Examenoverzicht Nederlands Juni: De Volledige Studiegids

Benodigdheden voor het Examen

• Alle benodigdheden moeten in één doorzichtige pennenzak of doorzichtig zakje worden gestopt.

• Blauwe of zwarte balpen: minimaal $2$ exemplaren.

• Potlood.

• Gom.

• Markeerstift: minimaal $2$ verschillende kleuren.

Hoofdstuk 2: Deel 2 - Morfologie en Woordvorming

Voorvoegsels en Achtervoegsels (Morfemen)

• Grondwoord: Dit is de kortste vorm van een woord met een eigen betekenis. Het kan niet worden opgesplitst in kleinere zelfstandige woorden, maar wel in lettergrepen (bijv. aardbei, touw).

• Voorvoegsel (Prefix): Een klein deeltje dat vóór een grondwoord wordt geplaatst. Het kan niet zelfstandig voorkomen.

  • Voorbeelden: on-geluk, des-interesse, wan-trouw, be-rouw.

  • Betekenissen van voorvoegsels:

    • on- = niet/geen (bijv. ongeluk = geen geluk).

    • des- = geen (bijv. desinteresse = geen interesse).

    • wan- = niet (bijv. wantrouw = niet trouw).

• Achtervoegsel (Suffix): Een klein deeltje dat achter een grondwoord wordt geplaatst. Het kan niet zelfstandig voorkomen.

  • Voorbeelden: dak-loos, buig-baar, verzamel-aar.

  • Betekenissen van achtervoegsels:

    • -loos = zonder (bijv. dakloos = zonder dak).

    • -baar = mogelijkheid tot (bijv. buigbaar = mogelijkheid tot buigen).

    • -aar = iemand die iets doet (bijv. verzamelaar = iemand die verzamelt).

• Afleidingen: Woorden die gevormd worden door een grondwoord te combineren met een voorvoegsel, een achtervoegsel, of beide (bijv. on-geluk-ig). Soms moet het grondwoord licht worden aangepast voor de spelling (on + geluk + ig = ongelukkig).

Verkleinwoorden: Vorming en Gebruik

• Hoofdregel: Verkleinwoorden worden meestal gevormd door het achtervoegsel -tje of -je aan het grondwoord toe te voegen (bijv. dier -> diertje, mens -> mensje).

• Specifieke uitgangen:

  • Woorden op -ing: Veranderen in -inkje (bijv. camping -> campinkje) of krijgen -etje (bijv. wandeling -> wandelingetje).

  • Woorden op -m: Krijgen het achtervoegsel -pje (bijv. bloem -> bloempje, worm -> wormpje).

  • Korte klanken: Bij het achtervoegsel -etje wordt de medeklinker soms verdubbeld (bijv. lam -> lammetje, spel -> spelletje).

  • Lange enkelvoudige klinkers: Krijgen een extra klinker (bijv. auto -> autootje, opa -> opaatje).

  • Klinkerwijziging: Sommige woorden veranderen van klinker (bijv. blad -> blaadje, glas -> glaasje).

  • Woorden op -i: Krijgen -ietje (bijv. taxi -> taxietje).

  • Woorden op -y: Krijgen -’tje met een apostrof (bijv. baby -> baby’tje).

  • Symbolen, letters en cijfers: Krijgen eveneens -’tje (bijv. $€$ -> $€$’tje, A4 -> A4’tje).

• Opgelet: Sommige woorden hebben twee correcte verkleinvormen (bijv. bloempje en bloemetje).

Hoofdstuk 2 (Vervolg): Zinsleer en Congruentie

Vaste Voorzetsels en het Voorzetselvoorwerp (VZV)

• Vaste voorzetsels: Voorzetsels die onlosmakelijk verbonden zijn met een specifiek werkwoord of naamwoord. Ze zijn figuurlijk bedoeld en kunnen niet worden vervangen zonder de zin ongrammaticaal te maken.

  • Letterlijk voorzetsel: Marie staat op de kruk (kan vervangen worden door 'naast').

  • Vast voorzetsel: Hij wacht op de bus (hij staat niet fysiek op het dak, maar wacht tot de bus komt).

• Het Voorzetselvoorwerp (VZV): Dit zinsdeel begint met een vast voorzetsel en is noodzakelijk voor de betekenis van de zin.

  • Het geeft informatie bij het gezegde.

  • Het kan voorkomen bij een Werkwoordelijk Gezegde (WWG) of een Naamwoordelijk Gezegde (NWG).

