Notas on Ambagan, Kinaray-a, at Interdisciplinary Language Studies

Ambagan at DALUMAT-SALITA: AMBAGAN, MGA SUSING SALITA

• Ambagan is a project of Filipinas Institute of Translation Inc. (FIT) held every two years to recognize and implement the language policy in the 1987 Constitution, Art. XIV, Section 6. It aims to borrow from the lexicon of various Philippine languages to enrich the corpus of Wikang Pambansa.

• According to the Commission on the Filipino Language (KWF), ambagan collects words from non-Tagalog languages to be included in the national language corpus; it promotes assimilation of indigenous terms into Filipino.

• San Juan (2008) notes a long-running campaign to promote Filipino alongside other Philippine languages, aligning with a broad definition of Filipino as a living language of the Filipino people; ambagan is described as an assimilation of native words into Filipino.

• Ambagan involves the assimilation of indigenous words from Tagalog to Filipino, promoting their spread and use.

• UP Diskyunaryong Filipino (Abyan) entries include:

  • abyan – kaibigang lalaki

  • dag-om – ambon

  • adi – matalik na kaibigan

  • faga – maliliit na tipak ng bulalakaw

  • bana – asawa

  • himuga – karumal-dumal na krimen

  • bodong – kasunduan (peace pact)

  • gahum – kapangyarihan; kontrol

  • dan-aw – maliit na lawa

  • xappo – siling berde

• Dr. Genevieve L. Asenjo (Filipinong makata, nobelista, tagasalin) is scholar of panitikan sa Kinaray-a, Hiligaynon at Filipino. Nagbahagi siya ng isang isyung panlipunan kaugnay sa wika ng Kinaray-a (Karay-a) at ang kaugnayan, kahulugan, at kabuluhan ng pag-aaral ng wika sa agrikultural na konteksto.

• Ayon kay Asenjo, napakahalaga na unahin ang pag-aaral ng salitang Kinaray-a dahil ang mga wika sa Visayas ay madaling maunawaan. Inilarawan niya ang Antique bilang halimbawa ng kalagayan ng bansa pagdating sa agrikultura; ito ay koleksyon ng prinsipyo, sistema ng paniniwala, tradisyon, kamalayan o kaisipan na nagpapaliwanag sa daigdig at pagbabago nito, kasama ang gahum o hegemonya na nagpapaliwanag kung bakit kailangang aralin ang mga wika para mapigilan ang pag-ugat ng Western at banyagang pamantayan.

• Aquino o Augusto: Sabi niya,"Lupa kag dagat sa pinggan" (muling magtatagpo ang lupa at dagat) na paglalarawan ng Antique; ito ay tumatalakay sa katangian ng wika at agrikultura.

• Ambag mula sa Kinaray-a: 20 salitang pang-agrikultura ang binigyang-diin bilang bahagi ng pagsasama sa korpus ng wikang pambansa. Maliban sa kahulugan at pagsasalaysay ng kultural na aspeto ng salita, tinatangkilik din ang pagmamapa ng pagkakatulad at pagkakaugnay-ugnay sa iba pang malalapit na wika sa Visayas (Hiligaynon at Cebuano).

• Layunin ng ambagan para sa Diksyunaryong Kultural sa Agrikultura sa Kinaray-a: paghahanda para sa binabalak na diksyunaryong naglalahad ng agrikulturang termino.

• Ayon kay Asenjo, ang Kinaray-a ay itinuturing na inang-wika ng Hiligaynon at lingua franca ng Panay at Negros Occidental (Occidental). Tinutukoy niya ang kahalagahan ng pag-aaral ng wika para maunawaan ang hegemonya at dinamika ng wikang pambansa.

• Mula sa pananaliksik ni Asenjo, mababatid na ang wika ay hindi lamang komunikasyon kundi ang kaluluwa ng kultura at lupain; ito ay instrumento ng kaisipan, ekonomiya, at pagkakakilanlan.

• Lupa kag dagat sa pinggan: quote na inilalarawan ang Antique bilang konteksto ng wika at agrikultura, at isang metaporikal na paglalarawan ng ugnayan ng lupa at dagat sa pagkaing pinauso ng kultura.

• Langkapan: Ang ambagan ay isang interdisiplinadong proyekto na sumasalamin sa kaugnayan ng lingguwistika, kultura, at ekonomiya sa pamamagitan ng pagsasama ng Kinaray-a sa agrikultura sa pambansang korpus.

