Istota polityki społecznej

Plan wykładu

Pojęcie polityki społecznej.
Zakres przedmiotowy polityki społecznej.
Cele, instrumenty, zadania, podmioty polityki społecznej.
Polityka społeczna jako dyscyplina naukowa.
Zasady polityki społecznej.
Specyfika polityki społecznej.

Pojęcie polityki społecznej

Termin "polityka społeczna" powstał na przełomie XVIII i XIX wieku, a jego twórcą był francuski filozof Charles Fourier (1772–1837).
Wprowadzenie definicji nie oznaczało, że dopiero w XVIII wieku polityka społeczna powstała. Różne formy pomocy społecznej istniały już w starożytności, a w średniowieczu pojawiły się pierwsze regulacje prawne.
Pierwsze nowoczesne rozwiązania z zakresu polityki społecznej zostały wprowadzone przez Otto von Bismarcka w Prusach już w XIX wieku.
Wprowadzone w 1880 r. programy ubezpieczeń społecznych były pierwszymi na świecie i stały się wzorem dla innych krajów. Wcześniej działaniami pomocowymi zajmowały się kościoły i gminy.
Polityka społeczna jest stosunkowo młodą dziedziną wiedzy akademickiej.
Dyskusja nad przedmiotem jej badań, metodami badawczymi czy charakterem badań naukowych nie jest jeszcze zamknięta. Badacze różnorodnie definiują pojęcie polityki społecznej, jednak merytorycznie definicje te są podobne.

Definicje polityki społecznej

Działalność państwa, samorządów i organizacji pozarządowych

„Polityka społeczna to działalność państwa, samorządów i organizacji pozarządowych, której celem jest poprawa położenia materialnego, asekuracja przed ryzykami życiowymi i wyrównywanie szans życiowych grup społeczeństwa ekonomicznie i socjalnie słabszych” (Julian Auleytner).

Rodzaj polityki publicznej

„Polityka społeczna to rodzaj polityki publicznej i wiąże się z instrumentalnym wykorzystaniem władzy w państwie dla osiągania wszechstronnego dobrobytu wszystkich obywateli, z uwzględnieniem nierówności socjalno-ekonomicznych oraz nierówności władzy między różnymi grupami obywateli” (Ryszard Szarfenberg).

Dobrobyt społeczny

„Polityka społeczna oznacza politykę rządów (…) która ma bezpośredni wpływ na dobrobyt obywateli poprzez dostarczanie im usług lub dochodu” (Thomas Marshall).
Dobrobyt społeczny to stan wysokiego zaspokojenia potrzeb ludności: głównie bytowych (materialnych) ale i związanych ze zdrowiem, wykształceniem, czasem wolnym, miejscem zamieszkania.

Rozwiązywanie kwestii społecznej

„Wiedza o kwestiach społecznych, ich przyczynach i konsekwencjach oraz sposobach rozwiązywania jest przedmiotem nauki o polityce społecznej” (Jan Danecki).
Kwestia społeczna to poważny, budzący niepokój problem społeczny, który nie może zostać samodzielnie rozwiązany przez ludzi i wymaga szerokich działań wielu podmiotów (np. kwestia społeczna bezrobocia, biedy, mieszkaniowa, problemów rodzinnych).

Postęp społeczny

„Celem polityki społecznej jest postęp społeczny” (Jan Danecki).
Postęp społeczny to przechodzenie (np. w odniesieniu do warunków i jakości życia) od stanów gorszych do lepszych – bardziej pożądanych ze względu na jakieś kryterium.

Terminologia kluczowa

Polityka społeczna, instrumenty polityki społecznej, podmioty polityki społecznej, usługi społeczne, problem społeczny, kwestia społeczne, pomoc społeczna, praca socjalna.