  • Voorbeelden: "De directie moest bezuinigen op de warme maaltijden" (WWG) of "De leerlingen waren zich bewust van de ernst" (NWG).

Congruentie

• Definitie: Het verschijnsel waarbij de persoonsvorm (pv) zich aanpast aan het getal en de persoon van het onderwerp (o). Er is congruentie als onderwerp en pv overeenkomen.

• Men: Dit woord staat altijd in de $3^{\text{de}}$ persoon enkelvoud.

• Groepswoorden: Woorden als 'groep', 'menigte' of 'kudde' staan in het enkelvoud en bepalen de enkelvoudige pv (bijv. "Een groep ambtenaren ging op bezoek").

• Verzamelnamen als telwoord: Bij woorden zoals 'een aantal', 'een tiental' of 'een miljoen' is zowel enkelvoud als meervoud correct (bijv. "Een aantal mensen stond/stonden te wachten").

• Meervoudige onderwerpen (Gecombineerd door 'en', 'of', 'noch'):

  • Bij en: De pv staat altijd in het meervoud (bijv. An en Sofie spelen).

  • Bij of en noch (alleen enkelvoudige woorden): De pv staat in het enkelvoud (bijv. An of Sofie heeft).

  • Bij of en noch (mix van enkelvoud/meervoud): De pv volgt het woord dat er het dichtst bij staat (bijv. "De speelsters noch de scheidsrechter had dit verwacht").

Hoofdstuk 3: Voornaamwoorden, Tijd en Samenhang

Persoonlijke en Bezittelijke Voornaamwoorden

• Persoonlijk Voornaamwoord: Vervangt een zelfstandig naamwoord en verwijst naar de spreker ($1^{\text{ste}}$ pers.), de aangesprokene ($2^{\text{de}}$ pers.) of de besprokene ($3^{\text{de}}$ pers.).

  • Onderwerpsvormen: ik, jij/je/u, hij/zij/het, wij/we, jullie/u, zij/ze.

  • Voorwerpsvormen: mij/me, je/jou/u, hem/haar/ze/het, ons, jullie/u, ze/hen/hun.

• Bezittelijk Voornaamwoord: Duidt bezit aan.

  • Bijvoeglijk gebruikt: Staat bij een zelfstandig naamwoord (bijv. jouw fiets).

  • Zelfstandig gebruikt: Staat op zichzelf, vaak met lidwoord (bijv. de mijne, de hare).

• Verschil u/uw: Gebruik een 'w' alleen bij het bezittelijk voornaamwoord (bijv. "Heeft u uw fiets mee?").

Onvoltooid Toekomende Tijd (OTKT)

• Functie: Beschrijft handelingen die in de toekomst zullen plaatsvinden.

• Vorming: hulpwerkwoord zullen (tegenwoordige tijd) + infinitief van het hoofdwerkwoord (bijv. "Ik zal koken").

• Nabije toekomst: Wordt gevormd met gaan + infinitief (bijv. "Straks ga ik wandelen"). Dit is strikt genomen geen OTKT.

Signaalwoorden en Verwijswoorden

• Signaalwoorden (Verbindingswoorden): Brengen structuur aan tussen zinnen of alinea's.

  • Opsomming: eerst, daarna, vervolgens, ten slotte.

  • Tegenstelling: echter, daarentegen, maar, toch.

  • Tijd: toen, later, intussen, zolang.

  • Oorzaak/Reden: omdat, want, daarom, aangezien.

  • Gevolg: zodat, waardoor, als gevolg dat.

  • Vergelijking/Voorbeeld: zoals, alsof, bijvoorbeeld.

• Verwijswoorden: Verwijzen naar woorden of passages die al genoemd zijn (anapfora) of nog komen.

  • Mannelijk: hij, hem, zijn.

  • Vrouwelijk: zij, ze, haar.

  • Onzijdig: het, zijn.

  • Meervoud: zij, ze, hun, hen.

  • Bijwoorden kunnen ook als verwijswoord dienen (bijv. "waardoor").

Hoofdstuk 3 (Vervolg): Spellingstrategieën

Verenkelen en Verdubbelen

• Lettergrepen: Een groepje letters met één klank.

  • Open lettergreep: Eindigt op een klinker (bijv. o-ma).

  • Gesloten lettergreep: Eindigt op een medeklinker (bijv. klim-men).

• Verenkelen: Een lange klank in een gesloten lettergreep wordt een enkele klinker in een open lettergreep (bijv. draad -> draden).

