Hamowanie Powrotu
Hamowanie Powrotu (Inhibition of Return, IOR)
Zjawisko hamowania powrotu (IOR) polega na utrudnionym przetwarzaniu bodźca, takim jak jego wykrywanie, kierowanie na niego uwagi, lub reakcja na niego, gdy pojawia się on w miejscu lub obiekcie, na który niedawno była skierowana uwaga.
Funkcja hamowania powrotu: Faworyzowanie nowości w wyborze lokalizacji, obiektów lub zdarzeń, na które kierowana jest uwaga, co sprzyja poszukiwaniu.
Eksperyment Posnera i Cohena (1984)
Procedura:
Trzy ramki: środkowa i dwie peryferyczne (lewa i prawa).
Uczestnicy eksperymentu mieli kierować wzrok na ramkę środkową.
Zadanie detekcyjne: Reakcja na pojawienie się bodźca (np. czarnego kwadratu) w ramce centralnej.
Bodziec pojawiał się w 60% przypadków w ramce centralnej, w 10% w lewej i 10% w prawej. W 20% prób bodziec nie pojawiał się po rozjaśnieniu ramki, aby zniechęcić uczestników do reagowania przedwcześnie.
Próba rozpoczynała się od krótkotrwałego rozjaśnienia jednej z ramek peryferycznych.
Po przerwie o zmiennej długości (0, 50, 100, 200, 300, 500 ms) następowała ekspozycja bodźca.
Wyniki:
Odstęp między rozjaśnieniem ramki a ekspozycją bodźca: 0, 50, 100, 200 ms → skrócenie czasów reakcji w porównaniu z warunkami kontrolnymi.
Odstęp między rozjaśnieniem ramki a ekspozycją bodźca: 300, 500 ms → wydłużenie czasów reakcji w porównaniu z warunkami kontrolnymi.
Warunki kontrolne: Bodziec pojawia się w ramce po stronie przeciwnej w stosunku do tej ramki, która się rozjaśniła.
Interpretacja:
Uwaga jest przyciągana przez rozjaśnienie ramki, po czym wraca do ramki centralnej, w której bodziec pojawia się z największą częstością.
Powrót do miejsca, na które uwaga była skierowana wcześniej (ramka peryferyczna, w której pojawia się bodziec), jest utrudniony.
Inne Badania
Maylor (1985), Maylor i Hockey (1985), Posner i in. (1984): Zjawisko występuje również wtedy, kiedy bodziec wymagający zareagowania pojawia się w miejscu, w którym wcześniej pojawił się bodziec także wymagający reakcji (procedura bodziec – bodziec, a nie wskazówka – bodziec).
Tipper, Driver i Weaver (1991):
Zjawisko może dotyczyć obiektu, a nie tylko miejsca w przestrzeni.
Trzy kwadraty, dwa peryferyczne zmieniały swoje położenie pomiędzy wskazówką a bodźcem (poruszały się po okręgu wokół jednej osi).
Spowolnienie reakcji, mimo że wskazówka wyróżniająca kwadrat (przyciągająca uwagę) pojawiała się w jednym jego położeniu, a bodziec wymagający reakcji w innym jego położeniu.
Tipper, Jordan i Weaver (1999): Hamowanie powrotu dotyczyło zarówno miejsca, w którym była wskazówka, jak i obiektu (w nowym położeniu).
Jordan i Tipper (1999):
Dwa prostokąty.
Wskazówka przyciągająca uwagę pojawiała się:
a) w tym samym miejscu prostokąta, w którym pojawiał się potem bodziec wymagający zareagowania,
b) w innym miejscu tego samego prostokąta,
c) w drugim prostokącie.
Hamowanie powrotu występowało nie tylko w warunku „a”, ale także w warunku „b”.
Maylor i Hockey (1985), Bennett i Pratt (2001): Efekt hamowania powrotu najsilniejszy w miejscu pojawienia się wskazówki i maleje, w miarę jak rośnie odległość między położeniem bodźca a położeniem wskazówki.
