Ramazan Yetgin - Tarih Ders Notları: Kapsamlı Özet

TÜRK ADININ ANLAMLARI VE İLK TÜRK TOPLULUKLARI

• Türk Adının Anlamları: Farklı kaynaklarda Türk adı için çeşitli yakıştırmalar ve anlamlar mevcuttur:

  • Vambery: Türemek.
  • Doerfer: Devlete bağlı halk.
  • Kaşgarlı Mahmut: Olgunluk çağı.
  • Çin Kaynakları: Miğfer.
  • Ziya Gökalp: Kanun ve nizam sahibi.

• İskitler (Sakalar):

  • Tarihteki ilk Türk boyu olarak kabul edilirler.
  • Hükümdar: En bilinen hükümdarları Alper Tunga'dır (İran kaynaklarında Afrasiyab olarak geçer).
  • Kadın Savaşçılar: "Amazonlar" olarak bilinen kadın savaşçılara sahiplerdir.
  • Askeri Katkı: Atı savaş aracı olarak kullanan ilk Türk topluluğudur.
  • Sanat: Maden işçiliğindeki ustalıkları nedeniyle "Bozkırın Kuyumcuları" lakabıyla anılırlar.

• Asya Hun Devleti:

  • Tarihteki ilk Türk devleti.
  • Kurucu: Teoman.
  • Başkent: Ötüken.
  • Çin Seddi: Çinliler, Hun akınlarını durdurabilmek amacıyla bu devasa yapıyı inşa etmişlerdir.
  • En Parlak Dönem: Mete Han dönemi.

• Mete Han (Modu Chanyu):

  • Unvanlar: Tanhu veya Şanyü unvanlarını kullanmıştır.
  • Siyasi Birlik: İlk kez Türk siyasi birliğini sağlamıştır.
  • Ordu Sistemi: Türk ordusunun temeli olan "Onlu Sistem"i kurmuştur.
  • Kara Kuvvetleri: Bugünkü Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş yılı Mete Han'ın tahta çıktığı $MÖ\,209$ yılı kabul edilir.
  • Turan Taktiği: Bu taktik ilk kez Payteng Savaşı'nda uygulanmıştır.

• Kavimler Göçü:

  • Lider: Balamir önderliğinde gerçekleşmiştir.
  • Sonuçları:
    • Roma İmparatorluğu doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı.
    • Avrupa'da Feodalite (derebeylik) rejimi ortaya çıktı.
    • Kilise ve papalık siyasi güç kazandı (skolastik düşünce).
    • İlk Çağ kapandı, Orta Çağ başladı.

• Avrupa Hunları:

  • Kurucu: Balamir.
  • En Parlak Dönem: Atilla.
  • Diplomasi: Bizans ile Margos Antlaşması ($434$) ve Anatolius Antlaşması ($447$) imzalanmıştır.
  • Atilla'nın Unvanları: "Tanrı'nın Kırbacı" ve "Tanrı'nın Kılıcı" olarak anılır. Cermenlerin ünlü Nibelungen Destanı'nda "Etzel" adıyla geçer.

ORTA ASYA KÜLTÜR MERKEZLERİ VE TÜRK GÖÇLERİ

• Kültür Merkezleri:

  • Anav: En eski kültür merkezi.
  • Afanasyevo: En eski Türk kültür merkezi.
  • Tagar: En gelişmiş kültür merkezi.
  • Karasuk: Demirin ilk işlendiği kültür bölgesi.
  • Kelteminar: Yerleşik yaşam izlerine rastlanan merkez.

• Türk Göçlerinin Nedenleri: Kuraklık, kıtlık, olumsuz iklim şartları ve Çin-Kitan-Moğol baskıları temel nedenlerdir.

• Türk Göçlerinin Sonucu: Türklerin dünyanın çok farklı bölgelerine yayılması, Türk tarihinin bir bütün halinde incelenmesini zorlaştırmıştır.

GÖKTÜRKLER (KÖKTÜRKLER) VE DİĞER TOPLULUKLAR

• I. Göktürk Devleti:

  • Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir.
  • Kurucu Boy: Aşina (Aşina boyunun mesleği demirciliktir).
  • Kuruluş: $552$ yılında Bumin Kağan tarafından kurulmuştur.
  • Bumin Kağan: Avarlara karşı çıkan Töles İsyanı'nı bastırmış, ardından Avar hakanının kızını istemiştir. Hakanın "Siz bizim demirci kölelerimizsiniz" cevabı üzerine isyan ederek devleti kurmuştur.
  • İstemi Yabgu: Devletin batı kanadını yönetmiş ve Bizans ile ilk diplomatik ilişkileri kurmuştur. İpek Yolu hakimiyeti için Sasanilerle iş birliği yaparak Akunları (Eftalitler) yıkmıştır.