Zakres przedmiotowy polityki społecznej

Zakres przedmiotowy polityki społecznej jest bardzo zróżnicowany.
W najszerszym ujęciu polityka społeczna obejmuje takie sfery życia społeczno-ekonomicznego, jak: demografia, edukacja, kultura, ochrona zdrowia, ochrona dzieci, problemy rodzinne, mieszkalnictwo, zabezpieczenie społeczne, problemy pracy i zatrudnienia, zjawiska patologii społecznej.
W węższym ujęciu polityka społeczna jest ograniczana do polityki socjalnej, tj. polityki w zakresie zabezpieczenia społecznego (ubezpieczenia społeczne, zaopatrzenie społeczne i pomoc społeczna) oraz transferów socjalnych.
Polityka społeczna dość często rozumiana jest w wąskim zakresie, mylona z pomocą społeczną, będącą w istocie instytucją polityki społecznej, jedną z jej gałęzi. Działa na rzecz osób i rodzin, które znajdują się w trudnej sytuacji życiowej i nie są w stanie same rozwiązać swoich problemów wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia.
Kolejnym mylnym rozumieniem polityki społecznej jest stawianie jej na równi z zagadnieniem polityki socjalnej.
Pojęcie polityki socjalnej jako pierwszy wprowadził Wilchelm H. Riehl w 1854 r.
W 1872 r. na trwałe zaistniał w Niemczech Związek Polityki Socjalnej. Składał się on z uczonych z dziedziny historii i ekonomii. Analizowali oni ówczesną rzeczywistość, dostrzegając związek między sytuacją ekonomiczną kraju a kwestią socjalną.
Polityka socjalna jest częścią polityki społecznej, przyjmuje rolę instrumentalną, jest jednym z jej środków działania. Jej celem jest poprawa sytuacji życiowej grup najbardziej potrzebujących, najbiedniejszych oraz łagodzenie kwestii socjalnych poprzez takie środki jak świadczenia społeczne.
„Podczas gdy polityka socjalna (Sozialpolitik) ma za przedmiot godne warunki pracy (prawo pracy) i ochronę dochodów (zabezpieczenie społeczne) grup społecznych, polityka społeczna (Gesellschaftspolitik) zmierza do uporządkowania procesu społecznego, co umożliwia mu samodzielne spełnianie funkcji realizowania dobra ogółu w stosunku do społeczeństwa i jego poszczególnych grup” (Otto Kraus). Grundfragen der Gesellschaftspolitik von Otto Kraus, Duncker & Humblot, Berlin 1964.

Obszary zainteresowań polityki społecznej:

W zakres zainteresowań polityki społecznej wchodzą zagadnienia prawne, polityczne, socjologiczne, ekonomiczne w następujących obszarach:

polityka ludnościowa;
polityka rodzinna;
polityka edukacyjna;
polityka kulturalna;
polityka ochrony zdrowia;
polityka ochrony dzieci;
polityka mieszkaniowa;
polityka migracyjna;
polityka zatrudnienia (przeciwdziałanie bezrobociu);
polityka zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej;
polityka ochrony środowiska naturalnego;
polityka prewencji i zwalczania zjawisk patologii.

Przedmiot oddziaływań polityki społecznej (ujęcie szerokie):

warunki (jakość) życia;
warunki pracy;
dobrobyt społeczny;
podział zasobów;
możliwość realizacji szans życiowych;
stosunki międzyludzkie;
nierówności społeczne;
pozycja grup najsłabszych.

Przedmiot polityki społecznej (ujęcie wąskie):

problemy rodziny, kobiet, dzieci i młodzieży;
bezrobocie, możliwości pozyskania pracy i zatrudnienia;
problemy migracji, ubóstwo;
patologii społeczne i dysfunkcje rodzinne;
degradacja środowiska człowieka;
narastanie dysproporcji rozwojowych.

Polityka społeczna to:

dyscyplina naukowa;
działalność praktyczna;
dyscyplina akademicka.

Cele, instrumenty, zadania, podmioty polityki społecznej

Cele polityki społecznej

Polityka społeczna jest to celowa działalność państwa oraz innych organizacji, jej zasadniczy cel – zaspokojenie potrzeb i zapewnienie wszechstronnego dobrobytu wszystkich obywateli.
Celem polityki społecznej (w szerszym znaczeniu) jest postęp społeczny równowaga społeczna, porządek społeczny, dobro wspólne, harmonia między celami osobistymi i społecznymi poprzez środki ekonomiczne, prawne informacyjne i kadrowe.
Cytując Józefa Orczyka: „naczelnym celem polityki społecznej było i jest zapewnienie poczucia bezpieczeństwa egzystencjalnego, w tym przede wszystkim ekonomicznego, poprzez wytworzenie i utrzymanie sieci zobowiązań gwarantowanych przez państwo”.
Julian Auleytner w definicji pojęcia polityki społecznej stwierdza, że: celem polityki społecznej „jest wyrównanie szans życiowych grup społecznych ekonomicznie i socjalnie najsłabszych”.
Według J. Auteytnera celami polityki społecznej są:
- wyrównywanie warunków życia poprzez zaspokajanie potrzeb ludności w rożnym wieku;
- usuwanie nierówności społecznych;
- asekurowanie przed zagrożeniami;
- tworzenie równego dostępu w korzystaniu z obywatelskich praw.
K. Wojtaszczyk cele polityki społecznej opisuje następująco:
- zapewnianie bezpieczeństwa socjalnego;
- realizowanie zasad sprawiedliwości społecznej;
- organizowanie postępu społecznego;
- zaspokojenie podstawowych potrzeb ludzkich.

