Romantyzm - Informacje Wstępne

  • Ramy czasowe:

    • Pierwsza połowa XIX wieku.

    • W Polsce:

    • Początek epoki: 1822 (wydanie „Ballad i romansów” Mickiewicza).

    • Koniec epoki: 1864 (upadek powstania styczniowego).

Źródła Romantyzmu

  1. Romantyzm a Oświecenie:

    • Romantyzm nie jest całkowitym zaprzeczeniem epoki oświecenia.

    • W warstwie filozoficznej przejawia się w negacji wielu wartości, które były podstawą dla encyklopedystów, jak np.:

      • Wiara w harmonijny układ stosunków między jednostką a społeczeństwem.

    • Racjonalizm:

      • Główny prąd oświecenia, według romantyków, oferował uproszczoną wizję świata.

      • Odrzucenie praktyczności rozumu, zwrócenie uwagi na wartości serca, emocje.

      • Krytyka przekonania, że postęp osiąga się dzięki pracy całych społeczeństw; według romantyków można go osiągnąć tylko przez poświęcenie jednostki.

    • Romantyzm zrodził się z nowego sposobu postrzegania świata po Wielkiej Rewolucji Francuskiej, która:

      • Zadała cios porządkowi feudalnemu.

      • Proklamowała prawa człowieka, wpływając na zmianę ludzkiej świadomości.

Sprzeczności Epoki

  1. Bohater Romantyczny:

    • Niektórzy pisarze romantyczni głosili z jednej strony:

      • Konieczność ucieczki od życia, pogrążają się w sztuce.

    • Z drugiej strony:

      • Angażowanie się w sprawy bieżące.

    • Efektem są bohaterowie:

      • Bohater byroniczny (np. „Giaur” Byrona): Samotny, tajemniczy, poddany wielkiej namiętności.

      • Bohater werterowski (np. „Cierpienia młodego Wertera”): Nieszczęśliwa miłość determinuje jego los.

      • Bohater reneistyczny (np. “Rene” Chateaubrianda): Skupiony na sobie i własnych doznaniach, outsider.

Zadania Stawiane Wobec Literatury

  • Romantyzm traktuje poetę jako przewodnika duchowego, odpowiedzialnego za życie zbiorowe.

  • Zdaniem romantyków, poeta zajmuje najwyższe miejsce w hierarchii ludzkich osiągnięć, jest geniuszem.

  • Kontakt z Bogiem dzięki natchnieniu.

  • Proces twórczy porównywany do boskiej kreacji świata.

  • Literatura i muzyka były potęgą kształtującą emocje, wrażliwość, gusty ludzi.

Romantyczny Ideał Piękna

  • Za piękne uznawane to, co nie było powierzchownym odbiciem rzeczywistości, ale jej symbolem.

  • Cechy sztuki romantycznej:

    • Niepokój, oddziaływanie silnymi środkami ekspresji, elementy grozy.

    • Łamanie reguł estetycznych.

    • Metaforyka ognia, potopu, burzy (bunt przeciwko kompromisom).

Wyróżniki Romantyzmu

  • Analiza uczuć wewnętrznych, psychiki.

  • Nieufność wobec rozumu, fascynacja tym, co irracjonalne.

  • Bunt wobec teraźniejszości, dążenie do przeobrażenia świata.

  • Fascynacja folklorem.

    • Uznanie ludu i jego kultury za główne źródło narodowej odrębności.

  • Fascynacja naturą.

    • Świat przyrody jako byt pierwotny, tajemniczy, wiecznie żywy.

  • Fascynacja historią.

    • Kult ruin i przeszłości (średniowiecze najbliższe duchowi romantyzmu).

    • Propagowanie idei miłości, dobroci, piękna, sprawiedliwości oraz fascynacja orientem.

Wybrane Pojęcia Opisujące Epokę

  1. Choroba wieku:

    • Zjawisko pesymizmu, zniechęcenia, smutku, i braku celu w życiu, typowe dla młodych początku XIX wieku.