• Kürşat İsyanı ($639$): $40$ çerisiyle Çin sarayını basmıştır. Türk tarihinin ilk milli istiklal hareketi olarak kabul edilir.

• II. Göktürk Devleti (Kutluk Devleti):

  • Kurucu: Kutluk Kağan (Bütün Türkleri bir araya getirdiği için "İlteriş" unvanını almıştır).
  • Orhun Yazıtları: İlk Türkçe kitabeler bu dönemde, II. Göktürk Devleti adına dikilmiştir.
  • Tonyukuk: "Türklerin Bismarck'ı" olarak anılır. İlk Türk tarihçisi ve yazarıdır. Bilge Kağan'ın şehirleşme ve Budizm önerilerine karşı çıkarak Türk kimliğini korumaya çalışmıştır.

• Diğer Önemli Topluluklar:

  • Avarlar: İstanbul'u kuşatan ilk Türk devletidir. Üzengiyi Avrupa'ya taşımışlardır.
  • Oğuzlar: Hristiyan olanlarına "Uz", Müslüman olanlarına "Türkmen" denir.
  • Peçenekler: Devlet kuramayan, boylar halinde yaşayan Türk topluluğudur.
  • Bulgarlar: Tuna Bulgarları Hristiyanlığı, İtil Bulgarları ise İslamiyet'i benimsemiştir (İtil Bulgarları ilk Müslüman Türk devletidir).
  • Hazarlar: Museviliği kabul eden tek Türk devletidir. Kürk Yolu'nu kontrol etmişlerdir. "Hakimler Heyeti" ve barış dönemi olan "Paks Hazariya" ile tanınırlar.
  • Kıpçaklar (Kumanlar): Dede Korkut Hikâyeleri ve Rusların İgor Destanı'na konu olmuşlardır. Sözlükleri olan "Codex Cumanicus" ünlüdür.
  • Uygurlar: İlk yerleşik Türk devletidir. Maniheizm dinini benimsemişlerdir. İlk kağıt para olan "Çav"ı kullanmışlardır.

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK KÜLTÜR VE MEDENİYETİ

• Takvimler:

  • 12 Hayvanlı Türk Takvimi: Türklerin ilk takvimi, güneş yılı esaslıdır. Astronomi bilgisi kanıtıdır.
  • Hicri Takvim: Ay yılı esaslıdır, İslamiyet ile birlikte kullanılmaya başlanmıştır.
  • Celali Takvim: Melikşah adına Ömer Hayyam tarafından hazırlanan güneş yılı esaslı takvim.
  • Rumi Takvim: Osmanlı'nın mali işlerinde kullanılan, yılbaşının Mart kabul edildiği takvim.
  • Miladi Takvim: $1\,Ocak\,1926$'dan itibaren Türkiye'de kullanılmaktadır.

• Sanat ve Yaşam:

  • Göçebe yaşam nedeniyle taşınabilir sanat eserleri (hayvan üsluplaşmış figürler: kurt, kartal, geyik, at) yaygındır.
  • Milli Sanat: Demircilik ve maden işlemeciliği.
  • Pazırık Halısı: Dünyanın bilinen en eski halısıdır (Asya Hunlarına ait).
  • Altın Elbiseli Adam: Esik Kurganı'nda bulunmuş önemli bir maden işçiliği örneğidir.
  • Uygur Sanatı: Fresk (duvar resmi) sanatı Uygurlarla başlamıştır.

• Din ve İnanış:

  • Gök Tanrı: Tek tanrılı, en yaygın inanç.
  • Ölüm Kavramları: Yuğ (cenaze töreni), Kurgan (oda biçimli mezar), Balbal (taş heykel), Uçmağ (cennet), Tamu (cehennem), Eşük (kefen).
  • Din Adamları: Kam, Baksı.

• Ekonomi ve Spor:

  • Töte Kanalı: Uygurlar öncesi tarımın kanıtıdır.
  • Para Türleri: Yarmak (madeni), Çav (kağıt), Kamdu/Böz (kumaş).
  • Oyunlar: Mangala (zeka), Tepük (futbol), Çevgan (polo), Seyirtme (koşu).

