Reflectie en ervaringsleren
Filosofische Perspectieven op Kennis en Leren
Stephen King (2008): In zijn werk Duma stelt King dat men moet beginnen met wat men weet, om het vervolgens opnieuw te bedenken. Dit suggereert een proces van deconstructie en reconstructie van kennis.
Arthur Schopenhauer (1844): In De wereld als wil en voorstelling benadrukt hij dat abstracte kennis haar grootste waarde vindt in de mededeelbaarheid en de mogelijkheid om in een vaste vorm bewaard te blijven. Dankzij deze eigenschappen wordt abstracte kennis van onschatbare waarde voor de dagelijkse praktijk.
Martin Heidegger (1953): In Inleiding in de metafysica stelt hij dat het alledaagse verstand onterecht denkt dat iemand die weet 'volleerd' is. Volgens Heidegger is alleen diegene werkelijk 'wetend' die inziet dat hij telkens opnieuw moet leren. Het vermogen om constant te kunnen blijven leren is volgens hem moeilijker en belangrijker dan het louter bezitten van kennis.
De Aard van de Menselijke Ervaring en Collectief Leren
Sporen van Ervaring: Wanneer mensen dingen meemaken, laten deze ervaringen sporen na. De informatie over het verloop van eerdere ervaringen stelt de mens in staat om te leren. Uit dit leerproces komen kennis, betekenis, handelingen, vaardigheden en inzichten voort.
Mens versus Dier: Hoewel ook dieren leren uit ervaring (bijvoorbeeld om gevaar te vermijden), onderscheidt de mens zich door de mate waarin dit leerproces geperfectioneerd wordt:
Leren leren: Mensen zijn bedreven in het systematisch verbeteren van hun leervermogen via onderwijs en onderzoek.
Collectief leren: Dit verwijst naar leerprocessen in een sociale context waarbij deelnemers als groep invloed uitoefenen op het proces en de resultaten. Leerprocessen en resultaten worden systematisch gedeeld.
Rol van de Wetenschap: De wetenschap fungeert hierbiij als centrale spil in drie hoedanigheden: als kennis, als methode en als instituut.
Theoretische Kaders: Instructivisme versus Constructivisme
Instructivisme:
Prototype: De klassieke meester-leerlingsituatie.
Principe: De leraar (meester) heeft kennis verworven op basis van eerdere processen en draagt deze via instructie over aan de leerling.
Filosofische basis: Het realisme, waarbij men uitgaat van een externe werkelijkheid die onafhankelijk is van de mens en gekend kan worden als een objectieve waarheid. Wetenschappelijke kennisvergaring brengt deze werkelijkheid steeds beter in kaart.
Constructivisme:
Principe: De lerende construeert zelf zijn/haar/hun begrip van de werkelijkheid door actief in de wereld te staan en te interageren met de omgeving.
Basis: Kennis en vaardigheden worden opgebouwd op basis van subjectieve ervaringen.
Filosofische basis: De werkelijkheid staat niet vast, maar wordt actief opgebouwd door de lerende.
Ervaringsleren en de Leercyclus van David Kolb ()
De psycholoog David Kolb beschrijft leren op basis van subjectieve ervaring als een cyclisch proces. Een cyclisch proces is een herhalend proces waarbij fasen telkens in dezelfde volgorde worden doorlopen. De vier fasen zijn:
Experimenteren: Een concrete ingreep in de werkelijkheid door de lerende.
Waarnemen en Ervaren: Het resultaat van de ingreep wordt via de zintuigen waargenomen, wat leidt tot een ervaring.
Reflectie: De lerende overdenkt de ervaren werkelijkheid. Hierbij wordt getoetst of de ervaring overeenstemt met de bestaande theorie of het begrippenkader dat tot dan toe betekenis gaf aan de werkelijkheid.
(Her)conceptualiseren: Indien er een discrepantie ontstaat tussen ervaring en begrip, wordt het begrippenkader herzien of aangepast. De ervaring zelf kan immers niet gewijzigd worden.
Deze nieuwe concepten vormen vervolgens de basis voor nieuwe experimenten, waardoor de cyclus zich herhaalt.
Toepassing op Kunst en Ontwerp: Concrete versus Abstracte Domeinen
Voor kunstenaars en ontwerpers uit de leercyclus zich vaak in materiaalonderzoek:
Het Concrete Domein (Experimenteren en Ervaren):
Dit is verbonden met direct handelen in de werkelijkheid.
Het wordt intuïtief gestuurd, vaak leidend vanuit een zogenaamd 'buikgevoel'.
Voorbeeld: Het verkennen en omvormen van materiaal met specifieke eigenschappen.
Het Abstracte Domein (Reflecteren en Conceptualiseren):
De werkelijkheid wordt beleefd via het verstand en geplaatst in een begrippenkader.
Begripsmatige kennis maakt het mogelijk om ervaringen los te maken van het concrete moment.
Dit maakt individuele kennis overdraagbaar en mededeelbaar, wat de basis vormt voor collectief leren.
Hierdoor kunnen 'onzeegbare' intuïtieve kennisvormen toch in woorden worden gevat.
Besluitvorming en Heuristieken
Elke handeling (sportief, artistiek, zorgend, docerend) volgt uit het nemen van beslissingen. Dit brengt altijd onzekerheid met zich mee, omdat de uitkomst nooit volledig vaststaat.
Definitie van Heuristieken: Dit zijn mentale snelkoppelingen of vuistregels die we intuïtief hanteren om sneller en efficiënter te kunnen denken en handelen.
Ontwikkeling:
Heuristieken worden gevormd op basis van eerdere leerervaringen.
In het begin van een leerproces zijn ze onvoldoende ontwikkeld, wat leidt tot onbeholpen handelen.
Na verloop van tijd ontstaat een verfijnde set die vloeiend beslissen mogelijk maakt.
Ze zijn vaak moeilijk expliciet te verwoorden.
De Twee Niveaus van Reflectie voor Kunstenaars en Ontwerpers
In het artistieke leerproces kunnen verschillende gradaties van reflectie worden onderscheiden:
Niveau 1: Reflecteren binnen de praktijk (In de beginfase):
Focus op het vormen van de eerste heuristieken.
Het reflecteren is sterk verbonden met het praktische handelen.
Wordt vooral aangestuurd door intuïtie in plaats van voorkennis.
De resultaten zijn vaak moeilijk rationeel te omkaderen.
Niveau 2: Reflecteren over de praktijk (Niveau van expertise):
Noodzaak: Heuristieken kunnen leiden tot routineus werken en voorspelbare, platgetreden paden. Dit vormt een risico voor creativiteit.
Doel: Het kritisch bevragen van de eigen heuristieken om bewust te worden van het eigen denken en handelen.
Verschuiving: De focus verschuift van intuïtie naar verstand en van het concrete handelen naar de gehanteerde strategieën.
Resultaat: Er worden nieuwe strategieën ontwikkeld voor vernieuwing en creativiteit.
Maatschappelijke Impact van de Artistieke Praktijk
Wanneer artistieke kennisvormen abstracter en begripsmatiger gesystematiseerd worden, stijgen ze boven het individuele handelen uit. Een artistieke praktijk waarin de werkelijkheid op eigenzinnige en open manieren wordt onderzocht, genereert kennis die relevant is voor een groter publiek. Op deze manier kan het leerproces van een individuele kunstenaar of ontwerper impact hebben op de gehele sociaal-culturele en maatschappelijke context.