Notas sa Pagsasaling-wika at Kasaysayan

Pagsasaling-wika: Mga Pangunahing Punto at Kasaysayan

  • Layunin ng kurso: Sumasaklaw at nagpapakita ng kaalaman sa mga teorya, simulain, teknik at pamamaraan ng pagsasalin ng mga tekstong literari at di-literari at paggamit nito sa loob at kabuuan ng kurikulum sa iba’t ibang disiplina.

  • Modyul 1: Kahulugan ng Pagsasalin sa iba't ibang panahon at kasaysayan ng pagsasaling-wika sa daigdig at Pilipinas.

Ano ang pagsasalin wika?

  • Ayon kay Ayo nk ay C. Rabin, 1958: "Ang pagsasaling-wika ay isang proseso kung saan ang isang pahayag, pasalita man o pasulat, ay nagaganap sa isang wika at ipinapahayag ang kahulugan sa isang dati nang umiiral na pahayag sa ibang wika."

  • Ayon kay Ayon ka y Nide, 1959/1966: "Ang pagsasaling-wika ay muling paglalahad sa pinagsalinang wika ng pinakamalapit na natural na katumbas ng orihinal ang mensaheng isinasaad ng wika, una’y batay sa kahulugan, at ikalawa’y batay sa istilo."

  • Sa simpleng salita: "Ang pagsasaling-wika ay ang pagsasalin o paglilipat sa pinakamalapit na katumbas na mensahe ng teksto o diyalekto pinagsasalinan."

  • Ang pagsasalin ay isang proseso ng paglilipat ng mga salita o mensahe sa malapit na katumbas na diwa gamit ang ibang wika. (Griarte, 2014)

  • Alternatibong pananaw: maaari ring maisagawa sa pamamagitan ng pagtutumbas sa kaisipang nasa likod ng mga pahayag na berbal. (Theodore Savory, 1968)

  • "Hindi kailanman mapapantayan ng salin ang orihinal." - Rabassa

Dalawang wikang kasangkot at mga antas ng pagsasalin

  • Simulaing Lengguwahe (SL) at Tunguhang Lengguwahe (TL) bilang dalawang yugto ng pagsasalin.

  • Pagsasalin bilang paglilipat ng mga salita/mensahe sa malapit na katumbas na diwa gamit ang ibang wika. (Griarte, 2014)

Kasaysayan ng Pagsasaling-wika sa Daigdig

  • Unang kilalang tagasalin: Livius Andronicus (240 B.C.) na nagsalin ng Odyssey ni Homer sa anyong patula – itinuturing na ama ng Roman Drama at ng Latin literature. Ayon kay Varro, Cicero, Horace, pinaniniwalaang pinagmulan ng Latin literature.

  • Baghdad bilang paaralan ng pagsasaling-wika: iskolar na isinalin sa Arabiko ang mga akda nina Aristotle, Plato, Galea, Hippocrates at iba pa.

  • Toledo: sumibol bilang sentro ng pagsasaling-wika; tanyag na tagapagsalin tulad nina Adelard at Retines.

    • Adelard: nagsalin sa Latin ng mga sinulat ni Euclid (na naisalin na rin sa Arabic).

    • Retines: nagsalin sa Latin ng Koran noong 1141.

  • Jacques Amyot: tinaguriang “Prinsipe ng Pagsasalingwika” sa Europa; nagsalin ng "Lives of Famous Greeks and Romans" (1559) ni Plutarch sa wikang Aleman.

  • John Dryden: itinuturing na mahusay na tagapagsalin; pinangalagaan ang sining ng pagsasalin at pananaw na ito’y isang sining.

Pagsasalin ng Bibliya

  • Itinuturing na pinakataas na yugto ng pagsasaling-wika.

  • Tore ni Babel (Genesis 11): dahilan ng iba't ibang wika – ang tao ay nagtatag ng tore upang magkaroon ng iisang wika at salita, subalit pinag-iba-iba ito ng Diyos.

  • Dahilan ng pagsasalin ng Bibliya:

    • Una, tinalakay ng Bibliya ang tao—kanyang pinagmulan, layunin at destinasyon;

    • Pangalawa, mataas ang kalidad ng pagkakasulat nito.

  • Tatlong pinakadakilang bersyon ng Bibliya ayon sa tradisyon: Jerome (Latin), Luther (German), at King James (Ingles-Inglatera). Kauna-unahang Ingles na salin: John Wycliffe.

  • Mga pangunahing bersyon:

    • Douai Bible (Romano Katoliko); bahagi ng proyekto ni Haring James ang pagsasalin bilang tapat sa orihinal na diwa at kahulugan – tinatawag na "Authorized Version".

    • Geneva Bible (William Whittingham at John Knox) – ginamit sa pagpapalaganap ng Protestantismo; tinawag na "Breeches Bible".

    • Authorized Version (King James Version, KJV) – 1611; pinakatanyag at itinuturing na mahalagang bersyon.

    • The New English Bible (1970) – resulta ng pagpapalawak ng Authorized Version.

