Lewens KW1

Biosfeer

• Gedeelte van die Aarde waar lewende organismes voorkom.

Terme

1. Ekologie
      - Die studie van verhoudings tussen lewende organismes en hul omgewing.

2. Biosfeer
      - Die deel van die aarde waar lewende organismes voorkom. Bestaan uit verskillende ekosisteme en biomes.

3. Litosfeer
      - Grond en rotse op aardoppervlak.

4. Hidrosfeer
      - Oseane, mere en riviere – alle water op aarde.

5. Ekosisteem
      - Alle lewende en nie-lewende komponente wat in wisselwerking met mekaar in ‘n omgewing saamleef.

6. Bioom
      - Streek met ‘n bepaalde klimaat, plantegroei en ander lewende organismes.

7. Biotiese komponente
      - Lewende organismes.

8. Abiotiese komponente
      - Nie-lewende hulpbronne.

9. Ekotoerisme
      - Toerisme wat natuurgebiede bewaar en welsyn van plaaslike mense bevorder.

Toets Vraestelle

1. Die deel van die aarde waar lewende organismes voorkom.

2. Alle lewende en nie-lewende komponente wat in wisselwerking met mekaar in ‘n omgewing saamleef.

3. Oseane, mere en riviere – alle water op aarde.

4. Die studie van verhoudings tussen lewende organismes en hul omgewing.

5. Alle lewende organismes op aarde.

6. Nie-lewende hulpbronne.

7. Streek met ‘n bepaalde klimaat, plantegroei en ander lewende organismes.

Biosfeer en Atmosfeer

• Biosfeer: Gedeelte van die Aarde waar lewende organismes voorkom.

• Atmosfeer:
    - Luglaag wat die aarde omring → bestaan uit ʼn mengsel van gasse.
    - CO₂ = noodsaaklik vir fotosintese.
    - O₂ = noodsaaklik vir respirasie.

• Litosfeer:
    - Grond + rotse wat die buitenste laag van die aarde uitmaak.

• Hidrosfeer:
    - Sluit alle water op die aardoppervlak in, nl, oseane + riviere + mere.
    - Bedek 75% van die aarde se oppervlak.
    - Sluit waterdamp in.

Biomes

• Verskillende streke op die aarde het verskillende klimaat, plante en diere.

• Bioom:
    - Enige streek met 'n bepaalde klimaat + alle lewende organismes wat daar voorkom.

• Tipe plantegroei bepaal die tipe bioom.
    - Terrestriëel = landelik.
    - Akwaties = water.

Savanne

• Grootste bioom in SA = 34,3% van land se oppervlak.
    - Van Kalahari tot Laeveld en KwaZulu-Natal tot Oos-Kaap.

• Klimaat:
    - Warm + nat somers.
    - Koue + droë winters.

• Plantegroei:
    - Grasse (rooi gras), bome (Baobab / Mopanie / Kameeldoring).
    - Gereelde veldbrande hou bome onder beheer + help saad ontkiem.

• Diere:
    - Wilde diere (Groot vyf = olifant, leeu, luiperd, renoster, buffel).

• Staan ook bekend as Bosveld.

Grasveld

• Hoë sentrale plato van SA + binneland van KwaZulu-Natal + bergagtige Oos-Kaap.

• Klimaat:
    - Warm somers + hoë reënval met donderstorms (250mm-750mm).
    - Koue winters + swaar ryp.

• Grondsoort:
    - Sanderig → uitloging van voedingstowwe as gevolg van reën → maak grond suur.

• Plantegroei:
    - Grasse + min bome.
    - Soetgrasse (voedselbron vir diere) + suurgrasse.
    - Jaarlikse brande → min houtagtige bome → gras kan brande oorleef.

• Diere:
    - Ryk voëllewe = saadvreters (Korhaan / Bloukraanvoël / Tarentaal).

Nama-Karoo

• Wye sentrale plato van die westelike deel van SA.

• Klimaat:
    - Baie warm somers + koue winters met gereelde ryp.
    - Halfwoestyn wat min reën ontvang.

• Grondsoort:
    - Ryk aan kalk → vorm kalk oor rotse.

• Plantegroei:
    - Grasse + klein struike (Bitterbos, Soetdoring, Karoo gousblomme).

• Diere:
    - Skaap- + bokboerdery = goeie weiding vir diere.
    - Bakoorjakkalse, Volstruise, Springhase, Skilpaaie, Oewerkonyn.

Sukkulente – Karoo

• Droë westelike deel van SA + Namakwaland + Richtersveld.

• Klimaat:
    - Baie warm + droë somers + koue winters.
    - Min winterreën.