• Verdubbelen: Een korte klank wordt kort gehouden door de medeklinker te verdubbelen in een open lettergreep (bijv. pel -> pellen).

• De doffe ə (schwa): Klinkt als een korte 'u' (bijv. perziken). Bij een ə in een open lettergreep wordt er nooit verdubbeld.

• Onthoudwoorden (Weetwoorden): Woorden zonder vaste regels die gememoriseerd moeten worden (bijv. bibliotheek, chauffeur, onmiddellijk - met twee d's en twee l's).

Hoofdstuk 4 & 7: Overige Voornaamwoorden en Tussenwerpsels

Aanwijzend Voornaamwoord

• Gebruik: Om heel specifiek één naamwoord aan te wijzen.

• Deze/Die: Voor de-woorden. 'Deze' is dichtbij, 'die' is veraf.

• Dit/Dat: Voor het-woorden. 'Dit' is dichtbij, 'dat' is veraf.

• Verwijzing: 'Dat' verwijst meestal terug, 'dit' verwijst vooruit (bijv. "Dit moet je weten: we vertrekken").

• Vormen: Kan bijvoeglijk (bij een zn) of zelfstandig (op zich) gebruikt worden.

Vragend Voornaamwoord

• Vormen: wie, wat, welk, welke, wat voor (een), wiens.

• Niet-voornaamwoorden: Woorden als waar, wanneer, waarom, hoe zijn vraagwoorden, maar geen vragende voornaamwoorden (ze vragen naar plaats, tijd, etc.).

Het Tussenwerpsel

• Kenmerk: Woorden zonder grammaticale functie die buiten het zinsverband staan. De zin blijft inhoudelijk gelijk als je ze weglaat.

• Soorten:

  • Klanknabootsingen: boem, pats, dingdong.

  • Begroetingen: hoi, hallo.

  • Uitroepen/Emoties: oeps, verdorie, amai.

• Verschil met bijwoord: Een tussenwerpsel staat vaak tussen komma's en veroorzaakt geen inversie. Bij een bijwoord verandert de zinsbouw en kan de betekenis niet zomaar gemist worden (bijv. "Helaas, de trein was te laat" vs "Helaas was de trein te laat").

Hoofdstuk 5 & 6: Zinsontleding (Voorwerpen en Bepalingen)

Voorwerpen (Noodzakelijke informatie)

• Lijdend Voorwerp (LV): Ondergaat de actie in een WWG. Vraag: Wie/wat + pv + o? Begint nooit met een voorzetsel.

• Meewerkend Voorwerp (MV): Voor wie de handeling bedoeld is. Vraag: (Aan/voor) wie/wat + pv + o + lv? Het voorzetsel 'aan' of 'voor' kan vaak worden weggelaten.

• Voorzetselvoorwerp (VZV): Zie Hoofdstuk 2 (vaste voorzetsels).

Bepalingen (Extra informatie)

• Bijwoordelijke Bepaling (BWB): Voegt niet-noodzakelijke informatie toe over waar, wanneer, hoe, of waarom iets gebeurt.

  • Soorten: plaats, richting, tijd (tijdstip/duur), wijze, middel, modaliteit (zekerheid, bijv. 'misschien').

• Bepaling van Gesteldheid (BVG): Bepaalt zowel het gezegde als het onderwerp/voorwerp. Het zegt iets over de toestand van het onderwerp/voorwerp tijdens de handeling.

  • Test: De zin kan worden gesplitst in twee delen (bijv. "Hij ging kwaad weg" -> Hij was kwaad + hij ging weg).

Examenonderdelen en Strategieën

Leesexamen & Luisterexamen

• Lezen: Informatie uit de tekst halen, bewijzen citeren, volledige zinnen gebruiken, letten op spelling en interpunctie.

• Luisteren:

  • $1^{\text{ste}}$ keer: Alleen kernwoorden en korte notities noteren.

  • $2^{\text{de}}$ keer: Notities gebruiken om vragen in te vullen.

  • $3^{\text{de}}$ keer (indien nodig): Controleren en aanvullen.

Schrijfexamen: De Uitnodiging

• Vorm: Formele taal, duidelijke opbouw, schrijfplan.

• Inhoud (Topische vragen): Wie? Wat? Waar? Wanneer? Waarom?

Mondeling Examen: Rollenspel

• Criteria: Uitspraak, taalgebruik, samenwerking, improvisatie, oogcontact en lichaamstaal.

• Voorbereiding: Scenario's kennen die tijdens de les zijn voorbereid.