Stoffen en Materialen

Alles in onze fysieke omgeving is opgebouwd uit stoffen. Om een specifieke stof te identificeren en van andere te onderscheiden, kijkt men naar stofeigenschappen zoals geur, kleur, smaak, brandbaarheid, hardheid, dichtheid, smeltpunt en kookpunt. Een stofeigenschap is onveranderlijk en kenmerkend voor een zuivere stof; zo herkent men keukenzout aan de witte kleur, de zoute smaak en het feit dat het niet brandbaar is.

Stoffen en Eigenschappen
Het onderscheid tussen stoffen en voorwerpen

Er bestaat een essentieel onderscheid tussen het begrip stof en het begrip voorwerp. Een tafel en een stoel kunnen bijvoorbeeld beide uit hout zijn gemaakt. Hout is de stof en bezit vaste, onveranderlijke stofeigenschappen, waaronder een bruine kleur, brandbaarheid en een karakteristieke houtgeur. De tafel en de stoel verschillen echter in hun uiterlijk door hun voorwerpeigenschappen. Dit zijn veranderlijke eigenschappen die toebehoren aan het specifieke object, zoals de vorm, de afmetingen en de totale massa.

Dichtheid als stofeigenschap

Een voorwerp van een bepaalde stof, zoals lood, kan afhankelijk van het volume uiteenlopende massa's hebben. Desalniettemin weegt een massief blokje lood met een volume van precies 1 cm31\,cm^3 altijd 11,3 g11{,}3\,g. De dichtheid drukt exact uit hoeveel gram een stof weegt per volume-eenheid van 1 cm31\,cm^3. Doordat dichtheid een stofeigenschap is, betreft het een constante waarde die niet veranderd kan worden. Zo bedraagt de dichtheid van lood 11,3 g/cm311{,}3\,g/cm^3, hout 0,58 g/cm30{,}58\,g/cm^3, alcohol 0,80 g/cm30{,}80\,g/cm^3, olie 0,92 g/cm30{,}92\,g/cm^3 en zuiver water 1,0 g/cm31{,}0\,g/cm^3. Vaste niet-metalen en lichte metalen bezitten hogere dichtheden, zoals glas met 2,6 g/cm32{,}6\,g/cm^3 en aluminium met 2,7 g/cm32{,}7\,g/cm^3. Zwaardere metalen hebben nog aanzienlijk grotere dichtheden, zoals ijzer met 7,9 g/cm37{,}9\,g/cm^3 en het vloeibare metaal kwik met 13,5 g/cm313{,}5\,g/cm^3.

Veiligheid, Milieu en Afvalbeheer
Veiligheidspictogrammen en dosis

Om direct zichtbaar te maken of en hoe gevaarlijk een stof is, worden er op verpakkingen veiligheidspictogrammen aangebracht. Deze symbolen staan veelal op schoonmaakmiddelen. Schoonmaakmiddelen mogen nooit met elkaar worden gemengd, omdat er door chemische reacties dodelijk giftige gassen, zoals chloorgas, kunnen ontstaan. Of een stof gevaarlijk is wanneer deze in het menselijk lichaam terechtkomt, hangt af van de opgenomen hoeveelheid: de dosis. Bij medicijnen is het innemen van de juiste dosis van cruciaal belang, aangezien een overdosis toxisch en ernstig schadelijk is. Zelfs alledaagse stoffen zoals zout kunnen in te grote hoeveelheden schadelijke gevolgen hebben.

Afvalverwerking en hergebruik

Gevaarlijke stoffen mogen niet via het reguliere huisvuil of het riool worden geloosd. Schoonmaakmiddelen en chemische batterijen moeten worden ingeleverd als klein chemisch afval (KCA), terwijl oude of ongebruikte medicijnen naar de apotheek moeten worden gebracht. Door afval zorgvuldig te scheiden en te recyclen, kan de afvalberg worden verminderd en kunnen grondstoffen opnieuw worden benut, zoals het vervaardigen van nieuwe batterijen uit oude exemplaren. Groente-, fruit- en tuinafval (GFT) wordt verwerkt tot compost, en al het afval dat niet gescheiden kan worden ingezameld, behoort tot het restafval.