    • Ikalabisan na bersyon: pinakahuli at inilimbag ng Oxford University.

  • Iba pang berso n:

    • Jerome’s Latin Bible (Vulgate context), Luther's German Bible, Wycliffe's English Bible, Tyndale & Coverdale English translations, Geneva Bible, Douai Bible, KJV, New English Bible, atbp.

  • Pagkakaiba-iba ng layunin: matapat na diwa at kahulugan vs. masining at madamdamin na daloy para sa mga mambabasa.

Pagsasalin ng mga Akdang Klasika (ika-19 hanggang ika-20 siglo)

  • Virginia Woolf: pinaniniwalaan na ang mga salin ng klasikong akda ay hindi makakapantay sa orihinal; ang orihinal na wikang Griyego ay masalimuot, mabisa, tiyak at maaaring may aliw-iw na nakaiigayang pakinggan.

  • Dalawang pangkat ng tagapagsanay sa Ingles ng wikang Griyego: makaluma at makabagong modernizers.

  • Mga kilalang trend at personalidad:

    • Edward FitzGerald at Samuel Butler: naniniwala na ang salin ay dapat maging natural ang daloy, malinis ang pagkakabuo ng mga salita at madaling mabasa.

    • Francis William Newman: itinaguyod ang layuning mapanatili ang kakanyahan ng orihinal habang malinaw na naiintindihan na ang akda ay isang salin, hindi orihinal.

    • Cecil Day-Lewis: para mahuli ang tono at damdamin, kailangang pagkasundin ang ritmo at espiritu ng orihinal at ang ugnayan ng awtor at tagasalin.

  • Pausbong na makabagong paraan ng pagsasalin: Machine Translation vs Human Translation.

Pausbong na Makabagong Paraan ng Pagsasalin (Machine vs Human Translation)

  • Teknolohiya na nagiging posible na mapalitan ang tradisyonal na pagsasalin sa pamamagitan ng makina, pero may mga hadlang.

  • Mga dahilan kung bakit hindi pa mabuo ang fully reliable na machine translator para sa di-teknikal na paksa:

    1. Hindi pa kasi nababatid ng kasalukuyang siyentipiko kung paano mailalapat ang idyoma sa masusing paraan; mahirap isalin ang mga idyoma.

    2. Strukturang pang-sentence at pagkakasunod-sunod ng mga salita sa bawat wika.

    3. Maraming kahulugan ang bawat salita (polysemy).

    4. Napakaraming oras ang kinakailangan sa pre-editing at post-editing ng teksto bago maging handa ang isusulong na salin.

    5. Wala pang computerized bilingual dictionary na ganap na kapaki-pakinabang.

  • Mga problema sa paglikha ng machine translator:

    1. Ang isip ng tao ang pinakamahirap na computer na makagawa; kumplikadong prosessong kognitibo.

    2. Kulang pa ang teorya sa wika at lingwistika para ilarawan at ihambing ang mga wika para magamit sa MT.

Gawain: Infographic Timeline

  • Gawain 1: Gumawa ng infographic timeline tungkol sa kasaysayan ng Pagsasaling-wika sa Daigdig.

  • Pamantayan:

    • 35 ext{\%} Nilalaman

    • 25 ext{\%} Kaayusan ng paglalahad gamit ang mga detalye o impormasyon

    • 25 ext{\%} Kalinisan at Kalinawan

    • 15 ext{\%} Kabuuang epekto

Kasaysayan ng Pagsasaling-wika sa Pilipinas (5 yugto)

  • Ang kasaysayan ay nahahati sa limang yugto:
    1) Panahon ng Kastila
    2) Panahon ng Amerikano
    3) Panahon ng Patakarang Bilinggwal
    4) Panahon ng Pagsasalin ng Panitikang Di-Tagalog
    5) Panahon ng Afro-Asian Literature

I. Panahon ng mga Kastila

  • Layunin: palaganapin ang relihiyong Iglesia Católica Romana; kailangan ang pagsasalin ng dasal at akdang panrelihiyon sa Tagalog at iba pang katutubong wika.

  • Hindi naging konsistent ang pagtuturo ng wikang Kastila; sa karanasan ng kolonisasyon, mas epektibo ang paggamit ng wikang katutubo para sa pagpapalaganap ng Kristiyanismo.

  • Dahilan na ang pagtuturo ng katutubong wika ay mas tanggap sa mga Pilipino at nakatulong sa pagkalat ng salita ng Diyos.

  • Pangamba ng mga Kastila: kung matututo ang Pilipino ng wikang Kastila, maaaring maging malaya sa kamulatang pambansa.

II. Panahon ng Amerikano

  • Naging masigla ang pagsasalin sa wikang pambansa ng mga klasikong akda na nasa wikang Ingles; edukasyon ang pangunahing patakarang ipinatupad ng Amerika, kaya dumami ang akdang isinalin.

  • Ang pagsasalin ay di-tuwiran: ang isinalin ay hindi ang orihinal kundi isang salin na malapit din ang kahulugan.

