W2 Rynek

Rynek 1

Rynek - Podstawowe pojęcia

  • Rynek to:

    • Grupa nabywców i sprzedawców konkretnego dobra czy usługi

    • Suma transakcji (rynek mały, rynek duży)

    • Miejsce i przedmiot wymiany (np. rynek pszenicy w USA, rynek jabłek w Grójcu)

  • Dla ekonomisty rynek to system współzależnych transakcji kupna i sprzedaży danego dobra (usługi).

Towar i jego znaczenie

  • Towar - to dobro (lub usługa) przeznaczone do wymiany.

  • Cena - ma kluczowe znaczenie w mechanizmie rynku:

    • Ile „warto” zapłacić za coś?

    • Ile jesteśmy skłonni zapłacić?

    • Jaką cenę jest skłonny zaakceptować sprzedawca?

  • Mechanizm rynkowy działa najlepiej w warunkach nieskrępowanej konkurencji.

  • Jak jednak ustalana jest cena, po której dokonywana jest wymiana dóbr i usług?

  • Konkurencja

    Mechanizm rynkowy działa najpełniej w warunkach nieskrępowanej konkurencji, której teoretycznym wzorcem jest model konkurencji doskonałej – struktura rynku, w jakiej działa przedsiębiorstwo, wpływa na sposób kształtowania się ceny…

Niewidzialna ręka rynku - A. Smith

  • „Nie na altruizm rzeźnika, piwowara czy piekarza liczymy, oczekując obiadu, lecz na ich własny interes.”

  • Każdy specjalizuje się w tym, co robi najlepiej, a produkty swej pracy wymienia na rynku.

  • Zakłócenia w działaniu „niewidzialnej ręki rynku” prowadzą do naruszenia efektywności gospodarowania.

  • Człowiekiem kieruje niewidzialna ręka, sprawiając, że zmierza on do celu, którego sam nie wybrał. I nie zawsze jest to złe dla społeczeństwa. Dążąc do realizacji swoich własnych interesów, często przyczyniamy się do osiągnięcia celów społeczeństwa skuteczniej, niż usiłując je świadomie osiągnąć

  • podmioty gospodarujące podejmują decyzje zgodne ze swoim egoistycznie definiowanym interesem – jednak daje to w skali całej gospodarki optymalny efekt (najlepszą z możliwych alokację zasobów);

  • wg Smitha każdy specjalizuje się w tym, co robi najlepiej, a produkty swej pracy wymienia na rynku, gdzie „niewidzialna ręka rynku” ustala, będące wypadkową niezależnych działań sprzedawców i nabywców;

  • wszelkie zakłócenia naruszające swobodę działania „niewidzialnej ręki rynku” prowadzą do naruszenia zasady

Popyt

  • Popyt to ilość dobra, jaką nabywcy są gotowi i zdolni zakupić przy różnych poziomach cen.

    • Popyt jest pojęciem węższym niż potrzeba, dotyczy zapotrzebowania przy różnych poziomach cen, poparty zdolnością nabywczą.

Determinanty popytu

  • Główne determinanty popytu to:(RIPEN)

    • Cena danego dobra - wzdłóż krzywej popytu

    Non price determinants:

    • Ceny innych dóbr (komplementarnych i substytucyjnych)

    • Dochody realne nabywców

    • Liczba potencjalnych nabywców

    • Gusty i preferencje

    • Oczekiwania dotyczące przyszłych cen i dostępności dóbr.

Prawo popytu

  • Przy innych czynnikach niezmienionych, wielkość zapotrzebowania na określone dobro maleje w miarę wzrostu jego ceny.

Uzasadnienie prawa popytu

  1. W miarę zwiększania nabywanej ilości dobra maleje jego użyteczność krańcowa, tzn. dodatkowe jednostki dobra przedstawiają coraz mniejszą wartość dla nabywcy. Stąd cena, jaką skłonny on jest za nie zapłacić, także maleje.

  2. Niższa cena przyciąga ponadto tych nabywców, których dochody nie pozwalały na zakup dobra po wyższej cenie.

  3. Wysoka cena skłania do zastępowania danego dobra tańszymi substytutami

  • Popyt jest ujemną funkcją ceny.