• Grondsoort:
    - Kalk wat oor rotse vorm.

• Plantegroei:
    - Aangepas vir uiters droeë somertoestande.
    - Hoofsaaklik dwergagtige vetplante (dik vlesige blare wat water kan stoor).
    - Vygies, Steenplante, Klipbome, Kokerboom.
    - Lente = baie blomme.

• Diere:
    - Naglewend (kruip bedags weg in gate).
    - Bakoorjakkals, meerkat, grondgeitjie.

Fynbos

• Suidwestelike + suidelike gedeeltes van Wes-Kaap.

• Klimaat:
    - Koel + nat winters en droeë somers.

• Grondsoort:
    - Sanderig + suur en nie baie vrugbaar nie.

• Plantegroei:
    - Immergroen struike met harde blare (Protea, Erikas, Riete).
    - Min bome + grasse.
    - 8 600 soorte plantspesies = blomrykste gebied in wêreld.
    - 68% van plantspesies = endemies.
    - Vuur → help met ontkieming van sade.

• Diere:
    - Groot verskeidenheid (Grysbok, Steenbok, Bontebok, Luiperd, Bobbejaan).
    - Groot verskeidenheid voëlspesies (nektar + saadvretend).

Woude

• Knysna + Tsitsikamma + KwaZulu-Natal + Drakensberge.

• Kleinste oppervlak in SA = 0,1%.

• Klimaat:
    - Hoë reënval + geen ryp.

• Grondsoort:
    - Vrugbaar + dik humuslaag.

• Plantegroei:
    - Bome wat 'n geslote blaredak vorm → met verskillende lae plantegroei onder blaredak.
    - Geelhout, Stinkhout, Ysterhout, Rankplante, Mosse, Varings.

• Diere:
    - Bosvarke, Bosbokke, Apies, Knysna loerie, Duiwe, Arende.

Ruigteveld

• Van Weskus van SA tot KwaZulu-Natal + Oos-Kaap.

• Klimaat:
    - Varieer baie.

• Grondsoort:
    - Vlak + wissel van sanderige leemgrond tot sanderige kleigrond.
    - Ryk aan kalk.

• Plantegroei:
    - Wissel van Struikveld tot lae woude met immergroen + sukkulente bome / struike.
    - Plante het dorings.
    - Spekboom, Kanferfoelie.

• Diere:
    - Olifant, koedoe, Blouaap, Bosbok.

Ekosisteme

• Om oorlewing te verseker, moet lewende organismes voortdurend in interaksie met mekaar + omgewing wees.

• Omgewing: Somtotaal van al die biologiese + fisiese + chemiese toestande wat 'n organisme omring.

• Ekosisteem: Bepaalde gebied waarin biotiese (lewende) + abiotiese (nie-lewende) komponente in interaksie met mekaar is.
    - Voorbeeld: Woud / 1 druppel water uit 'n visdam.

• Ekologie: Studie van verwantskap en interaksie tussen lewende organismes onderling en tussen organismes en hul natuurlike omgewing waarin hulle voorkom.

• Twee hoofkomponente van 'n ekosisteem:
    1. Abiotiese = nie-lewend (lig / temperatuur / water / wind / atmosfeer).
    2. Biotiese = lewend (plante / diere).

Abiotiese Komponente (Nie-lewend)

1. Fisiografiese Faktore

• Aspek (Rigting van helling / aansig).
    - Posisie van 'n gebied ten opsigte van die son.
    - Plantegroei aan noorde kant = verskil baie van suidelike kant.
    - Noordelike hellings = meer son = warmer + groter plante.

• Helling:
    - Berg se helling → bepaal afloop van water.
    - Steil helling = vinniger gronderosie + grond is vlak + onvrugbaar.
    - Min plante + diere.

• Hoogte bo seevlak:
    - Hoog bo seevlak = sterk winde + sneeu.
    - Plante + diere verskil baie van plekke nader aan seevlak.

Abiotiese Komponente (Nie-lewend)

2. Edafiese Faktore (Grond)

• Grondtipe / grondtekstuur:
    - Drie tipes = leem- + klei- + sandgrond.
    - Klei = klein deeltjies; Leem = effens groter deeltjies; Sand = groot deeltjies.

• Grondlug:
    - Spasies in die grond = gevul met water + lug → nodig vir oorlewing van organismes.
    - Sand = goed belug; Klei = swak belug.

• Waterhouvermoë:
    - Sand = swak waterhouvermoë → water syfer vinnig deur + verwyder voedingstowwe = uitloging.
    - In kleigrond = baie water → plante se wortels vrot.
    - Leemgrond = geskikste vir plante → medium waterhouvermoë + goed belug + genoeg voedingstowwe en bevat humus (organiese komponent).

