Tıp Hukuku ve Etik: Etik ve Temel Kavramlar Çalışma Notları

Etik ve Temel Kavramlara Giriş

  • Etiğin Tanımı ve Kökleri:

    • Etik sözcüğünün kökeni Yunanca EthosEthos kelimesine dayanır.

    • Etik, bir insanın toplumsal ölçekte gerçekleştirdiği ve başkalarını etkileyen sonuçları olan davranışları, eylemleri ve bunları biçimlendiren düşünce süreçleri ile ilgilenen bir disiplindir.

    • Temel olarak iyi ve kötüyü ayırma eylemi olarak tanımlanır.

    • Değer yargılarını yargılayan, sorgulayan felsefe dalıdır.

    • Ahlak kuramı ya da teorik ahlak olarak da adlandırılır.

    • Etik, mutlak iyi ve mutlak doğrunun ne olduğunu, bunlara ulaşılıp ulaşılamayacağını araştıran zihinsel bir çabanın bütünüdür.

  • Etiğin Somut Olarak Ortaya Çıkış Biçimleri:

    1. Felsefenin Bir Ana Alanı: Davranışlar bağlamında iyinin ne olduğu konusunu ele alır ve insanın ideal davranışlarını formüle etmeyi amaçlar.

    2. Genel Ahlak: Toplum yaşamındaki karşılığıdır; insanların birbirleriyle ilişkilerinde neleri yapmaları ve nelerden kaçınmaları gerektiğini belirleyen kurallar kümesidir.

    3. Mesleki Etik: Belirli bir alanda faaliyet gösteren kişilerin uyması gereken kuralların belirlendiği ve o alandaki uygulamaların irdelendiği etik türüdür.

  • Immanuel Kant'ın Etik Görüşü:

    • Kant'a göre sorumluluk iki düzeydedir:

      • Yasal Suç: İnsan başkalarının hakkına tecavüz ettiğinde yasalar önünde suçludur.

      • Etik Suç: İnsan başkasının hakkına tecavüz etmeyi sadece aklından geçirdiğinde bile etik açıdan suçlu kabul edilir.

Ahlak ve Deontoloji Kavramları

  • Ahlak:

    • Kökeni Arapça'dır; "halk etmek" (yaratmak) ve "hulk" (yaratılış) kelimelerinden türemiştir.

    • Kişinin edindiği tutum ve davranışlar ile toplumun benimsediği değer sistemlerine verilen isimdir.

  • Deontoloji (Ödev Bilgisi):

    • Terim olarak 19.19. yüzyılda Jeremy Bentham tarafından önerilmiştir.

    • Yunanca DeontoDeonto (görev, yükümlülük) ve LogiaLogia (bilim, bilgi) kelimelerinin birleşimidir.

    • Bir meslek mensuplarının birbirleriyle ve hizmet verdikleri kişilerle olan ilişkilerini düzenleyen kurallar bütünüdür.

    • Tıbbi Deontoloji: Hekimlerin meslektaşları ve hastalarıyla olan ilişkilerini düzenleyen kurallardır.

    • Özellikleri:

      • "Ne yapmalı?" ve "Ne yapmamalı?" sorularına toplum tarafından belirlenmiş ve yaptırımlarla donatılmış kurallarla yanıt verir.

      • Dile getirilen yükümlülükler tartışmasız ve zorlayıcı bir nitelik taşır.

Tıbbi Etik ve Değerler

  • Tıbbi Etik Tanımı: Tıp uygulamaları içindeki değer sorunlarının ele alındığı alandır.

  • İlgi Alanları:

    • Hekim ile Hasta ilişkisi.

    • Hekim ile Kurum ilişkisi.

    • Hekim ile Hekim (meslektaş) ilişkisi.

    • Hasta ile Sağlık Politikası ilişkisi.

    • Araştırmacı ile Denek ilişkisi.

  • Tıp Etiğindeki Temel Değerler ve Kavramlar:

    • Özerkliğe saygı, Yararlılık, Kötü davranmama, Zarar vermeme.

    • Aydınlatılmış Onam, Adalet, Eşitlik.

    • Gizliliğe saygı, Sır saklama, Sadakat.

    • Özgürlük, Doğruluk, Sözünde durma, Gerçeği söyleme.

  • Normatif Bilgi Olarak Tıp Etiği: Hekimin mesleki etkinlikleri sırasında hastasına, hasta yakınına, meslektaşlarına ve topluma karşı uymak zorunda olduğu kural ve davranışların normatif bilgisidir.

Tıp Etiğinin Tarihsel Gelişimi

  • Hammurabi Kanunları (M.Ö. 1793−17501793 - 1750):

    • Babil'in altıncı kralı Hammurabi tarafından oluşturulan, hukukun ilk yazılı örneğidir.

    • Tabletler günümüzde Louvre Müzesi'nde sergilenmektedir.

    • Madde 219: Bir hekim bronz bıçakla tehlikeli bir yara açıp hastayı öldürürse veya apse açarken gözü harap ederse hekimin iki eli kesilir.

    • Madde 220: Eğer ölen kişi bir esir ise, hekim onun yerine yeni bir esir vermelidir.

  • Antik Hindistan (Zoroastre Kanunları):

    • Yetersiz hekimin parçalanarak öldürülmesi emredilir.

    • Hekimin yetersizliği, kötü niyeti veya ihmali ancak diğer hekimlerden oluşan bir kurul tarafından tespit edilebilir.