Kinaray-a at 20 salitang pang-agrikultura (Salitang Kinaray-a with Kahulugan)

• Bāngág — lupa na nakabitak-bitak bunga ng matinding tag-init o tagtuyot

• Balískad — pangalawang pag-aararo para mapino ang nabúngkág na tigang na lupa

• Bìnátí — palayan na naararo na at napatubigan; handa na para taniman ng palay

• Bināngto — sinangag na mais; maaaring may mantika at asin o wala; low-class o home-made na popcorn

• Búngkag — unang proseso ng/sa pag-aararo para mabaklas ang tigang na lupa

• Hāmòd — lupa na mabato, kung tawagin ay dalipe; hindi mainam na pagtaniman

• Hànālón — napakaitim na lupa; masustansya at mainam na pagtaniman

• Inúpóng — bungkos ng mga naani

• Lámígàs — butil ng palay, partikular ang malulusog o mabubuting uri

• Límbûk — bigas na sinangag mula sa bagong ani na palay

• Línás — proseso ng pag-alis, paghihiwalay ng butil ng palay nito sa pamamagitan ng pagkiskis dito ng mga paa

• Líkyad — mababaw na pag-araro matapos makapagpánggàs sa tuyong lupa o palayan

• Linápwàhàn — isang klase ng tinola mula sa iba’t ibang gulay na karaniwang nakikita sa likod-bahay o napipitas sa bukid: talbos ng kamote, sayote, malunggay, alugbate, bulaklak ng katuray

• Marínhût — palay na tumubong maliliit, madalang ang tubo o sibol at arikutoy o malnourished

• Pànggás — pagsabog ng binhi ng palay sa tigang na naararong lupa o palayan

• Pásí — hindi nabalatan na bigas sa proseso ng pagbayo o paggiling

• Panûdlak — ritwal bago ang pagbubungkal ng lupa at pagtatanim

• Pìnàlìnpín — palay na walang laman

• Süká — tawag sa unang ani

• Wáyáng — malawak na lupain

• -

Mga dahilan para isama ang mga salitang Kinaray-a sa diksyunaryong pambansa

1) Mga salitang ito ay buhay na mga salita, gawain, paniniwala na ginagamit ng iilang tao at ng mga matatanda; ang pagsinop at paggamit sa mga ito ay paglalarawan ng “kaluluwa ng lugar,” na maaaring magbigay ng gabay at direksyon para sa mga inisyatibong alternatibo at transisyonal sa pagbuo muli ng mga komunidad.
2) Malapit ang pagkakatulad ng mga salitang naipakilala sa Hiligaynon at Cebuano; mabubuo ang identidad at integridad bilang mga Bisaya, na magpapalakas ng pagkakaintindihan at koneksyon ng wika sa rehiyon.
3) Mapapayaman nito ang kasalukuyang kahulugan sa Tagalog, katulad ng kaso ng salita na bāngág.
4) Maddadagdagan ang mga salitang pang-agrikultura sa diksyunaryo at maibalik ang realistang pananaw tungkol sa agrikultura—hindi lamang romantisasyon ng lupa, kundi pagrecognize ng makabuluhang papel ng pagsasaka sa kasalukuyang lipunan, lalo na laban sa patuloy na konbersyon ng lupain para sa mga negosyo at mall, at ang pangangailangan ng pagkakaroon ng sariling lupa para sa mga magsasaka.

• Ang papel ni Asenjo ay nagpapakita ng interdisiplinang dulog: lingguwistika, ekonomiya, at kultura ay pinaghahatid sa pamamagitan ng paggamit ng salitang Kinaray-a sa agrikultura bilang basihan. Isang halimbawa ito ng pagdadalumat gamit ang mga salitang mula sa iba’t ibang wika ng Pilipinas.

• Bag-ong Yanggaw: Ang Filipinong may Timplang Bisaya sa Kamay ng Makatang Tagalog na si Rebecca Añonuevo (2015) ay nagdulot ng dalawang konsepto mula sa Kinaray-a at Hiligaynon:

  • Yánggaw — paraan ng aswang na hawaan ang isang tao ng pagiging aswang nila; karaniwang dumadaloy sa pamamagitan ng laway. Ayon sa Visayan-English Dictionary ni John Kaufmann: “attraction, inclination, cause a liking for, make fond of.”

  • Dëngán — konsepto ng Panay na “kasabay” (halintulad ng aura o kaluluwang kakambal ng bawat tao); kung mahina ang tao, maaaring maging sanhi ng pagkakasakit; kung malakas naman, hindi tatablan ng kulam o barang, at hindi masasaktan ng di nakikitang nilalang at ng mga aswang.

• Mga Barayti ng Tagalog sa Binangonan, Rizal (pagsusuring papel ni Roberto Añonuevo, 2009): mga terminong pambaybay at pangisdaan na nagpapakita ng folkloric na literatura at lexicon ng lugar:

  • baklad — uri ng pitak-pitak na kulungan ng mga isda na nababakuran ng lambat

  • bubo (buho) — anumang pahabang sisidlang pinapainan ng darak o sapal ng niyog na pambitag ng hipon

  • kitang — uri ng pangingisdang ginagamitan ng serye ng mga tansi at bawat linya ng tansing; tinatawag na leting ay may pain o bitag

  • paluway — uri ng lambat na panghuli ng dalag o biya

  • pangahig/galadgad — lambat na may pabigat at ikinakahig sa ilalim ng tubig sa tulong ng mga bangka para hulihin ang mga biya, suso, at iba pa

  • panti — uri ng lambat na ginagamit na pangaladkad sa ilalim ng tubigan at panghuli ng ayungin at tilapia