TÜRK-İSLAM TARİHİ VE İLK DEVLETLER

• Talas Savaşı ($751$):

  • Abbasiler ve Çinliler arasında yapıldı. Karluklar Abbasilere yardım etti.
  • Önemi: Türk-İslam tarihinin başlangıcıdır. Kağıt üretimi İslam dünyasına geçmiş, Türkler kitlesel olarak İslam'a yönelmiştir.

• Karahanlılar:

  • Kurucu: Bilge Kül Kadir Han. Karluk, Yağma ve Çiğil boylarından oluşur.
  • Özellik: İlk Müslüman Türk devletidir. Resmi dilleri Türkçe'dir ve Türk-İslam sentezini başlatmışlardır.
  • Satuk Buğra Han: İslamiyet'i resmi din yapmıştır.

• Gazneliler:

  • Kurucu: Alp Tigin. En parlak dönem Gazneli Mahmut.
  • ÖSYM Bilgisi: "Sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mahmut'tur. Hindistan'a $17$ sefer düzenleyerek İslamiyet'i yaymıştır.

• Büyük Selçuklu Devleti:

  • Kuruluş: Dandanakan Savaşı ($1040$) sonrası Tuğrul Bey tarafından kuruldu.
  • Pasinler Savaşı ($1048$): Bizans ile yapılan ilk büyük savaştır.
  • Malazgirt Savaşı ($1071$): Alp Arslan komutasında Bizans yenildi. Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı.
  • Nizamülmülk: Ünlü vezirdir, "Siyasetname" yazarıdır. İlk devlet üniversitesi sayılan Nizamiye Medreseleri'ni kurmuştur.

TÜRK-İSLAM DEVLETLERİNDE YÖNETİM VE KÜLTÜR

• Divan Teşkilatı:

  • Divan-ı Saltanat: En yüksek yönetim organı (Başkan: Vezir).
  • Divan-ı Arz: Ordu işleri (Başkan: Ariz).
  • Divan-ı İnşa: Yazışma işleri (Başkan: Tuğrai).
  • Divan-ı İstifa: Mali işler (Başkan: Müstevfi).
  • Divan-ı İşraf: Denetim işleri (Başkan: Müşrif).

• Ordu Sistemi:

  • Gulam Sistemi: Maaşlı ve devlete bağlı askerler. Osmanlı'daki Kapıkulu sisteminin temelidir.
  • İkta Sistemi: Toprak karşılığı asker yetiştirme sistemi. Osmanlı'daki Tımar sisteminin temelidir.

• Bilim İnsanları:

  • Farabi: "Muallim-i Sani" (İkinci Öğretmen) olarak anılır. Eseri: İhsaü'l-Ulum.
  • İbn Sina: "Tıbbın Babası" ve Avicenna olarak bilinir. Eseri: El-Kanun fi't-Tıp.
  • Biruni: Astronomi ve matematik alanında çalışmalar yapmıştır.
  • Ömer Hayyam: Matematikçi ve astronomdur, Celali Takvimi'ni hazırlamıştır.

ANADOLU SELÇUKLU VE BEYLİKLER DÖNEMİ

• Türkiye Selçuklu Devleti:

  • Kurucu: Süleyman Şah. İlk başkent İznik, sonra Konya.
  • Miryokefalon Savaşı ($1176$): Bizans yenildi. Anadolu'nun kesin Türk yurdu olduğu tescillendi (Anadolu'nun tapusu alındı).
  • Kösedağ Savaşı ($1243$): Moğollarla (Baycu Noyan) yapılan bu savaşta Selçuklular yenildi ve Anadolu'da beylikler dönemi başladı.

• Denizcilik: İlk Türk denizcisi Çaka Bey'dir. İlk Türk donanması İzmir'de kurulmuştur.

• Bilim ve Teşkilatlanma:

  • El-Cezeri: Sibernetik biliminin öncüsü (Artuklular dönemi).
  • Ahilik: Ahi Evran tarafından kurulan esnaf ve meslek örgütüdür.
  • Bacıyan-ı Rum: Fatma Bacı tarafından kurulan dünyanın ilk kadın teşkilatlarındandır.

