Systemy polityczne państw europejskich - notatki

SYSTEMY POLITYCZNE PAŃSTW EUROPEJSKICH

DEFINICJE I POJĘCIA

  • Greckie pochodzenie terminu, odwołania do Platona i Arystotelesa.

PLATON

  • Politeja – Państwo:

    • Państwem powinni rządzić najmądrzejsi.

    • Rola fachowców w życiu publicznym.

    • Demokracja to pokusa „przywłaszczenia grosza publicznego”.

ARYSTOTELES

  • Politika:

    • Rzeczywistość złożona z materii i formy, która ją kształtuje.

    • Zbiorowość ludzi to materia, forma to z kolei ustrój państwa.

    • Najlepszy ustrój to rządy obywateli.

  • Odmienne wizje dotyczące ustroju, zasad sprawiedliwości, praw obywatelskich.

TYPOLOGIA USTROJÓW POLITYCZNYCH

  • Arystoteles – 3 ustroje właściwe:

    • Monarchia.

    • Arystokracja.

    • Politeja.

  • 3 ustroje zwyrodniałe:

    • Tyrania.

    • Oligarchia.

    • Demokracja.

  • Wg Arystotelesa, najlepszym ustrojem jest monarchia, ale najzdrowszym jest ten oparty na stanie średnim.

  • Platon – poszukuje ustroju idealnego.

POLITYKA

  • Z gr. polidzo – budowa murów miasta, wewnątrz nich polis.

  • Polites – mieszkaniec polis.

  • Politika pragmata - sposób życia mieszkańców polis.

  • Politika episteme – wiedza o tymże życiu.

  • Znaczenie polis: kraj, państwo, republika, gmina, społeczność.

  • Rodzaje polis: arystokratyczna, oligarchiczna, demokratyczna.

ŚW. TOMASZ Z AKWINU

  • Człowiek to stworzenie polityczne, państwo konieczne dla rozwoju społecznego.

  • Każda zbiorowość powinna mieć przewodnika.

  • Władza pochodzi od Boga (idea władzy, zwierzchności).

THOMAS MORE

  • Utopia: miejsce z doskonałym ustrojem, świat zaplanowany odgórnie.

  • Źródłem zła dobro prywatne.

NICCOLO MACHIAVELLI

  • Autor „Księcia”: doradza, jak władca może utrzymać się przy władzy.

  • Pochwała republikanizmu, hasło „cel uświęca środki”.

MONTESKIUSZ

  • Teoria monarchii konstytucyjnej.

  • Koncepcja organizmu rządzonego dobrze, zgodnie z prawem.

  • Państwo jako wynik umowy społecznej – aby chronić interesy ludzi.

  • Idea państwa liberalnego: działa, gdy jest to konieczne.

  • Idea trójpodziału władz.

JEAN JACQUES ROUSSEAU

  • Wiara w dobrą ludzką naturę.

  • „Umowa społeczna” – społeczeństwo istnieje ze względu na umowę.

  • Ludzie poświęcają swe prawa na rzecz dobra wspólnego.

WYMIAR POLITYKI

  • Polityka – wymiar strukturalny, formalny, instytucjonalny (ustawy, konstytucje, instytucje).

  • Politics – wymiar działania, zarządzania, sprawowania władzy (np.: głosowanie, lobbowanie).

  • Policy – wymiar treści, zawartości (tematy, np.: polityka zdrowia, obrony).

JĘZYK NIEMIECKI

  • Polizey – odnosi się do funkcji porządkowych, opiekuńczych państwa, dobro zabezpieczone przymusem.

  • Politik – przemyślenia nad dobrem państwa, zadaniami, organizacją.

  • Polizei - jako dopełnienie prowadzonej polityki, narzędzie jej realizacji.

JĘZYK POLSKI

  • 1564 – słownik polsko-łaciński J. Mączyńskiego, polityka: miejski, świecki, królestwo, forma rządów.

  • „Nowe Ateny” B. Chmielowskiego – miasto, pospólstwo.

  • Romantyzm: podejście irracjonalne (duch narodowy, mesjanizm, emocje), oderwanie od etyki.

  • Pozytywizm: polityka to kalkulacja zysków i strat.

DEFINICJE PAŃSTWA

Etymologiczne

  • Różne nazwy w różnych epokach:

    • Greckie polis.

    • Rzymskie: civitas, respublica, imperium.