  2. Irracjonalizm:

    • Rzeczywistość jest niedostępna poznaniu racjonalnemu; wartość przypisywana poznaniu pozarozumowemu (intuicja, wiara, instynkt).

  3. Ludowość:

    • Ukazywanie świata oczami ludu, wprowadzenie motywów ludowych, stosowanie gatunków ludowych (ballada).

  4. Mesjanizm:

    • Przekonanie o szczególnej misji jednostek lub narodów. W Polsce hasłem mesjanizmu stały się słowa z III części „Dziadów”: „Polska Chrystusem narodów”.

Filozofia Romantyzmu

  1. Georg Hegel:

    • Byt rozwija się nieustannie, sprzeczność stanowi najgłębszą naturę rzeczywistości (teza-antyteza).

  2. Friedrich Schelling:

    • Filszof powinien kierować się intuicją, sztuka najważniejszym tworem ludzkim; przyroda jako siła żywa i twórcza.

Najważniejsze Gatunki Literackie w Romantyzmie

  • Romantycy poszukiwali nowych środków ekspresji, wzbogacając język poetycki.

  • Przekształcenie gatunków literackich, w szczególności liryki i dramatu:

    • Dramat romantyczny: Odrzucony klasycyzm, luźna kompozycja, synkretyzm.

    • Ballada romantyczna: Liryczno-epicki utwór, często z elementami dramatycznymi.

    • Powieść poetycka: Utwór łączący elementy epickie i liryczne (twórca: W. Scott).

    • Poemat dygresyjny: Swobodne przerywanie fabuły rozważaniami autora.

Literatura Powszechna

  1. Okres Burzy i Naporu (Sturm und Drang):

    • Preromantyczny nurt w literaturze niemieckiej, z najwybitniejszymi dziełami Goethego i Schillera.

Twórczość Goethego

  • „Cierpienia młodego Wertera”:

    • Powieść w listach; historia Wertera zakochującego się w Lotcie, co kończy się jego samobójstwem.

  • „Faust”: Tragedia o uczonym, który sprzedał duszę diabłu w poszukiwaniu szczęścia, ostatecznie znajdując je w pracy dla innych.

  • „Król Olszyn”: Ballada z motywami fantastycznymi.

Twórczość Byrona

  • „Giaur”:

    • Powieść poetycka o nieszczęśliwej miłości i zemście.

Literatura Polska

  1. Walka romantyków z klasykami:

    • Spór między klasycyzmem a romantyzmem; różne teorie związane z nowym nurtem.

  • Adam Mickiewicz:

    • „Oda do młodości”: Przekazująca różne idee klasycyzmu i romantyzmu w poszukiwaniach głębszego sensu.

    • „Ballady i romanse”: Młodego poety romantycznego protest przeciwko klasycyzmowi.

    • „Romantyczność”: Wiersz programowy prezentujący losy Karusi, spór między klasykiem a romantykiem.

    • „Dziady”: Utwór o niezwiązanych chronologicznie częściach, odwołujący się do ludowych tradycji.

Stylistyka Romantyzmu

  • Cechy poezji romantycznej:

    • Dlaczego warto zatroszczyć się o duchowe refleksje w dziełach.

    • Koncepcje estetystyczne i wyraz idei w utworach.

Dzieła i Problematyka Romantyzmu

  1. Konrad Wallenrod:

    • Wymaga dokonywania dramatycznych wyborów.

  2. Pan Tadeusz:

    • Epos o zmaganiach narodowych i przemianach społecznych w Polsce.

  3. „Nie-Boska komedia”:

    • Spojrzenie na społeczeństwo i rewolucję; opóźniony konflikt między arystokracją a ludem.

  4. Cyprian Kamil Norwid:

    • Nowatorska poezja, odzwierciedlenie aktualnych problemów i dążenie do uogólnienia.

Tematyka Romantyczna

  • Tematyki odzwierciedlające emocje, smutek, miłość, walkę o wolność oraz etyczne dylematy jednostki wobec społeczeństwa.