Instrumenty polityki społecznej

Cele polityki społecznej mogą być realizowane poprzez wykorzystywanie instrumentów polityki społecznej:

instrumenty prawne;
instrumenty organizacyjne;
instrumenty ekonomiczne;
instrumenty społeczne;
instrumenty informacyjne.

Zadania polityki społecznej

postgnozowanie – zbadanie co było dawniej, odpowiedź na pytanie: jakie są przyczyny obserwowanych skutków;
diagnozowanie – ustalenie stanu faktycznego, jak jest, jakie istnieją ograniczenia swobody działania reformatorskiego, jakie są siły i morale sojuszników i przeciwników rożnych wariantów reformy itd.;
prognozowanie – zakładanie rożnych wariantów jak może być;
programowanie – obmyślanie pożądanej przyszłości; po co i dlaczego można przekształcać rzeczywistość jak i z kim najlepiej za to się zabrać;
ewaluacja – ciągłe kontrolowanie, ocenianie co naprawdę daje polityka społeczna.

Podmioty polityki społecznej

Polityka społeczna może być obserwowana i analizowana w rożnych skalach terytorialnych:

globalna – Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ), międzynarodowe organizacje pozarządowe;
europejska – Unia Europejska, inne instytucje europejskie, organizacje pozarządowe;
krajowa – państwo, sejm, senat, urząd prezydenta, rząd i jego agendy, organizacje pozarządowe;
regionalna – województwo, samorządy terytorialne, organizacje pozarządowe;
lokalna – wieś, miasto, gmina, powiat, organizacje pozarządowe.
Politykę społeczną realizują międzynarodowe i krajowe sektory i podmioty polityki społecznej. W państwach demokratycznych wyróżnia się trzy sektory polityki społecznej:
- publiczny;
- prywatny;
- trzeci sektor.
Podstawowe podmioty polityki społecznej
- władze centralne (rząd i właściwe ministerstwa, Ministerstwo Pracy, Rodziny i Polityki Społecznej);
- samorządy terytorialne(wojewódzkie, powiatowe, gminne);
- organizacje pozarządowe, inne instytucje.

Polityka społeczna jako dyscyplina naukowa

Julian Auleytner jest zdania, że polityka społeczna posiada dwa podstawowe znaczenia:
- Z jednej strony, jest to działalność praktyczna, działalność państwa, organizacji samorządowych i pozarządowych, które działają na rzecz poprawy położenia materialnego, asekuracji przed zagrożeniami życiowymi oraz wyrównania szans życiowych grup społecznie i ekonomicznie najsłabszych (aktywność praktyczna).
- Z drugiej strony, polityka społeczna określana jest jako dyscyplina naukowa (aktywność badawcza / naukowa).
Polityka społeczna jako dyscyplina naukowa rozumiana jest jako naukowa teoria oraz określenie metodologii i metod badawczych, zajmujących się zagadnieniami dotyczącymi potrzeb materialnych i duchowych człowieka oraz grup społecznych.
Cechą charakterystyczną polityki społecznej jako nauki jest wielodyscyplinarność. Znajduje się w polu zainteresowania różnych dyscyplin naukowych.
Polityka społeczna jest to nauka praktyczna i celowa, która dostarcza wiedzy na temat problemów społecznych i sposobów ich rozwiązania.
Cytując Ludwika Krzywickiego: „Naczelnym przedmiotem nauki polityki społecznej jest badanie … kwestii społecznej. Kwestia społeczna to zbiór negatywnych zagadnień socjalnych. Kwestia społeczna istnieje w każdej epoce, ale zmienia się jej zewnętrzny charakter”.
Polityka społeczna jest to specyficzna dyscyplina naukowa, ponieważ ma ona ścisłe powiązania z wieloma innymi dyscyplinami. Jak można się łatwo domyślić, najwięcej związków znajdziemy tutaj z naukami o charakterze społecznym, do których należą m.in.: ekonomia (przede wszystkim ekonomika pracy oraz ekonomika kształcenia), socjologia, psychologia, pedagogika (zwłaszcza społeczna), demografia, filozofia, prawo (przede wszystkim prawo pracy). Szczególna więź występuje w tym kontekście z nauką o polityce i administracji, ponieważ polityka społeczna wchodzi w jej skład jako jedna z polityk szczegółowych.
Główne instytucji naukowo-badawcze w Polsce w zakresie polityki społecznej:
- Instytut Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego (Ryszard Szarfenberg);
- Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej PAN;
- Polskie Towarzystwo Polityki Społecznej (Julian Auleytner, Mirosław Grewinski).

