organizacja, kompetencje).
• Normy prawne materialne (uprawnienia i obowiązki).
• Normy proceduralne (reguły postępowania).

Ekonomizacja prawa przejawia się w tworzeniu norm ogólnych (samofinansowanie), norm wyjaśniających (dochód) oraz norm nowych dla zjawisk ekonomicznych (środki trwałe).

Prawny Aspekt Zjawisk Finansowych (4)

Normy prawa finansowego przewidują określone zachowania dla adresatów i wskazują konsekwencje stanów faktycznych w postaci przemieszczeń środków pieniężnych. Podstawowymi źródłami prawa finansowego są konstytucja i ustawy, które określają m.in.:

• Zasady publicznej działalności finansowej (legalność, planowość, jawność).
• System pieniężno-kredytowy.
• System budżetowy.

Prawny Aspekt Zjawisk Finansowych (5)

W dyspozycji normy prawa finansowego są określone uprawnienia i obowiązki finansowe. Powstanie, zmiana lub wygaśnięcie tych uprawnień i obowiązków zależy od faktów prawnych, dzielących się na zdarzenia (niezależne od woli ludzi) i zachowania (zależne od woli ludzi). Wyróżnia się uprawnienia i obowiązki budżetowe, podatkowe, walutowe, dewizowe i bankowe.

Prawny Aspekt Zjawisk Finansowych (6)

Podmiot prawa finansowego to osoba lub jednostka organizacyjna objęta uprawnieniami lub obowiązkami finansowo-prawnymi. Dzielą się one na organy państwowe i samorządowe (podmioty czynne) oraz osoby i jednostki, które pozostają podmiotami biernymi w konkretnych stosunkach. Szczególną rolę odgrywa skarb państwa. Aparat finansowy obejmuje Ministerstwo Finansów, izby i urzędy skarbowe, organy finansowe administracji terenowej i organy kontroli skarbowej.

Prawny Aspekt Zjawisk Finansowych (7)

Drugą grupę podmiotów prawa finansowego stanowią osoby lub jednostki organizacyjne posiadające uprawnienia i obowiązki finansowo-prawne, lecz pozostające podmiotami biernymi. W prawie podatkowym wyróżnia się płatnika, podatnika i organ podatkowy; w prawie budżetowym: jednostki budżetowe, zakłady budżetowe, gospodarstwa pomocnicze, środki specjalne, fundusze celowe i organy budżetowe; w prawie bankowym: kredytodawcę, kredytobiorcę, gwaranta i poręczyciela.

Stosunki Finansowo-Prawne

Charakteryzują się majątkowym charakterem uprawnień i obowiązków, nierównorzędnością prawną podmiotów finansowych oraz nierównorzędnością interesów tych podmiotów. Konkretyzacja uprawnień i obowiązków następuje w postępowaniu finansowym.

Postępowanie Finansowe

W postępowaniu finansowym występują dwa podmioty: prowadzący postępowanie i adresat postępowania. Mogą w nim uczestniczyć również podmioty w interesie społecznym (np. prokurator, świadkowie, biegli, eksperci). Postępowanie kończy się wydaniem decyzji (np. decyzja podatkowa, dowód odprawy celnej, zezwolenie dewizowe, umowa o kredyt bankowy, książeczka oszczędnościowa).

Gospodarka Finansowa i Polityka Finansowa

Gospodarka finansowa obejmuje przygotowanie, realizację i ewidencję operacji pieniężnych. Polityka finansowa to wybór celów i sposobów ich osiągania w gospodarce finansowej. Treść polityki finansowej zależy od podmiotu, który ją realizuje.

System Finansowy

System finansowy to układ wzajemnie powiązanych instytucji finansowych, rynków finansowych oraz elementów infrastruktury systemu finansowego, umożliwiający podmiotom pozyskiwanie funduszy, inwestowanie oszczędności oraz zaspokajanie potrzeb związanych z finansową sferą funkcjonowania. Tworzy fundamenty działalności dla podmiotów posługujących się pieniądzem, umożliwiając zawieranie transakcji gospodarczych, w których pieniądz pełni różne funkcje.

System Finansowy w Systemie Społecznym (1)

System finansowy dzieli się na rynkowy i publiczny system finansowy. Na rynkowy system finansowy składają się:

• Instrumenty finansowe (akcje, obligacje, bony skarbowe, opcje, kontrakty terminowe).
• Rynki finansowe.
• Instytucje finansowe (kantory, domy maklerskie, banki, fundusze emerytalne, towarzystwa funduszy inwestycyjnych, towarzystwa ubezpieczeniowe).
• Zasady działania oraz regulacje.

Publiczny system finansowy tworzą:

• Instytucje budżetowe (centralne, lokalne, celowe).
• Instrumenty fiskalne (podatki, opłaty, cła, składki społeczne, dotacje).
• Publiczne instrumenty finansowe.
• Instytucje fiskalne.

System Finansowy w Systemie Społecznym (2)

System finansowy jest częścią systemu społecznego, powiązanego z systemem politycznym, prawnym i ekonomicznym. W jego obrębie wyróżnia się sferę finansową i realną, gospodarkę finansową podmiotów sfery realnej oraz publiczny i rynkowy system finansowy.

Funkcje Systemu Finansowego (1)

Według Stiglitza system finansowy służy do:

• Transferowania zasobów kapitału.
• Gromadzenia kapitału.
• Wyboru projektów.
• Monitorowania wykorzystania środków.
• Zapewnienia realizacji zapisów umowy.
• Transferowania, dzielenia i łączenia ryzyka.
• Dywersyfikowania.
• Umożliwienia przeprowadzenia transakcji.

Funkcje Systemu Finansowego (2)

Według Owsiaka system finansowy powinien zapewniać:

• Płatność.
• Płynność.
• Oszczędność.
• Akumulację bogactwa.
• Kredyt.
• Minimalizację ryzyka.
• Politykę gospodarczą.

Funkcje Systemu Finansowego (3)

Według Polańskiego system finansowy powinien pełnić funkcje:

• Monetarną.
• Kapitałowo-redystrybucyjną.
• Kontrolną.

Elementy Systemu Finansowego

System finansowy składa się z:

• Instytucji (bank centralny, banki, instytucje parabankowe, firmy ubezpieczeniowe, fundusze inwestycyjne, fundusze emerytalne).
• Rynków i instrumentów (rynek pierwotny i wtórny, rynek pieniężny i kapitałowy, rynek walutowy, rynek instrumentów pochodnych).
• Infrastruktury (akty prawne, instytucje regulacji i nadzoru, elektroniczne platformy handlowe, systemy rozliczeń).

Sposoby Rozumienia Systemu Finansowego

Wyróżnia się ujęcie analityczne, instytucjonalne, funkcjonalne wąskie (monetarne, oparte na pośrednictwie), funkcjonalne szerokie i systemowe.