  • Popyt vs zapotrzebowanie:

    • Popyt – różne wielkości zapotrzebowania na dane dobro przy różnych poziomach cen.

    • Zapotrzebowanie – ile nabywcy są gotowi kupić przy danym poziomie ceny.

Krzywa popytu


Krzywa popytu: cena dobra jest podstawowym czynnikiem określającym rozmiary zapotrzebowania → zależność popytu na dane dobro od jego ceny wyraża krzywa popytu względem ceny (jak zmienia się zapotrzebowanie na dane dobro pod wpływem zmian jego ceny, ceteris paribus

Liniowa funkcja popytu

  • Zapis funkcji popytu: QD = a - bP,

    • QD – wielkość zapotrzebowania,

    • P – cena dobra,

    • a, b - dodatnie parametry.

    • zależność między wielkością zapotrzebowania a ceną jest ujemna


w wielu przypadkach w tworzonych przez nas modelach ekonomicznych będziemy często przyjmować założenie, że analizowane zależności mają charakter liniowy – ilustracje graficzne będą zatem przyjmować postać linii prostych;

w rzeczywistości – w świetle badań empirycznych – wiele zależności ma jednak charakter nieliniowy – więc ich obrazem powinna być odpowiednia krzywa;

Ponieważ model to uproszczony obraz rzeczywistości – będziemy często pomijać analizę dokładnego charakteru analizowanych zależności.

Podaż

  • Podaż to ilość dobra oferowana do sprzedaży na rynku przy różnych poziomach cen.

  • Determinanty podaży to:

    • Cena dobra - która przy danych kosztach produkcji decyduje o rentowności (opłacalności) produkcji;

    • Zdolności produkcyjne

    • Technika i technologia

    • Interwencja państwa.

Prawo podaży

  • Prawo podaży mówi, że – ceteris paribus - wzrost ceny zachęca producentów do zwiększenia oferowanej ilości dobra, a spadek ceny powoduje – ceteris paribus - zmniejszenie oferowanej ilości.

  • oznacza to, że podaż jest dodatnią funkcją ceny.

  • podaż dobra a ilość zaoferowana;

  • Czy funkcja podaży musi mieć charakter liniowy?

Krzywa podaży

  • Cena rynkowa dobra oraz koszty produkcji i sprzedaży to główne czynniki określające wielkość podaży. Zależność podaży towaru od jego ceny opisuje krzywa (linia) podaży.


Rozróżniamy:

  • indywidualną krzywą podaży pojedynczego dostawcy towaru (przedsiębiorstwa),

  • rynkową krzywą podaży, pokazującą łączną wielkość podaży danego towaru na rynku przy różnych poziomach ceny. Rynkową krzywą podaży wyprowadzamy z indywidualnych krzywych podaży

Równowaga rynkowa

  • W warunkach całkowicie wolnego rynku, cena ustala się na poziomie, który zrównuje wielkość popytu z wielkością podaży.

  • W warunkach całkowicie wolnego rynku (tzw. konkurencji doskonałej) żaden dostawca i żaden nabywca towaru nie ma wpływu na cenę. Cena ustala się na rynku na takim poziomie, który zrównuje wielkość popytu z wielkością podaży.

Rynek jest w stanie równowagi, gdy wielkość zapotrzebowania równa się ilości zaoferowanej (Qd = QS

Mechanizm równowagi:


1. Cena wyższa od ceny równowagi - nadwyżka podaży (QS > QD)

Zapasy rosną →sprzedawcy obniżają cenę → rośnie zapotrzebowanie oraz maleje ilość zaoferowana

Cena spada tak długo, aż nastąpi zrównanie wielkości zapotrzebowania z ilością zaoferowaną.

2. Cena niższa od ceny równowagi - nadwyżka popytu (QD > QS)

Duże zapotrzebowanie → cena wzrasta → zapotrzebowanie maleje oraz rośnie ilość zaoferowana.

Cena rośnie do poziomu, przy którym wielkość zapotrzebowania zrówna się z ilością zaoferowaną

Zmiany popytu i podaży

  • Przesunięcia krzywej popytu – szoki popytowe:

    • Pozytywny szok popytowy: wzrost zapotrzebowania na dane dobro przy każdym poziomie jego ceny, ceteris paribus;

    • Negatywny szok popytowy: spadek zapotrzebowania na dane dobro przy każdym poziomie jego ceny, ceteris paribus;

  • Przyczyną przesunięć krzywej popytu (szoków popytowych) są zmiany pozacenowych determinant popytu.