Co bada polityka społeczna?

Polityka społeczna dotyczy zarówno problemów, jak i polityki, celów, jak i środków. Richard Titmuss sugeruje, że głównymi obszarami badań i nauczania są:

Analiza i opis kształtowania polityki oraz jej zamierzone i niezamierzone konsekwencje.
Badanie historyczne i porównawcze struktury, funkcji, organizacji, planowania i procesów administracyjnych instytucji i agencji.
Badanie potrzeb społecznych i problemów, dostępu do usług, transakcji i transferów oraz sposobu ich wykorzystywania i ich wzorcowych rezultatów.
Analiza charakteru, właściwości oraz podziału kosztów społecznych i niekorzyści.
Analiza dystrybucyjnych i alokacyjnych wzorów dysponowania zasobami w czasie oraz określony wpływ usług społecznych.
Badanie roli i funkcji wybranych przedstawicieli, pracowników, administratorów i grup interesu w działaniu i efektywności instytucji polityki społecznej.
Badanie praw społecznych obywateli jako współudziałowców, uczestników i użytkowników usług społecznych.
Badanie i rola rządu (lokalnego i centralnego) jako jednostki odpowiedzialnej za określenie wartości i praw do własności społecznej przy wykorzystaniu prawa regulującego kwestie społeczne i administracyjne oraz innych kanałów regulacyjnych.

Zasady polityki społecznej

Zasada przezorności – to człowiek ponosi odpowiedzialność za przyszłość własną i rodziny i powinien prowadzić taki tryb życia, by minimalizować zagrożenia w przyszłości (poprzez oszczędzanie, dbałość o zdrowie, ubezpieczenia).
Zasada samopomocy – dostrzega się istnienie i rozwój pomocy wzajemnej ludzi zmagających się z tymi samymi problemami, zwykle w ramach niewielkich nieformalnych grup.
Zasada solidarności społecznej – jest rozumiana jako przenoszenie konsekwencji ryzyk socjalnych z jednostek na społeczeństwo (np. opieka nad osieroconymi dziećmi, pomoc rodzinom dotkniętym klęskami żywiołowymi).
Zasada pomocniczości (subsydiarności) – oznacza przyjęcie określonego porządku pomocy: najpierw jednostka próbuje pomóc sobie sama, potem – gdy nie jest w stanie tego zrobić – szuka pomocy u rodziny, potem – w społeczności lokalnej i na końcu od państwa.
Zasada partycypacji – życie społeczne powinno być tak zorganizowane, aby poszczególni ludzie mogli w pełni realizować swoje role społeczne, i równoprawnie z innymi grupami zajmować miejsce w społeczeństwie. Oznacza więc możność bycia aktywnym członkiem społeczeństwa.
Zasada samorządności – oznacza umożliwienie realizacji wolności i podmiotowości człowieka poprzez umożliwienie mu aktywnego udziału w istniejących instytucjach społecznych oraz tworzenie nowych, dla pełniejszego zaspokajania potrzeb ludzkich.
Zasada dobra wspólnego – władza publiczna w swoich działaniach uwzględnia korzyści i interesy wszystkich obywateli, a tam gdzie zachodzi sprzeczność interesów – szuka kompromisów.
Zasada wielosektorowości – polega na równoczesnym funkcjonowaniu publicznych podmiotów polityki społecznej (państwo), instytucji rynkowych (rynek), oraz sektora organizacji pozarządowych (non-profit).

Specyfika polityki społecznej

Początki polityki społecznej sięgają badań usług społecznych i państwa opiekuńczego. Rozwinęła się ona z „administracji społecznej”, czyli dziedziny zajmującej się praktycznym przygotowywaniem ludzi do pracy w zakresie usług społecznych.
David Donnison stworzył jeden z najbardziej znanych opisów tej dziedziny polityki społecznej: Nauczanie polityki społecznej rozpoczęło się w Wielkiej Brytanii przed I wojną światową i było skierowane do […]” tych, którzy chcieli przygotować się do pracy społecznej i dobroczynnej” […]. Usługi społeczne w dalszym ciągu pozostają głównym tematem ich […] studiów. Oznacza to, że interesują ich warunki życia ludzi, procesy prowadzące do rozpoznawania ludzkich potrzeb i problemów, rozwój zorganizowanych sposobów zaspokajania potrzeb i rozwiązywania problemów oraz wpływ usług społecznych i polityki społecznej na warunki życia i ogół społeczeństwa. D. Donnison i in., Social Policy and administration revisited, London: Allen und Unwin 1965.