Czas Utrzymywania Się Efektu
W standardowych warunkach efekt utrzymuje się przez około 3 sekundy po ekspozycji bodźca, który go wywołuje (przegląd: Samuel i Kat, 2003).
W specjalnych warunkach efekt może być znacznie trwalszy, utrzymując się przez 3 bądź nawet 13 minut (Tipper i in., 2003).
Hamowanie Powrotu a Przeszukiwanie
Według niektórych badaczy hamowanie powrotu wspomaga przeszukiwanie pola wzrokowego poprzez inhibicyjne „oznaczanie” obiektów, które okazały się dystraktorami.
Hamowanie ma zmniejszać szanse powrotu uwagi do wyrazistych dystraktorów (obiektów innych niż szukany), które zostały już „sprawdzone” (Klein, 1988; Takeda i Yagi, 2000).
Klein (1988):
Bodziec wymagający reakcji eksponowano zaraz po epizodzie przeszukiwania pola wzrokowego.
Pojawiał się on albo w miejscu występowania dystraktora, albo gdzie indziej.
Przeszukiwanie mogło być łatwe (obiekt szukany „wyskakiwał” z tła innych, nie było konieczne sprawdzanie poszczególnych elementów) albo trudne (wymagane było sprawdzenie poszczególnych elementów).
Uczestnicy reagowali wolniej na bodziec pojawiający się w miejscu dystraktora niż poza tym miejscem po trudnym przeszukiwaniu, ale nie po łatwym przeszukiwaniu.
Boot i in. (2008): Ruchy sakkadowe w stronę kolejno eksponowanych bodźców były rzadsze i wolniejsze, kiedy bodźce pojawiały się w miejscach wcześniejszych fiksacji.
Czas Potrzebny do Wystąpienia Efektu
To, po jakim czasie facylitacja wywołana przez peryferyczną wskazówkę zmienia się w wydłużenie czasów reakcji, zależy od różnych czynników, w tym od charakteru wykonywanego zadania (w wypadku zadań detekcyjnych jest to czas krótszy niż w wypadku zadań dyskryminacyjnych).
Spójnie z interpretacją wiążącą hamowanie powrotu z przeszukiwaniem stwierdzono, że w warunkach szybkiego odrywania uwagi od wskazówki efekt występuje już w obrębie 50 ms po początku ekspozycji wskazówki (np. Danziger i Kingstone, 1999; Dodd i Pratt, 2007).
Dlaczego Efekt Jest Tak Późny w Typowych Warunkach?
Klein i Ivanoff (2008): Na początku efekt tłumienia może być maskowany przez to, że uwaga jest (w trybie egzogennym) skierowana na miejsce/obiekt, co stanowi źródło facylitacji.
W świetle tej interpretacji nazwa „hamowanie powrotu” jest myląca: hamowanie może towarzyszyć stanowi skierowania uwagi na obiekt/lokalizację.
W szeregu eksperymentów stwierdzano, że efekt inhibicyjny wywołany przez peryferyczną wskazówkę może występować, kiedy bodziec testowy pojawia się w miejscu, na które w trybie endogennym skierowana jest uwaga (np. Berger i in., 2005; Berlucchi i in., 2000; Chica i Lupiáñez, 2004; Chica i in., 2006; 2007; Lupiáñez i in., 2004; także Theeuwes i in., 2006).
Tak więc „hamowanie powrotu” występowało, gdy bodziec wymagający zareagowania pojawiał się w miejscu, do którego uwaga nie musiała wracać (bo – zgodnie z instrukcją – była na nie skierowana).
Lupiáñez (2010):
"hamowaniu powrotu” poświęcono bardzo wiele badań, w których stosowano różne metody i których wyniki nie poddają się łatwo teoretycznej integracji; występują rozbieżności między badaczami co do tego, jakie są przyczyny i konsekwencje „hamowania powrotu” – albo inaczej: jakie zjawiska mieszczą się w tej kategorii (Dukewich i Klein, 2015)