    • Średniowieczne regnum – od tego Reich, regne.

    • Włoskie lo stato – od tego Staat, l’etat, state.

    • Polskie: respublica, państwo, Rzeczpospolita.

Rzeczowe

  • Grupa społeczna cechująca się wysokim stopniem zorganizowania, pojawiła się na wyższym stopniu rozwoju świadomości politycznej społeczności.

  • Punkt wyjścia: człowiek jako istota społeczna.

  • Łączy się z innymi tworząc rodziny, plemiona, narody, partie polityczne, państwo itp.

  • Klasyczna definicja Arystotelesa: wspólnota równych mająca na celu doskonałe życie, samowystarczalne.

  • Celem państwa dobro wspólne.

G. JELLINEK

  • 3 elementy państwa:

    • Ludność.

    • Terytorium.

    • Władza.

  • Jedność ludzi (korporacja) wyposażona w samorodną władzę zwierzchnią.

SPOŁECZNA NAUKA KOŚCIOŁA

  • Celem państwa dobro wspólne, porządek, który zapewnia realizację należnych osobie praw i wolności.

MARKSIZM

  • Organizacja społeczna mająca na celu interes klasowy.

POJĘCIE PAŃSTWA PRAWNEGO

  • Państwo powinno być rządzone zgodnie z prawem – koncepcja doktryny niemieckiej z I poł. XIX w.

    1. Sens formalny – organizacja państwa oparta na ustawach, nie określa się celu ani wartości moralnych.

    2. Sens materialny – państwa oparte na normach prawnych i moralnych, te ostatnie są nadrzędne w stosunku do prawa stanowionego.

  • Obecnie: demokratyczne państwo prawa:

    1. Człowiek podmiotem praw podstawowych.

    2. Zasada trójpodziału władzy.

    3. Zasada praworządności.

KONCEPCJE POLITYKI

  • Klasyczna: dbałość o dobro wspólne, wymaga roztropności w rządzeniu.

  • Koercyjna: polityka jako sposób wymuszenia, użycia przymusu.

  • Konsensualna: dążenie do porozumienia, współdziałania.

  • Konfliktowa: polityka jako walka sprzecznych interesów.

  • Bez ideologii: postrzeganie polityki jako technicznego zarządzania bez szerszego kontekstu.

ZADANIA PAŃSTWA

  • Główne zadanie państwa to dbanie o bezpieczeństwo oraz utrzymanie porządku publicznego.

  • Polityka może stosować prawomocnie środki przymusu:

    • Określa prawo,

    • Podlega kontroli,

    • Stosuje go władza prawomocna,

    • Służy utrzymaniu ładu,

    • Obejmuje działania prewencyjne.

POLITYKA JAKO DOBRO WSPÓLNE

  • Osiągnięcie poprzez porozumienie, współdziałanie.

  • Odmiany: polityka pokoju, pojednania, sprawiedliwości, wolności, kooperacji.

  • Celem minimalizacja lub wyeliminowanie konfliktów między uczestnikami życia politycznego.

  • Ważność procedur dochodzenia do kompromisu (konsultacje, debaty).

KONFLIKT POLITYCZNY

  • Pojęcia kluczowe: sprzeczność, agresja, przemoc, walka, dezintegracja.

  • Konflikt polityczny jako walka 2 lub więcej podmiotów polityki, które charakteryzują się sprzecznymi interesami.

  • Strony dążą do celów wzajemnie się wykluczających, konflikt rozstrzygany w drodze walki.

  • Opozycja: polityka non-violence - celem obalenie reżimu bez użycia siły (np. działania M. L. Kinga, M. Gandhiego).

WYBORY I KOMUNIKACJA W POLITYCE

  • Wzór postaw indywidualnych, orientacji, wzorców zachowań w stosunku do polityki wśród członków systemu politycznego.

  • Zróżnicowane typy kultury politycznej:

    • Zaściankowa (np. plemiona Afryki).

    • Poddańcza (np. Centralna Azja).

    • Uczestnictwa – społeczeństwo obywatelskie.

SYSTEM POLITYCZNY

DEFINICJA

  • Termin upowszechniony w ostatnich dziesięcioleciach.

  • Zastąpił inne używane wcześniej definicje, np. system rządów.

  • System - układ elementów uporządkowany wewnętrznie, z określoną strukturą, zasadami organizującymi, normami i regułami.