OSMANLI DEVLETİ KURULUŞ VE YÜKSELME

• Kuruluş Dönemi Önemli Olaylar:

  • Osman Gazi: İlk Osmanlı parası (Akçe) ve vergi uygulamaları.
  • Orhan Gazi: İlk düzenli ordu (Yaya ve Müsellem), ilk medrese (İznik), Bizans'tan alınan ilk Rumeli toprağı (Çimpe Kalesi).
  • I. Murat: İlk kez Tımar Sistemi ve Yeniçeri Ocağı kuruldu. Sırpsındığı (Haçlılarla ilk savaş) ve I. Kosova zaferleri kazanıldı.
  • Yıldırım Bayezid: İstanbul'u ilk kez kuşattı. Niğbolu Savaşı sonrası "Sultan-ı İklim-i Rum" unvanını aldı. $1402$ Ankara Savaşı'nda Timur'a yenilerek Fetret Devri'ne neden oldu.

• Yükselme Dönemi Önemli Olaylar:

  • Fatih Sultan Mehmet: $1453$ İstanbul'un Fethi ile Orta Çağ kapandı. Kanunname-i Ali Osman ile hukuk düzenlendi.
  • Yavuz Sultan Selim: Çaldıran Savaşı ile Safevi tehlikesi önlendi. Mısır Seferi (Mercidabık ve Ridaniye) ile halifelik Osmanlı'ya geçti.
  • Kanuni Sultan Süleyman: En parlak dönem. Mohaç Meydan Savaşı (tarihin en kısa süren meydan savaşı) ve Preveze Deniz Zaferi (Akdeniz Türk gölü oldu) bu dönemdedir. Fransa'ya ilk kapitülasyonlar verilmiştir.

OSMANLI DURAKLAMA, GERİLEME VE ISLAHATLAR

• 17. Yüzyıl (Duraklama): Islahatlar kişilere bağlı kaldı, Avrupa örnek alınmadı. Genç Osman (yeniçerilerce öldürülen ilk padişah) ve IV. Murat (yasaklar dönemi) öne çıkar. Tarhuncu Ahmet Paşa ilk modern bütçeyi hazırlamıştır.
• Karlofça Antlaşması ($1699$): İlk büyük toprak kaybı.
• 18. Yüzyıl (Gerileme): Pasarofça Antlaşması ($1718$) ile Lale Devri başladı ve Avrupa'nın üstünlüğü kabul edildi. İlk geçici elçi Yirmisekiz Mehmet Çelebi, ilk Türk matbaası İbrahim Müteferrika tarafından kuruldu.
• II. Mahmut Dönemi: Yeniçeri Ocağı kaldırıldı (Vakayı Hayriye). İlk resmi gazete Takvim-i Vekayi çıkarıldı. Sened-i İttifak ile padişah yetkileri ilk kez sınırlandırıldı.
• Demokratikleşme: Tanzimat Fermanı ($1839$) ile hukuk üstünlüğü, I. Meşrutiyet ($1876$) ile ilk anayasa (Kanun-ı Esasi) kabul edildi.

KURTULUŞ SAVAŞI VE CUMHURİYET TARİHİ

• I. Dünya Savaşı: Osmanlı; Kafkasya (Turancılık) ve Kanal (Süveyş) cephelerinde taarruz, Çanakkale (kesin başarı) ve Suriye-Filistin cephelerinde savunma yapmıştır.

• Kurtuluş Savaşı Hazırlık: Havza (milli bilinç), Amasya (milli egemenlik vurgusu ve program), Erzurum (manda reddi) ve Sivas (tüm cemiyetlerin birleşmesi) kongreleri ile yürütüldü.

• Lozan Antlaşması: Yeni Türk devletinin tapusu, tam bağımsızlık belgesi.

• Atatürk İlkeleri:

  • Cumhuriyetçilik: Seçim, meclis, milli irade.
  • Milliyetçilik: Türk dili ve tarihi, bağımsızlık.
  • Halkçılık: Eşitlik, ayrılcalıkların kaldırılması.
  • Devletçilik: Ekonomi yönetimi, Sümerbank, Etibank.
  • Laiklik: Akılcılık, din ve devlet işlerinin ayrımı.
  • İnkılapçılık: Çağdaşlaşma ve sürekli yenilik.

• Modern Türkiye: NATO üyeliği ($1952$), Kıbrıs Barış Harekâtı ($1974$), KKTC'nin kuruluşu ($1983$) ve Avrupa Birliği adaylık süreci (Helsinki $1999$) önemli dönüm noktalarıdır.