barok

1. Kontrreformacja

Barok ściśle wiąże się z kontrreformacją, czyli działaniami Kościoła katolickiego, które miały powstrzymać rozwój protestantyzmu i umocnić wiarę katolicką.

Najważniejsze elementy:

• Indeks Ksiąg Zakazanych – lista dzieł zakazanych przez Kościół, które uznano za niezgodne z doktryną.

• Działalność Jezuitów – zakładali szkoły, uczelnie i prowadzili działalność misyjną. Celem było wychowywanie wiernych katolików i obrona wiary.

• Święte Oficjum – instytucja Kościoła zajmująca się zwalczaniem herezji (dzisiaj znane jako Kongregacja Nauki Wiary).

• Sobór Trydencki (1545–1563) – sobór, który zreformował Kościół od wewnątrz, ujednolicił liturgię, potwierdził katolicką doktrynę oraz dał podstawy ideowe sztuce baroku: przepych i emocje miały pomagać w nawracaniu wiernych.

2. Sztuka barokowa

Sztuka baroku była pełna przepychu, emocji, ruchu i miała wywoływać zachwyt oraz zadziwienie.

Malarstwo

• Tematy: religijne, mitologiczne, portrety.

• Cechy: silne kontrasty światła i cienia (światłocień), dramatyzm, bogactwo szczegółów.

• Najwięksi malarze: Caravaggio, Peter Paul Rubens, Rembrandt.

Rzeźba

• Pełna ruchu, ekspresji, emocji.

• Rzeźby były dynamiczne, często przedstawiały dramatyczne sceny religijne.

• Wybitny artysta: Gian Lorenzo Bernini (np. "Ekstaza św. Teresy").

Architektura

• Charakteryzowała się monumentalnością, ozdobnością, bogatymi dekoracjami.

• Kościoły barokowe miały olśniewać: liczne kopuły, złocenia, freski.

• Przykład: Kościół Il Gesù w Rzymie.

3. Filozofia baroku

W filozofii baroku dominowało wewnętrzne rozdarcie, sprzeczności między ciałem i duszą, rozumem i wiarą.

Najważniejsi filozofowie:

• Kartezjusz (René Descartes) – "Cogito, ergo sum" ("Myślę, więc jestem"); rozdzielił świat na materię i ducha; ojciec racjonalizmu.

• Blaise Pascal – podkreślał małość człowieka wobec Boga i wieczności, pisał o "zakładzie Pascala" (lepiej wierzyć w Boga, bo więcej można zyskać).

Koncept i kontrast

• Koncept – błyskotliwy, zaskakujący pomysł literacki lub artystyczny, mający zadziwić odbiorcę.

• Kontrast – zestawienie przeciwieństw: życie – śmierć, światło – ciemność, dobro – zło.

4. Sarmatyzm

• Sarmatyzm – ideologia polskiej szlachty, która wierzyła, że pochodzi od starożytnych Sarmatów.

• Sarmaci pielęgnowali tradycję wolności szlacheckiej, katolicyzm, przywiązanie do ziemi, obyczaje staropolskie.

• Jednak z czasem sarmatyzm przybrał formę warcholstwa (kłótliwości) i zacofania.

5. Literatura baroku

Barokowa literatura była bardzo różnorodna, pełna kontrastów, emocji i bogactwa formy.

Nurty w literaturze:

• Marmizm – tendencja do sztuczności, przesadnej ozdobności i patosu w utworach.

• Literatura dworska – przeznaczona dla elit; wyrafinowana, pełna kunsztownych form, konceptów. Twórcy: np. Jan Andrzej Morsztyn.

• Literatura ziemiańska – prosta, skupiona na codziennym życiu szlachty i gospodarstwie. Twórca: Wacław Potocki ("Ogród fraszek").

• Literatura plebejska – literatura ludowa, tworzona dla ludu; często pełna humoru, rubaszności, krytykująca wyższe warstwy.

6. Motywy baroku

W barokowej sztuce i literaturze powtarzają się pewne ważne motywy:

• Vanitas (marność) – życie jako przemijające i kruche.

• Ubi sunt? – pytanie "gdzie są?" – tęsknota za tym, co przemija.

• Życie jako sen – życie jako nietrwała, złudna iluzja.

• Śmierć i przemijanie – fascynacja śmiercią i nieuchronnością końca.

• Miłość i erotyka – często ukazywane w sposób wyrafinowany i pełen namiętności.

• Kontrasty – dobro/zło, ciało/dusza, życie/śmierć.