  • Antik Yunan Düşünürleri:

    • Hipokrat, Aristo ve Sokrat: Hekimlik mesleği için hukuki kuralların gerekliliğini savunmuşlardır.

    • Platon: Tam tersi bir görüşle, hekimin tedavi ederken veya ölümüne sebep olurken her türlü cezadan muaf olması gerektiğini iddia etmiştir.

  • Hipokrat Yemini (Temel İlkeler):

    • Diplomanın sağladığı hakların kötüye kullanılmaması.

    • Hayatın insanlık hizmetine adanması ve insan hayatına mutlak saygı.

    • Bilgilerin insanlık aleyhine kullanılmaması.

    • Mesleki sırların saklanması.

    • Meslektaşlara ve hocalara saygı.

    • Din, milliyet, cinsiyet, ırk ve parti farklarının görev ile vicdan arasına girmemesi.

    • Mesleğin dürüstlük, onur, namus ve şeref üzerine yapılması.

Klinik Etik ve Metodoloji

  • Klinik Etik: Tıbbi hizmetlerdeki olası risklerin ihtimal hesabı ile sağlık hizmeti verenler ve alanların beklentileri arasındaki çelişkilerden doğan ikilemleri mantık ve değerler bilgisi ile çözen disiplindir.

  • Etik vs. Ahlaki Soru Analizi:

    • Ahlaki Soru Örneği: "Bu gebeliği sonlandırmam doğru mu?"

    • Etik Soru Örneği: "Bu gebelik hakkında karar verirken nasıl bir yol izlemeliyim?" (Yöntem ve süreç odaklıdır).

Sağlık Profesyoneli ve Hasta İlişkisi Modelleri

  1. Babacan (Paternalistik) Model:

    • Hekimin tedaviye tek başına karar verdiği ve hastayı buna zorladığı ataerkil modeldir.

    • Hekim, hasta için neyin iyi olduğunu en iyi bilen kişidir.

    • Eleştiri: Hasta özgür değildir; günümüzde hiçbir tıbbi uygulamada önerilmez.

  2. Bilgilendirici (Informative) Model:

    • Hekim teknik bir uzman gibidir; tanı, tedavi, yarar ve riskler hakkında doğru bilgi sağlar.

    • Hasta tüm bilgileri değerlendirip istediği uygulamayı seçer.

    • Eleştiri: İdeal model değildir; ilişkiden ziyade teknik bir işlem gibi kalır; hastalar bazen ne istedikleri konusunda belirsizlik yaşayabilir.

  3. Açıklayıcı (Interpretive) Model:

    • Hekim bir danışman rolündedir. Bilgi vermenin yanı sıra hastanın bilgiyi anlayıp anlamadığını denetler ve moral değerlerini analiz eder.

    • Eleştiri: Hekim kendi değerlerini hastaya empoze edebilir; ilişki tekrar babacan modele kayabilir veya defansif tıp uygulamalarına yol açabilir.

  4. Görüşmeci (Deliberative) Model:

    • Hastanın görüşlerinin alındığı, hekimin görüşmeci ve ideal hekim konumunda olduğu modeldir.

    • En ideal modeldir. Hasta özerkliği tam korunur.

    • Hekim ve hasta arasında bir fikir ortaklığı kurularak karar verilir.

Hasta İletişimi ve Etik Yaklaşım

  • İlişkinin Temeli: Sadece klinik işlemle sınırlı değildir; empati, yumuşak ses tonu ve insancıl tutum esastır. Güvensizlik tedaviye uyumu zorlaştırır.

  • Korku Etyolojisi: Hastalar karakter özellikleri, çocukluk travmaları, medya etkileri, kontrol kaybı duygusu ve belirsizlikler nedeniyle hekimden korkabilir.

  • İlk Karşılaşma: Hastayı selamlamak etik ilişkinin temel şartıdır. Hastalar için hekimin samimiyeti, temizliği, bilgisi ve nezaketi tedaviye devam etme kararlarında etkilidir.

  • İşbirliği Artırma: Hastanın soru sorması teşvik edilmeli, tanı ve çözüm aşamalarına katılımı sağlanmalıdır.

  • Sorun Çözme Prosedürü (55 Aşama):

    1. Sorunun tanımlanması ve tanının hastayla paylaşılarak tepkilerinin dinlenmesi.

    2. Tedavi çözümleri için hastanın katılımının beklenmesi.

    3. Çözüm seçeneklerinin birlikte değerlendirilmesi.

    4. Karşılıklı kabul edilen çözümün belirlenmesi ve sorumlulukların üstlenilmesi.

    5. Sonuçların değerlendirilmesi ve varsa kaygıların giderilmesi.

  • İlişkiyi Bozan Davranışlar:

    • Tamamen teknik dil kullanmak.

    • Hasta konuşurken başka şeyle ilgilenmek veya sözünü kesmek.

    • Hastadan kısa sürede uzaklaşmak veya sorularını duymamak.

  • Önemli Hatırlatma: Tıbbın öznesi insandır ve insan irrasyonel olabilir (en temel irrasyonel duygu korkudur). Bilgi verilirken gerçeklere dayanmalı, belirsizlikler biliniyormuş gibi yapılmamalı ve hastanın her haksız isteği (sırf memnun etmek için) yerine getirilmemelidir.