  • W przypadku zmiany ceny danego dobra, ceteris paribus, poruszamy się natomiast po krzywej popytu.

  • Przykład: zwiększenie popytu na samochody wywołane wzrostem dochodów

Przesunięcie krzywej podaży

  • Przyczyną przesunięć krzywej podaży są zmiany pozacenowych determinant podaży.

  • Pozytywny szok podażowy: wzrost zaoferowanej ilości dobra przy każdym poziomie jego ceny;

  • Negatywny szok podażowy: spadek ilości zaoferowanej towaru przy każdym poziomie jego ceny;

  • Zmiana ceny dobra – ceteris paribus – ruch po krzywej podaży!

Przykład: zwiększenie podaży ziemniaków spowodowane obfitym urodzajem.

Obydwa naraz

Regulacja rynku

Regulacja rynku

Wolny rynek to rynek, na którym ceny ustalają się w wyniku swobodnej gry popytu i podaży.

Rynek regulowany to rynek regulowany przez państwo. Stosowane są następujące formy interwencji państwa:

  • kontrola (regulacja) podaży,

  • kontrola (regulacja) popytu,

  • kontrola (regulacja) cen

Cena Minimalna

Cena minimalna – najniższa cena, po jakiej dopuszczalna jest sprzedaż danego dobra (każda cena wyższa jest akceptowalna, jednak sprzedaż po niższej cenie jest nielegalna).

  • Czy wprowadzenie ceny minimalnej poniżej ceny równowagi rynkowej miałoby jakikolwiek sens ekonomiczny?

  • Ceny minimalne (gwarantowane) stosowane są np. w skupie artykułów rolnych.

  • Cel: zapewnienie odpowiednich dochodów producentom.

Wprowadzenie ceny minimalnej na poziomie P1 powoduje powstanie nadwyżki podaży wynoszącej AB. Nadwyżkę tę musi wykupić rząd po zagwarantowanej przez siebie minimalnej cenie. Budżet państwa poniesie w związku z tym koszty, których sumę wyraża pole Q1Q2BA

Cena Maksymalna


Cena maksymalna – najwyższa prawnie dopuszczalna cena, po jakiej można sprzedawać dane dobro (wszystkie ceny niższe od ceny maksymalnej są dopuszczalne).

  • Czy cena maksymalna ustalona na poziomie wyższym od ceny równowagi rynkowej miałaby jakikolwiek sens ekonomiczny?

  • Ceny maksymalne mają zastosowanie w handlu detalicznym w zakresie podstawowych produktów żywnościowych (chleb, mleko, cukier), niektórych leków, środków higieny itp.

  • Cel: ułatwienie dostępu do tych dóbr ludziom uboższym.

Jeżeli rząd ustali maksymalną cenę sprzedaży danego towaru na poziomie P1, to efektem będzie nadwyżka popytu wynosząca AB. Aby w tej sytuacji zapewnić wszystkim konsumentom choćby ograniczoną ilość danego produktu, rząd będzie zmuszony do zastosowania mniej lub bardziej drastycznych metod reglamentacji zakupów

Jak działa rynek

  • Przez ustalanie cen dóbr i usług rynek wyznacza wielkość i strukturę produkcji, określa sposób wytwarzania (zapewniający producentowi przynajmniej zwrot kosztów) oraz przeznaczenie, czyli podział produktów: trafią one do tych nabywców, którzy akceptują daną cenę.

  • Podobnie poprzez ustalanie cen czynników produkcji rynek określa rozdysponowanie zasobów między różne gałęzie gospodarki.

  • Mówimy, że w systemie gospodarczym opartym na rynku alokacja zasobów oraz rozdział dóbr i usług dokonują się głównie poprzez działanie mechanizmu rynkowego.

Argumenty zwolenników i krytyków mechanizmu rynkowego

  • Zwolennicy:

    • rynek jest najlepszym mechanizmem alokacyjnym z punktu widzenia efektywności gospodarowania (maksymalizacja nadwyżki całkowitej).