Abiotiese Komponente (Nie-lewend)

3. Edafiese Faktore (Grond)

Humus:

• = verotte plant- en diermateriaal.
    - Verhoog grondvrugbaarheid + waterhouvermoë.
    - Hoë humusinhoud = donker kleur grond.

pH:

• Lae pH → suur = Azaleas / Proteas.

• Hoë pH → alkalies = Sukkulente.

• Neutrale pH → pH 7 = meeste plante.

• In hoë reënvalstreke = sanderige grond → voedingstowwe is uitgeloog → suur grond.

Klimaatsfaktore

Lig:

• Sonlig:
    - Plante benodig lig = fotosintese.
    - Ligintensiteit → beheer groeibewegings.
    - Blomme gaan toe wanneer ligintensiteit afneem = Vygies.
    - Blomme gaan oop wanneer ligintensiteit afneem = Nagblom.
    - Plante = aangepas vir ligintensiteit + fotosintese vind vinniger/stadiger plaas.
    - Son- + skaduplante.
    - Sommige diere = naglewend (vlermuise / motte).
    - Sommige diere lewe ondergronds (erdwurm / molle).

Temperatuur:

• Temperatuur beïnvloed die verspreiding van diere/plante oor die aardbol.

• Ektoterme diere:
    - Liggaamstemperatuur is afhanklik van omgewingstemperatuur → raak onaktief tydens koue → hiberneer om te oorleef = metabolisme + hartklop neem af.
    - Voorbeeld: Reptiele.

• Endoterme diere:
    - Hou hul liggaamstemperatuur konstant → hiberneer/migreer na warmer plekke vir oorlewing.
    - Voorbeeld: Soogdiere.

• Jaarplante:
    - Oorleef koue in saadvorm.

• Bladwisselende bome:
    - Verloor hul blare in winter → oorleef + verlaag metabolisme.

• Bolle / knolle:
    - Verloor bogrondse dele → oorleef ondergrond.

Water:

• Lewensnoodsaaklik vir oorlewing van alle lewende organismes.

• Plante:
    - (Ingedeel teenoor waterbehoefte):
      - Hidrofiete = groei in water (waterlelie / waterhiasinte).
      - Mesofiete = groei in gebiede met gematigde watervoorsiening (vrugte).
      - Xerofiete = groei in uiters droë toestande (vetplante / aalwyne).

Water:

• Diere:
    - (aangepas teenoor watervoorsiening):
      - Kry water uit voedsel (Kangaroo-rot).
      - Leef vir lang tye sonder water (Kameel / springbok / Gemsbok).
      - Uriene word in kristalvorm uitgeskei = bewaar water in liggaam (woestyndiere).
      - Diere benodig klam grond om te oorleef (erdwurm).
      - Harde skelet om uitdroging te voorkom (insekte).
      - Liggaam is met harde + droë skubbe bedek = voorkom waterverlies (reptiele).
      - Kieue + vinne = vir gaswisseling + swem in water (visse).
      - Groter waterdiere het longe + kom na wateroppervlak vir O₂ (walvis / dolfyn).

Watersiklus/Kringloop

• = voortdurende + sikliese beweging van water tussen aarde + atmosfeer.

• Proses: Reën, sneeu, mis → filtrering → gravitasie → water → grondwater → watertafel – na fonteine → verdamping → transpiratie → kondensasie.

Belangrikheid van Vleilande

• Wye verskeidenheid habitatte in binneland + aan kus (vleie/moerasse).

• Voorsien konstante watervoorraad.

• Dien as natuurlike filters.

• Verminder risiko van vloede / droogtes.

• Besit hoë watertafel + grond met hoë waterinhoud.

• NB! Vir handhawing van biodiversiteit = buitengewone plant- + dierelewe.
    - Meer as 50% van vleilande in SA = vernietig.

• St. Lucia (in KwaZulu-Natal) = 1999 tot Wêrelderfenisterrein verklaar.

Atmosferiese Gasse

• Lug bestaan uit:
    - 78% stikstof / N₂.
    - 21% suurstof / O₂.
    - 0,04% koolstofdioksied / CO₂.
    - 0,06% ander gasse in wisselende hoeveelhede (waterdamp).

• Alle lewende organismes benodig O₂ vir respirasie.

• Groen plante benodig CO₂ vir fotosintese.

• Neem O₂ direk uit atmosfeer / water / grond.

• Plante absorbeer N₂ uit grond + diere kry N₂ uit voedsel.