  • Isa sa mga tagasaling na kilala: Rolando Tinio, na isinalin at itinatanghal ang mga dulang klasiko sa Kamaynilaan at CCP.

III. Panahon ng Patakarang Bilinggwal

  • Yugto ng pagsasalin sa Filipino ng mga materyales pampaaralan na nasusulat sa Ingles (mga aklat, patnubay, sanggunian, gramatika at iba pa).

  • Kaugnay ito ng patakarang bilinggwal sa edukasyon.

  • Ayon sa Department Order No. 25, s. 1974: higit na marami ang mga kursong ituturo sa Filipino kaysa Ingles; lalong dapat pasiglahin ang pagsasalin sa Filipino ng mga kagamitang pampagtuturong nasusulat sa Ingles.

  • Halimbawa ng isinaling materyal: gabay pampagtuturo sa Science, Home Economics, Good Manners and Right Conduct, Health Education, Music; Kasama ang Tagalog Reference Grammar at iba pa.

IV. Pagsasalin ng mga Katutubong Panitikang Di-Tagalog

  • Kinakailangan ang pagsasalin ng katutubong panitikang di-Tagalog upang mabuo ang pambansang panitikan.

  • Ang pambansang panitikan ay hindi lamang Tagalog kundi kinakatawan din ang ibang pangkat-etniko.

  • Proyekto: LEDCO (Language Education Council of the Philippines) at SLATE (Secondary Language Teacher Education) ng DECS at PNU noong 1987, sa tulong ng Ford Foundation.

  • Pagsasalin ng GUMIL (Gunglo Dagiti Mannurat nga Ilocano): pagpili ng mga mahuhusay na kwento sa Iloko at pagsasalin sa Filipino; tinawag na Kurditan.

V. Pagsasalin ng Panitikang Afro-Asian

  • Layunin: isama ang panitikang Afro-Asian sa kurikulum (pangalawa ng taon sa mataas na paaralan) para mabalanse ang salin-lupang Kanluranin at lokal na panitikan.

  • Isagani Cruz: nagsabi na tila mahina ang ating paningin sa panitikang kanluranin kaugnay ng malapit na mga bansa; kailangan mabigyan ng espasyo ang Afro-Asian na literatura.

  • Ang pagsasama ay itinuturing na pagsasaayos ng nakaraang pagkakamali: mas binibigyang halaga ang pagsasalin ng panitikang Kanluranin at hindi basta naipapaloob ang mga panitikang kalapit na bansa.

  • Proyekto ng pagsasalin: Translation Project (pinondohan ng Toyota Foundation at Solidar ity Foundation) at pinangunahan nina Rolando Tinio at Behn Cervantes para mga banyagang akdang nasa larangan ng drama.

  • Mga institusyon na nagsasagawa ng mga gawain: NCCA (National Commission on Culture and Arts) at PETA (Philippine Educational Theatre Association).

  • Komisyon sa Wikang Filipino ay nagsalin ng mga karatula ng departamento, dokumento, kasunduang panlabas, Saligang Batas, at iba pa.

  • Sa kabila ng mga pagsulong, ang pagsasaling-wika bilang sining ay hindi pa gaanong malayo sa pinanggalingan at hindi pa ganap na maabot ang antas ng ibang kalapit na bansa sa Silangang Asia.

  • Isinasaad din na walang talaan ng mga rehistradong tagapagsalin-wika at walang ganap na organisadong samahan na maaring makatulong sa pagpapasigla ng mga gawain sa larangan.

Iba pang mahahalagang puntos

  • Ang pagsasalin sa global na konteksto ay patuloy na isinasagawa ng maraming bansa; layunin na maihatid sa mas malawak na mambabasa ang makabagong kalakaran sa panitikan.

  • Ang pagsasalin ay hindi lamang pagsasalin ng salita kundi ng diwa, konteksto, at kulturang nakapaloob dito.

  • Pagtuklas ng balanse sa pagitan ng pagiging matapat sa orihinal at pagtataguyod ng kakanyahan ng wikang isinasalinan.

Mga talaan at sanggunian sa kurikulum

  • Paggawa ng infographic timeline bilang gawain ng klase.

  • Mga numerong sanggunian:

    • Odyssey ni Homer – 240 ext{ B.C.}

    • Mga siglo at taon na nabanggit sa bibliya at kasaysayan ng pagsasalin: 1141 ext{ (Retines)}, ext{ }1559 ext{ (Amyot)}, ext{ }1560 ext{ (Geneva Bible)}, ext{ }1611 ext{ (Authorized Version/KJV)}, ext{ }1970 ext{ (New English Bible)}, ext{ }1987 ext{ (LEDCO/SLATE proposals)}

  • Maikling buod: Ang pagsasaling-wika ay isang masalimuot at makabuluhang bahagi ng pandaigdigang kultura na humuhubog sa paraan ng ating pag-unawa sa teksto, literatura, at relihiyosong teksto.