    • XIX, XX, XXI wiek - spektakularny sukces gospodarek rynkowych

    • gospodarka rynkowa jako cel transformacji systemowej krajów postsocjalistycznych

    • zróżnicowanie modeli kapitalizmu

  • Krytycy:

    • Nierówności dochodowe.

    • Cykliczne wahania koniunktury.

    • degradacja środowiska naturalnego..

Niewidzialna ręka rynku

  • Stan równowagi rynkowej odzwierciedla sposób, w jaki mechanizm współzależności popytu i podaży decyduje o alokacji rzadkich zasobów w gospodarce.

  • Założenie: naszym celem jest sprawdzenie, czy mechanizm rynkowy maksymalizuje łączną sumę korzyści z wymiany, ale inne aspekty procesu gospodarowania – jak na przykład redystrybucja korzyści z wymiany, pozostają na razie poza zakresem naszej analizy.

Nadwyżki konsumenta i producenta

Nadwyżka konsumenta:

Nadwyżka konsumenta: Korzyści z wymiany rynkowej dla nabywcy, mierzona różnicą między maksymalną kwotą, jaką konsument jest skłonny i w stanie zapłacić, a ceną, jaką faktycznie płaci.


Krańcowa skłonność do zapłaty to najwyższa cena, którą konsument jest skłonny i jest w stanie zapłacić za dane dobro.

Kategoria ta mierzy, jak cenne/wartościowe jest dane dobro dla danego konsumenta

Nadwyżka konsumenta - to różnica między krańcową skłonnością do zapłaty (maksymalną kwotą, jaką konsument jest skłonny i jest w stanie zapłacić za dane dobro) a ceną, jaką konsument rzeczywiście płaci za dane dobro.

Nadwyżka producenta:

  • Nadwyżkoa producenta: Korzyści ze sprzedaży mierzona różnicą między ceną a kosztem wytworzenia dobra.

  • Nadwyżka producenta to różnica między ceną dobra (kwotą, jaką otrzymuje sprzedawca danego dobra) a kosztem jego wytworzenia. • Nadwyżka producenta jest miarą korzyści producenta z wymiany rynkowej.

  • Podobnie jak nadwyżka konsumenta jest związana z krzywą popytu, nadwyżka producenta jest blisko związana z krzywa podaży.

  • Przy każdej ilości oferowanego dobra, cena wskazywana przez krzywą podaży ilustruje koszty produkcji krańcowego sprzedawcy - sprzedawcy, który pierwszy opuściłby dany rynek, gdyby cena spadła choćby w nieznacznym stopniu.

Nadwyżka konsumenta i nadwyżka producenta mogą zostać wykorzystane do odpowiedzi na następujące pytanie:

Czy alokacja zasobów, do której prowadzi działanie nieskrępowanego mechanizmu rynkowego, może zostać uznana za pożądaną społecznie?

Nadwyżka całkowita

Mówimy o efektywności mechanizmu rynkowego, kiedy alokacja zasobów w gospodarce zapewnia maksymalizację nadwyżki całkowitej (łącznych korzyści z wymiany uzyskanych przez nabywców i sprzedawców).

Obserwacje dotyczące rynkowej alokacji zasobów


  • Mechanizm wolnorynkowy doprowadza do alokacji dóbr dla tych nabywców, którzy najbardziej je cenią.

  • Mechanizm wolnorynkowy doprowadza do alokacji zapotrzebowania na dobra dla tych producentów, którzy mogą wytwarzać po najniższych kosztach.

  • Mechanizm wolnorynkowy doprowadza do tego, że wytwarzana ilość dobra zapewnia maksymalizację nadwyżki całkowitej (sumy nadwyżek konsumenta i producenta).


Ponieważ rynek zapewnia efektywną alokację zasobów, państwo może zaakceptować ten stan.

Taką politykę nazywamy od francuskiego wyrażenia laissez faire – leseferyzmem

Jeżeli rynek nie działa w sposób doskonale konkurencyjny, jedna ze stron wymiany może uzyskać przewagę/siłę rynkową – czyli możliwość jednostronnego wpływania na cenę rynkową.

Może to prowadzić do nieefektywnej alokacji zasobów, ponieważ cena rynkowa i ilość sprzedawanego dobra będą odbiegały od stanu równowagi rynkowej (nadwyżka całkowita musi być mniejsza).