Specyfika polityki społecznej

1. Polityka społeczna dotyczy dobrobytu

Idea dobrobytu jest wykorzystywana na wiele rożnych sposobów. W najszerszym znaczeniu, dobrobyt może oznaczać „ogólny poziom zadowolenia z życia”, i w tym znaczeniu stanowi korzyść jednostek i grup, dlatego termin ten jest stosowany także w ekonomii; ludzie pomnażają swój dobrobyt, kiedy wchodzą w posiadanie coraz większej liczby rzeczy materialnych, co prowadzi do wzrostu satysfakcji.
Jednakże w węższym znaczeniu ta idea dotyczy „pomocy społecznej” , która zazwyczaj odnosi się do zakresu usług świadczonych przez państwo.
Termin „dobrobyt” (welfare ang.) jest czasami stosowany, w szczególności w Stanach Zjednoczonych, a ostatnio również w Wielkiej Brytanii w odniesieniu do rożnego rodzaju zasiłków, zwłaszcza tych zależnych od wysokości dochodów, które są skierowane do osób ubogich. Nie ma jednego poprawnego użycia tego terminu.

2. Polityka społeczna dotyczy polityki

Kwestie znajdują się w centrum zainteresowania polityki społecznej, ponieważ są istotne do zrozumienia samej polityki i praktyki:
- polityka społeczna nie bada pożywienia samego w sobie, ale wpływa na kontrolę i dystrybucję pożywienia;
- nie zajmuje się bezpośrednio rozwojem dzieci, ale ich edukacją i usługami, które mają im pomoc;
- nie zajmuje się zdrowiem fizycznym, ale bardziej polityką promującą zdrowie i przepisami opieki zdrowotnej itd.

3. Polityka społeczna zajmuje się zagadnieniami, które są społeczne

Słowo „społeczna” w terminie polityka społeczna nie powinno być mylone z systemami politycznymi służącymi społeczeństwu: polityka społeczna nie zajmuje się transmisją, robieniem zakupów, kultami religijnymi, komunikacją lub rytuałem, nawet jeżeli te kwestie są niezwykle istotne dla życia społecznego.
Odniesienie do spraw społecznych jest tutaj obecne, aby zaznaczyć, że istnieje pewien rodzaj zbiorowej reakcji na widoczne problemy społeczne. Istnieją zagadnienia, które są ważne dla dobrobytu, a nie są społeczne, lecz osobiste (np. rozwój dziecka, miłość, przyjaźń) lub wykraczają poza zagadnienia społeczne (np. gospodarka krajowa lub stosunki międzynarodowe). Czasami mogą one dotykać kwestii polityki społecznej, ale nie są głównym przedmiotem badań tej dziedziny.

4. Polityka społeczna jest nauką stosowaną

Powiedzenie, że dana nauka jest stosowaną, nie oznacza, że bada ona istotne kwestie, nauka jest stosowaną, jeżeli określa co powinno zrobić się w danych kwestiach.
Polityka społeczna ma trzy charakterystyczne sposoby działania:
- Pierwszym sposobem jest to, że zajmuje się ona zarówno przepisami, jak i analizą, oraz wynikami, jak i procesami. Jeżeli wiedza nie jest przystosowana do praktycznych efektów, to jest w zasadzie bezużyteczna.
- Drugi sposób polega na tym, że polityka społeczna rozpoczyna od problemów i zagadnień oraz znajduje najbardziej pasujące do danego problemu metody i podejścia.
- Trzeci sposób, który wynika z dwóch poprzednich, polega na tym, że badania polityki społecznej są multidyscyplinarną. Zajmowanie się wieloma rożnymi sytuacjami, rozpoczynanie od problemów a nie od metod oznacza, że istnieje wiele rożnych sposobów uporania się z danym zagadnieniem. Pomimo tego, że niektóre metody mogą być właściwsze niż inne, to wybór odpowiedniej metody powinien zależeć od kontekstu, nie ma jednej słusznej drogi.