  • pukot — uri ng malaking lambat na inihahags sa laot

  • sakag — uri ng bitag na panghuli ng hipon

• Ilan pa sa mga terminong itinala ni Roberto Añonuevo (2009) hinggil sa pagkain, tao, at hanapbuhay:

  • Hinggil sa Pagkain

  • alibutdan — hilaw na sinaing, o kulang sa tubig na sinaing

  • balinggiyot — taguri sa tao, hayop, ibon, isda, o anumang bagay na napakaliit

  • gango — hipong ibinilad sa araw para patayuin

  • mambabakaw — mangunguha o manghihingi ng isda o anumang bagay doon sa palengke o baybayin

  • Hinggil sa Tao

  • barangkong — taguri sa binti na malaki ang masel ikinakabit sa tao na mahusay umakyat ng bundok

  • gurarap — paniniwalang dinalaw ng kaluluwa o multo ang isang tao, guni-guni hinggil sa isang bagay na animo’y namamalikmata ang tumitingin

  • halugaygay — uri ng larong pambata na pinahuhulaan kung sino sa mga batang nakahanay at pawang nakatikom ang mga palad ang nagtatagong buto ng kanduli habang nag-aawitan ang magkakalaro; halugaygay, muling pinasuso ni Raul Funilas ang salita sa kanyang aklat na 'Halugaygay sa Dalampasigan' (2006). Wala sa diksyunaryo ang halugaygay pero ito’y nakikitaan sa ilang lugar; may kaugnayan din sa larong “I wanna be a tutubi…”

  • tulatod — sa Binangonan, tumutukoy sa pinakabao ng tuhod; ayon sa tesawro ni Jose Villa Panganiban, tumutukoy sa kukote; matigas na bahagi sa ibabaw ng puwitan ng manok.

  • Hinggil sa Hanapbuhay

  • bangkis — paraan ng pagtali na paagapay sa dalawang pinagdurugtong na kahoy o kawayan, gaya sa katig ng bangka

  • baoy — bawiin ang isang bagay na ibinigay sa ibang tao

  • garautan — bagahe; abasto; kargamento o anumang nakatali o nahahong dala-dalahan ng biyahero o manlalakbay

  • tagapo — pook na inaahunan ng tao, at tagaan ng kawayan; pook na pinagkukunan ng kawayan o buho

• Impikasyon at aplikasyon:

  • Pagpapayaman ng pambansang wika sa pamamagitan ng pag-aangkat ng mga salitang agrikultura mula sa Visayas at iba pang wika.

  • Pagpapalawak ng inter-rehiyunal na pagkakaugnay-ugnay ng wika at kultura, at pagbuo ng mas matatag na diksyunaryong pangkultura.

  • Pagbibigay-diin sa etika ng wika: pagsasalin, representasyon, at obhetibong pag-unawa sa mga wika at kultura, laban sa kolonyal na dominasyon.

  • Kritikal na pagtingin sa modernong estado: pagbalanse ng pambansang wika at regional na wika para sa tunay na inklusibong pambansang identidad.

• Paghahanda para sa Diksyunaryong Kultural sa Agrikultura sa Kinaray-a:

  • Ang diksyunaryong ito ay magiging pundasyon para sa mas malawak na pag-aaral ng interkultural na ugnayan sa ibang wikang Bisaya at sa Pilipinas bilang isang bansa.

  • Ang ugnayan ng wika at agrikultura ay mahalaga para sa pampublikong edukasyon at patakarang pang-agrikultura na sumasalamin sa realidad ng lipunan.

• Isang muling palagay:

  • Ang ambagan ay hindi lamang pagdaragdag ng bokabularyo kundi pagsasalin-salingsing ng konteksto at pagkakakilanlan ng wika, nabubuo sa pagninilay-nilay sa pagitan ng wika, kultura, at kapaligiran. Ang mga salitang ito ay nagsisilbing tala ng kaluluwa ng lugar, na nagbibigay-gabay sa mga inisyatiba para sa sustainable na komunidad at makabuluhang pag-unlad ng bansa.

• Buod ng kahalagahan:

  • Paninindigan sa multilingual na katangian ng Pilipinas

  • Pagsasama ng kultura at agrikultura sa wikang pambansa

  • Pagtukoy ng mahahalagang termino na nagbibigay-daan sa mas malawak na pag-unawa sa idyoma ng iba't ibang rehiyon

• Tiyak na takeaways para sa exams:

  • Ano ang ambagan at ang layunin nito ayon sa FIT at KWF

  • Anong mga salitang Kinaray-a ang kabilang sa agrikultura at ano ang kahulugan ng bawat isa

  • Ano ang kahalagahan ng interdisiplinaryong pananaw ni Dr. Asenjo

  • Ano ang dalawang konsepto ng Kinaray-a at Hiligaynon na tinalakay sa Binangonan/Bisaya literature (Yánggaw at Dëngán)

  • Ano ang mga halimbawa ng barayti ng Tagalog sa Binangonan at ilang kahulugan ng mga ito

  • Ano ang mga terminong nauugnay sa pagkain, tao, at hanap-buhay na inilahad ni Roberto Añonuevo (2009)