Aanpassings van Plante + Diere vir Gaswisseling

Plante:

  - Huidmondjies/stomata op blare / stingels + lentiselle op bome.
  - Onderwaterplante = geen kutikula + dun epidermis.

Diere:

  - Asemhalingsorgane (longe / kieue / klam vel).
  - Vang lugborrels tussen liggaamshare (akwatiese insekte = waterkewer).

Wind

• = bewegende lug → versnel verdamping + transpirasie.

• Organismes verloor vinniger water.

Biotiese Komponente (Lewend)

Plante (Outotroof):

• Fotosinteer → vervaardig hul eie voedsel.

• Is produseerders.

Diere (Heterotroof):

• Alle organismes wat NIE hul eie voedsel kan vervaardig nie.

• Is direk/indirek afhanklik van produseerders.

• Is verbruikers = primêre / sekondêre / tersiêre verbruikers + ontbinders.

Primêre Verbruikers

• Voed direk op produseerders.

• Herbivore = leef slegs van plantmateriaal.

• Omnivore = leef gedeeltelik van plantmateriaal en vleis.

Sekondêre Verbruikers

• Voed op primêre verbruikers.

• Karnivore = leef van dierlike materiaal (vleiseters).

• Aasvreters = eet oorblyfsels van dooie diere.

• Omnivore = leef gedeeltelik van dierlike + plantaardige materiaal.

Tersiêre Verbruikers

• Voed op sekondêre verbruikers.

• Karnivore.

Ontbinders

• Saprofitiese bakterieë + swamme leef op dooie organiese materiaal → breek organiese verbindings af → anorganiese stowwe → word aan omgewing afgegee + vrygestel.

Voedselweb

• Voedselketting kom nie geïsoleerd voor nie → is ineengeskakel met ander voedselkettings → voedselweb.

Energievloei

• Stralingsenergie van son → dmv fotosintese omgesit in chemiese potensiële energie → koolhidrate word in groen plante (produseerders) geberg.

• Primêre verbruiker → verkry energie deur plante te eet.

• Sekondêre verbruiker → verkry energie deur primêre verbruiker te eet.

• Tersiêre verbruiker → verkry energie deur sekondêre verbruiker te eet.

• Produseerders + verbruikers gaan dood → swamme + bakterieë ontbind dit → stel energie aan omgewing vry.

• Voedselketting = oordrag van energie vanaf son → plante → verbruikers.
    - Begin altyd by produseerder.

Trofiese Vlakke (Verskillende Voedingsvlakke)

• Produseerders = 1e vlak (besit meeste energie).

• Primêre Verbruikers = 2e (herbivore).

• Sekondêre Verbruikers = 3e (karnivore).

• Tersiêre Verbruikers = 4e (karnivore).

• Omnivore = 2e/3e/4e (afhangend van voedsel wat hul eet).

• Ontbinders = 2e/3e/4e (afhangend van voedsel wat hul eet).

• Op elke vlak → word energie gebruik vir groei + respirasie.

Ekologiese Piramides

• = stel verskillende trofiese vlakke voor → produseerders = altyd 1e vlak → verbruikers volg op produseerders.

• Soorte ekologiese piramides:
    - Getalpiramide = Toon totale aantal organismes op elke trofiese vlak.
    - Biomassapiramide = Toon die totale massa van die organismes op elke trofiese vlak.
    - Energiepiramide = Toon relatiewe hoeveelhede energie beskikbaar op verskillende trofiese vlakke.

Getalpiramide

• = toon werklike aantal individue op elke trofiese vlak → kleiner wordende trofiese vlakke volg op mekaar.

• SOMS = onderstebo → kleinste vlak is onder (1x Roosboom met baie plantluise).

Biomassapiramide

• = toon totale massa van organismes op elke trofiese vlak aan → Hoe groter die produktiwiteit → hoe groter is hoeveelheid materiaal.

Energiepiramide

• = toon die hoeveelheid energie op elke trofiese vlak aan → Op elke vlak → word energie gebruik vir groei + respirasie (produseerder beskik oor meeste energie as die daaropvolgende fases).

Siklisering van Voedingstowwe

• Voedingstowwe = noodsaaklik vir groei + ontwikkeling van lewende organismes.

• Sommige voedingstowwe sirkuleer tussen lewende organismes + hidrosfeer + atmosfeer + litosfeer (water / suurstof / stikstof / koolstof).

Suurstofkringloop:

• Aarde het vaste hoeveelheid O₂ wat in atmosfeer + oseane + rotse + alle lewende organismes voorkom.

• Fotosinterende organismes (plante + fitoplankton) = hoofbron van O₂ op aarde.

