Untitled Notes

Odżywianie jest jedną z podstawowych czynności życiowych.
Człowiek odżywia się heterotroficznie, co oznacza, że spożywa pokarm zawierający związki organiczne wytworzone przez inne organizmy.
Pokarm jest źródłem:
- Energii do procesów życiowych
- Substancji budulcowych do wzrostu i rozwoju
- Substancji regulujących funkcjonowanie organizmu.

Składniki pokarmu dzielą się na:
- Związki organiczne, głównie sacharydy, białka i lipidy.
- Związki nieorganiczne, takie jak woda i sole mineralne.

Sacharydy (węglowodany, cukry) są podstawowym źródłem energii, pokrywającym do 60% dziennego zapotrzebowania energetycznego w postaci glikogenu.
Źródła sacharydów: głównie pokarmy roślinne, ale także zanikają w pokarmach zwierzęcych.
Podział sacharydów:
- Monosacharydy (cukry proste): glukoza, fruktoza, galaktoza (występują głównie w owocach, słodyczach, miodzie).
- Monosacharydy są bezpośrednim źródłem energii.
- Disacharydy (dwucukry): sacharoza, laktoza, maltoza (występują w słodyczach i nabiale).
- Z szybko rozkładane do cukrów prostych.
- Polisacharydy (wielocukry): skrobia, glikogen.
- Skrobia znajduje się w ziemniakach i produktach zbożowych.
- Glikogen występuje w mięsie i wątrobie. Uwalniana glukoza jest wolno przyswajana.

Błonnik pokarmowy (włóknem) jest składnikiem odpornym na trawienie przez człowieka.
Rolę błonnika:
- Wzmaga ruchy jelit, zapobiega zaparciom.
- Chłonie wodę i pęcznieje, co daje uczucie sytości.
- Ułatwia utrzymanie odpowiedniego poziomu glukozy we krwi.
- Wspomaga rozwój mikrobiomu jelitowego.
- Obniża stężenie cholesterolu, wpływa na ciśnienie krwi.
- Zmniejsza ryzyko rozwoju nowotworów.
Dobowe spożycie błonnika dla młodzieży to około 20 g.
Dobre źródła błonnika: warzywa, owoce, orzechy, kasze, płatki owsiane, pełnoziarnista mąka.

Białka stanowią około 20% masy ciała człowieka, są głównym budulcem komórek i tkanek.
Funkcje białek:
- Przyspieszają reakcje biochemiczne (białka enzymatyczne).
- Przekazują informacje między komórkami (białka sygnałowe).
- Transportują substancje (białka transportujące).
- Uczestniczą w odporności organizmu.
Białka składają się z 20 rodzajów aminokwasów:
- 11 aminokwasów endogennych (produkowanych w organizmie).
- 9 aminokwasów egzogennych (musiały zostać dostarczone z pokarmem).
Źródła białek egzogennych: mięso, ryby, nabiał, nasiona.
Bilans azotowy: różnica między azotem z białek w pożywieniu a azotem wydalanym przez organizm.

Białka pełnowartościowe zawierają wszystkie aminokwasy egzogenne w odpowiednich proporcjach (np. jajka, mięso, nabiał).
Białka niepełnowartościowe mają braki w aminokwasach egzo-gennych (np. białka roślinne). Osoby na diecie wegańskiej mogą być narażone na niedobory. Właściwe planowanie diety roślinnej jest skomplikowane.

Tłuszcze są najskoncentrowanym źródłem energii, dostarczającym więcej energii niż białka lub sacharydy.
Funkcje tłuszczów:
- Strukturalne (w skład błon biologicznych).
- Nośników substancji czynnych (np. witamin A, D, E, K).
- Uczestniczą w syntezie hormonów regulujących wiele procesów fizjologicznych.
- Tworzą tkankę tłuszczową, zapewniającą funkcje ochronne i energetyczne.
Tłuszcze w diecie dzielą się na nasycone i nienasycone.

NNKT, to kwasy tłuszczowe, które muszą być dostarczane z dietą:
- Omega-6 (kwas linolowy).
- Omega-3 (kwas linolenowy).
NNKT nie są syntetyzowane przez organizm i mają istotne znaczenie dla prawidłowej funkcji organizmu.
Zalecany stosunek Omega-6 do Omega-3 nie powinien przekraczać 5:1.

Cholesterol należy do grupy lipidów, jest składnikiem błon komórkowych i prekursorem hormonów oraz kwasów żółciowych.
Transport cholesterolu w organizmie przez lipoproteiny LDL (niskiej gęstości) i HDL (wysokiej gęstości).
Wysoki poziom LDL prowadzi do miażdżycy; HDL przeciwstawia się temu działaniu.

Witaminy: związki organiczne, które są niezbędne w niewielkich ilościach do prawidłowego funkcjonowania organizmu.
Składniki mineralne: pierwiastki chemiczne, które muszą być dostarczane z dietą w odpowiednich ilościach.
Duże znaczenie wody w organizmie.

Bilans wodny organizmu oznacza różnicę między ilością wody pobranej a wyeliminowanej. Powinien wynosić zero.
Wodę dostarczamy z pokarmem i napojami, a także jako produkt metaboliczny.

Przewód pokarmowy składa się z odcinków: jamy ustnej, gardła, przełyku, żołądka, jelita cienkiego i jelita grubego.
Ruchy perystaltyczne odpowiadają za przesuwanie treści pokarmowej przez przewód pokarmowy.

Procesy odżywiania obejmują: pobieranie, trawienie, wchłanianie i usuwanie resztek pokarmowych.

Budowa przewodu pokarmowego: błony śluzowe, podśluzowe, mięśniowe oraz otrzewne.
Gruczoły trawienne: ślinianki, trzustka, wątroba.

Substancje odżywcze wchłaniane są w jelicie cienkim, a ich transport do komórek odbywa się przez układ krążenia.

Dieta musi być zróżnicowana, aby zapewnić odpowiednią ilość wszystkich składników odżywczych.

Pytania służące powtórzeniu materiału dotyczącego składników odżywczych, ich funkcji oraz źródeł w diecie.