  • Podstawowa kategoria politologiczna:

    • Przestrzeń, w ramach której toczy się życie polityczne.

    • Skład: jednostki ludzkie, partie, grupy interesów, organy władzy oraz normy prawne i pozaprawne.

SYSTEM POLITYCZNY JAKO ZARZĄDZANIE PROBLEMEM

  • Ogół struktur, procedur i instytucji, które działają wspólnie, aby znaleźć rozwiązania problemów.

  • Złożony fenomen analizowany z wielu dyscyplin.

  • Utożsamianie z układem relacji i struktur, w których żyją ludzie.

ANALIZA SYSTEMU POLITYCZNEGO

  • Poziomy analizy:

    • Analiza wertykalna: poziom centralny, regionalny i lokalny.

    • Analiza horyzontalna: podsystemy – instytucje, społeczeństwo obywatelskie, normy prawne.

WG D. EASTONA

  • System jako organizm samoregulujący i samorozwijający się, reagujący na bodźce.

  • Wzajemne oddziaływania – rozdzielanie środków oraz rozwiązywanie konfliktów.

  • Efektywność politycznego systemu zależy od umiejętności zabezpieczenia dynamiki społecznej przy przestrzeganiu zasad praworządności.

SYSTEMY POLITYCZNE W PRAKTYCE

FORMY PAŃSTWOWE
SYSTEMY PAŃSTWOWE

  • Kategoria podstawowa w naukach politycznych.

SYSTEMY NADPAŃSTWOWE

  • Formy kooperacji między państwami, system/ład międzynarodowy, znaczenie aktorów niepaństwowych.

SYSTEMY SUBPAŃSTWOWE

  • W ramach wyodrębnionych jednostek podziału terytorialnego danego państwa.

PODSYSTEMY SYSTEMU POLITYCZNEGO

  1. Instytucjonalny: struktury organizacyjne (partie, organy państwowe).

  2. Funkcjonalny: rodzaje funkcji i ról wypełnianych przez elementy podsystemu.

  3. Regulacyjny: normy regulujące stosunki społeczno-polityczne.

  4. Komunikacyjny: związki między różnymi elementami podsystemu instytucjonalnego (np. między rządem a parlamentem).

POZYTYWNE I NEGATYWNE SYSTEMY POLITYCZNE

  • DOBRE SYSTEMY:

    • Monarchia.

    • Arystokracja.

    • Politeja.

  • ZŁE SYSTEMY:

    • Tyrania.

    • Oligarchia.

    • Demokracja (w zależności od kontekstu).

KATEGORIE WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW

  • Ekonomiczno-ideologiczna, konstytucyjno-instytucjonalna, strukturalno-funkcjonalna,

  • Podziały na:

    • Typ reżimu politycznego.

    • Zasady organizacji aparatu państwa.

    • Strukturę terytorialną państwa.

POLITYCZNY REŻIM

  • Układ formalnych i nieformalnych zasad regulujących funkcjonowanie centrum władzy.

  • Podział na systemy demokratyczne i niedemokratyczne:

    • Systemy demokratyczne: parlamentarno-gabinetowe, prezydenckie, semiprezydenckie.

    • Systemy niedemokratyczne: totalitaryzm, autorytaryzm.

DYNAMIKA DEMOKRACJI

  • Demokracja: rządy ludu, przez lud i dla ludu.

  • Stabilny, jasno zdefiniowany zespół instytucji oraz podział ról.

  • Władza sprawowana w wyniku niewymuszonego przyzwolenia mieszkańców poprzez wybory.

  • Zasady podstawowe:

    • Suwerenność narodu.

    • Pluralizm polityczny.

    • Podział władz.

    • Państwo prawa.

WSKAŹNIKI DEMOKRACJI

  • 2015 r.: podział na:

    • Pełne demokracje: 1. Norwegia, 10. USA.

    • Wady demokracji: 48. Polska.

    • Reżimy autorytarne: 123. Etiopia, 167. Korea Płn.

  • 2019 r.: podział na:

    • Pełne demokracje: 1. Norwegia, 10. Szwajcaria, 25. USA.

    • Wady demokracji: 57. Polska.

  • 2023 r.: podział na:

    • Pełne demokracje: 1. Norwegia, 20. Grecja.

    • Wady demokracji: 41. Polska, 68. Mołdawia.