• Groen plante gebruik CO₂ uit atmosfeer → fotosinteer → koolhidrate + O₂.

• Diere + plante absorbeer O₂ uit atmosfeer → breek koolhidrate af → vorm CO₂ + water.

• Ontbinders benodig O₂ → om dooie organiese materiaal te ontbind → stel CO₂ vry.

• Groot hoeveelheid O₂ is opgelos in water (oseane / mere / riviere).

• Groot gedeelte van O₂ = kom in rotse voor.

• O₂ bind met yster = ysteroksied → oppervlakverwering.

• Ligene → breek rotse af = verwering → stel O₂ + voedingstowwe vry.

Stikstofkringloop:

• Noodsaaklik vir biologiese prosesse → moet aminosure vorm = boustene van proteïene.

• N₂ kom in groot hoeveelhede in atmosfeer voor = nie bruikbaar nie.

• Plante kan net nitrate (NO₃) gebruik.

• Omskakeling tot nitrate:
    1. Elektriese fiksering = deur weerlig + reën.
    2. Stikstofbindende bakterieë = absorbeer N₂ uit grond -- skakel om tot nitrate.
    3. Knoppiesbakterieë op wortels van peulplante -- skakel N₂ om in nitrate -- plant huisves bakterieë + verskaf voedsel.
    4. Plante absorbeer nitrate uit grond → word gebruik om plant-proteïene te vorm.
    5. Diere eet plante → kry N₂ om dier-proteïene te vorm.
    6. Diere skei ureum uit --- word ammoniak NH₃.
    7. Plante + diere DOOD = ontbindingsbakterieë verander proteïene tot ammoniak (NH₃).
    8. Nitrifiseringsbakterieë breek ammoniak af:
      - tot nitriete (NO₂) → nitriete tot nitrate (NO₃).
    9. Nitrate in grond:
      - Word deur plante geabsorbeer --- vorm proteïene.
    10. Word deur denitrifiseringsbakterieë omgeskakel na vry stikstof / N₂ terug in atmosfeer.

Koolstofkringloop

• = belangrike komponent van organiese verbindings (koolhidrate / proteïene / lipiede).

• Koolstof kom voor as CO₂ in atmosfeer / opgelos in water.

• CO₂ word tydens fotosintese deur plante gebruik om koolhidrate te vorm.

• Diere eet plante as voedsel → kry C in.

• Plant- + dierereste word saamgepers as fossielbrandstowwe → vorm steenkool.

• Terugkeer van CO₂ na atmosfeer:
    - Selrespirasie → organiese verbindings word in teenwoordigheid van O₂ afgebreek → energie + water + CO₂ word vrygestel.
    - Ontbinding → ontbinders breek organiese verbindings → stel CO₂ vry.
    - Verbranding → hout (plante) + fossielbrandstowwe stel CO₂ vry.

Wat gebeur as balans in voedingskringlope versteur word?

• Nadelige gevolge = klimaatsverandering → aarde verwarm daagliks → toename in kweekhuisgasse (vang hitte van atmosfeer vas -- verhoed uitstraling na ruimte).

• Fotosintese → hou hoeveelheid CO₂ in atmosfeer konstant.

• Menslike aktiwiteite:
    - Verbranding fossielbrandstowwe + ontbossing -- verhoog CO₂.

• Mogelijke oplossings:
    - Verminder gebruik van fossielbrandstowwe -- gebruik alternatiewe bronne (sonenergie / golfenergie / windenergie).
    - Beheer gasvrystelling van nywerhede.
    - Wêreldwye samewerking om kweekhuisgasvrystelling te verminder.
    - Voorbeeld: Sonkrag, hidro-elektrisiteit, windkrag.

Ekotoerisme in SA

• SA het ryk natuurskoon + natuurlewe -- lok baie toeriste.

• Ekotoerisme = verantwoordelike reis na natuurgebiede waar omgewing bewaar word en welsyn van plaaslike inwoners verbeter → sluit gemeenskapsaktiwiteite + kulture + hulpbronne in.

• Beginsels vir Ekotoerisme:
    - Deeglike beplanning + impakstudies → beperk negatiewe ekonomiese + sosiale impak.
    - Genereer groter ekonomiese voordeel vir plaaslike mense → verhoog welstand.
    - Verlig armoede → deur werksverskaffing aan plaaslike inwoners.
    - Betrek plaaslike mense in besluitneming → om eie lewens te verbeter.
    - Bewaar biodiversiteit.
    - Verskaf genotvolle ervarings vir toeriste → dmv interaksie met plaaslike inwoners.
    - Bevoordeel alle betrokke partye.