Fasen en Faseovergangen
De drie fasen en hun kenmerken

Stoffen kunnen voorkomen in drie fasen: de vaste fase, de vloeibare fase en de gasvormige fase. Bij water zijn dit ijs, water en de onzichtbare waterdamp die in de lucht aanwezig is; in alle fasen blijft de identiteit van de stof ongewijzigd. Een vaste stof heeft een vaste vorm en een vast volume en kan niet kleiner worden samengedrukt. Een vloeistof heeft wel een vast volume maar geen vaste vorm, waardoor deze de vorm van het vat aanneemt zonder samendrukbaar te zijn. Een gas heeft noch een vaste vorm, noch een vast volume; het vult de gehele beschikbare ruimte en kan worden samengedrukt tot een kleiner volume.

Smelt- en kookpunten van stoffen

Wanneer een stof van toestand verandert, spreekt men van een faseovergang. Het smeltpunt en het kookpunt zijn specifieke stofeigenschappen waarmee stoffen geïdentificeerd kunnen worden. Boven het kookpunt is een stof gasvormig, tussen het smelt- en kookpunt vloeibaar, en onder het smeltpunt vast. IJs smelt bij 0 ∘C0\,^\circ\text{C} en water kookt bij 100 ∘C100\,^\circ\text{C}. Celsius baseerde zijn temperatuurschaal op deze twee punten, verdeeld in 100100 stappen van 1 ∘C1\,^\circ\text{C}. De overgangstemperaturen lopen sterk uiteen per stof: zuurstof smelt bij −219 ∘C-219\,^\circ\text{C} en kookt bij −183 ∘C-183\,^\circ\text{C}, propaan smelt bij −188 ∘C-188\,^\circ\text{C} en kookt bij −42 ∘C-42\,^\circ\text{C}, alcohol smelt bij −114 ∘C-114\,^\circ\text{C} en kookt bij 78 ∘C78\,^\circ\text{C}, en kwik smelt bij −39 ∘C-39\,^\circ\text{C} en kookt bij 357 ∘C357\,^\circ\text{C}. Vaste metalen vergen zeer hoge temperaturen: lood smelt bij 328 ∘C328\,^\circ\text{C} en kookt bij 1740 ∘C1740\,^\circ\text{C}, aluminium smelt bij 660 ∘C660\,^\circ\text{C} en kookt bij 2467 ∘C2467\,^\circ\text{C}, terwijl goud pas smelt bij 1064 ∘C1064\,^\circ\text{C} en kookt bij 2860 ∘C2860\,^\circ\text{C}.

Mengsels en Scheidingsmethoden
Oplossingen en suspensies

Wanneer twee of meerdere stoffen worden samengevoegd, ontstaat een mengsel. Een helder vloeibaar mengsel waar men ongehinderd doorheen kan kijken, noemt men een oplossing; hierin zijn de stoffen volkomen met elkaar gemengd. Een troebel mengsel waar men niet doorheen kan kijken, wordt aangeduid als een suspensie. In een suspensie is de vaste stof niet opgelost, maar zweeft deze in onopgeloste deeltjes door de vloeistof.

Filtreren en indampen

Om mengsels te scheiden, worden verschillende technieken benut. De onopgeloste deeltjes in een suspensie kunnen worden gescheiden door te filtreren. Hierbij passeert de vloeistof het filter als filtraat, terwijl de vaste deeltjes op het filter achterblijven als residu. Een opgeloste stof in een homogene oplossing kan niet worden gefiltreerd, omdat de deeltjes te klein zijn en door het filter gaan. Om deze stoffen alsnog te isoleren, wordt indampen toegepast. Door verhitting verdampt de vloeistof, waarna de opgeloste stof als vast residu achterblijft in het vat.