CKL116: Kamalayang Pangkasaysayan at Sinaunang Kabihasnang Pilipino Notes

CKL116: PAG-AARAL NG KASAYSAYAN AT LIPUANANG PILIPINO

Mga Palatandaan at Katangian ng Kamalayang Pangkasaysayan

Ang Kanluraning Konsepto ng "Sibilisasyon"

• Etimolohiya: Ang salita ay nagmula sa Latin na civitas, na ang ibig sabihin ay "lungsod."
• Kahulugan: Ito ay tumutukoy sa isang masalimuot na uri ng pamumuhay na bunga ng paninirahan sa lungsod (Salazar et al., $2010$).
• Bunga ng Konsepto: Ang mga lipunang hindi sumasailalim sa ganitong uri ng pamumuhay ay binansagang "hindi sibilisado" o "barbaro." Isang halimbawa nito ay ang pagtingin ng mga Romano sa mga Germaniko.
• Mga Katangian at Pamantayan ng Kanluraning Sibilisasyon:
  • Urbanidad: Nangangailangan ito ng pagkakaroon ng malalaking pisikal na estruktura tulad ng mga Piramide, Koloseo, o dambuhalang templo.
  • Sistemang Pasulat: Kinakailangan ang pagkakaroon ng nakasulat na batas, pilosopiya, at pormal na kasaysayan.

Eurosentrismo at ang Diskriminasyon sa "Sibilisasyon"

• Definisyon ng Eurosentrismo: Ito ay ang pagtingin sa daigdig gamit ang Europeong pananaw bilang ang tanging sentro at pamantayan ng lahat.
• Epekto sa Kasaysayan:
  • Ang mga aklat ng "Kasaysayan ng Daigdig" ay madalas nagiging "Kasaysayan lamang ng mga Sibilisasyon" (halimbawa: Gresya, Roma, Tsina).
  • Nagreresulta ito sa pagkawala ng tinig ng mga rehiyon tulad ng Timog-Silangang Asya at Oceania.
• Katwiran ng Kolonyalismo: Ginamit ang terminong "sibilisasyon" upang bansagang "savage" o "tribo" ang mga sinakop na lupain. Ito ay nagsilbing katwiran para sa pananakop sa ilalim ng pagkukunwari na sila ay "nililigtas."
• Bakas sa Kasalukuyan: Ang naisaloob na Eurosentrismo ay makikita pa rin ngayon sa pangmamaliit ng ilang taga-lungsod sa mga katutubo, na tinatawag nilang "taga-bundok" o "lagalag."

Ang Pilipinong Konsepto ng "Kabihasnan"

• Alternatibong Ingklusibo: Iginigiit ni Dr. Zeus Salazar na mas nararapat gamitin ang terminong "kabihasnan" sa halip na sibilisasyon.
• Etimolohiya ng Kabihasnan: Mula sa salitang-ugat na "bihasa," na nangangahulugang mahusay, dalubhasa, o eksperto sa isang gawaing nakaugalian.
• Linguwistikong Estruktura: Ayon kay Reyes ($2002$), ang panlaping ka…an ay tumutukoy sa abstraktong idea ng pagiging kolektibo.
• Kahulugan: Ito ay isang uri ng pamumuhay at pag-uugali na kinagisnan at pinapino ng isang grupo ng mga tao sa agos ng panahon.
• Katotohanan ng Konsepto: Kinikilala ng kabihasnan na may iba't ibang anyo ng pamumuhay na nakabatay sa kapaligiran at pangangailangan ng lipunan, at hindi ito limitado lamang sa mga lungsod at malalaking gusali.

Arkitekturang Katutubo at Paniniwala (Lorenz Lasco, 2014)

• Bakit walang "malalaking gusali" ang sinaunang Pilipino?
  • Ang Kalikasan bilang Templo: Naniniwala ang mga ninuno na sagrado ang kalikasan dahil dito nananahan ang mga anito. Ang buong kagubatan at kapaligiran ay itinuturing na pook-sambahan, kaya hindi kailangan ng pisikal na gusali.
  • Makataong Pagtrato sa Alipin: Ang mga dambuhalang estruktura tulad ng Great Wall o Koloseo ay itinayo sa pamamagitan ng dugo at paghihirap ng mga alipin. Hindi kailanman naging gawain ng mga Pilipino ang labis na pahirapan ang mga alipin para sa ganitong mga proyekto.

Kalinangan: Bahagi ng Kabihasnan

Kalinangan vs. Kultura

• Kultura: Isang Kanluraning salita na nagdadala ng kahulugan ng "pagiging sopistikado." Madalas itong gamitin sa diskriminasyon (paghahati ng mataas vs. mababang uri).
• Kalinangan: Isang katutubong salita na walang mapangmatang diwa. Ito ay tumutukoy sa iba't ibang aspekto na nililinang ng bawat lipunan.
• Etimolohiya: Mula sa salitang-ugat na "linang," na literal na nangangahulugang painamin o pabutihin (madalas gamitin sa agrikultura).

Pagkakaugnay at Saklaw

• Kalinangan (Kultura): Tumutukoy sa gawi o pamumuhay ng mga indibidwal na pangkat-etniko (halimbawa: Kalinangang Mangyan, Ivatan, Tausug).
• Kabihasnan: Ang kabuuan kapag pinagsama-sama ang lahat ng kalinangan sa buong kapuluan.

Ang Kabihasnang Austronesyano

• Sino ang mga Austronesyano? Sila ang mga ninuno ng mga Pilipino na naglakbay libong taon na ang nakalipas.
• Malawak na Saklaw: Sa kanila nagmula ang mga kalinangan sa Malaysia, Indonesia, Taiwan, New Zealand, mga bansa sa Oceania, at Madagascar (Aprika).
• Papel sa Kasaysayan: Nagsisilbi silang tagapag-ugnay na nagbubuklod sa iba't ibang kalinangan sa bansa sa kabuuan ng kanilang pagkakatulad sa kabila ng mga pagkakaiba.

Mga Katangian ng Kalinangang Pilipino

1. Ang Diwa ng Bayanihan at Bagani

• Bayani: Nangangahulugang isang taong nagbibigay ng "ginhawa" sa kaniyang bayan.
• Bayanihan sa Pang-araw-araw: Pagbibigay-tulong at kusang malasakit, mula sa tradisyunal na pagbuhat ng bahay-kubo hanggang sa pag-abot ng bayad sa dyip.
• Ugat sa Konseptong "Bagani": Ang mga bagani ay ang mga sinaunang katutubong mandirigma. Nakikipagdigma sila upang protektahan ang barangay at nag-uuwi ng mga kagamitan o palay para sa komunidad.

2. Kahusayang Maritimo

• Geograpikal na Konteksto: Dahil sa kapuluang anyo ng Pilipinas, ang paglalayag ay pangunahing pagkabihasa.
• Kaso ng mga Badjao (Sea Gypsies): Ang pamilya ay sa bangka nakatira at lumilipat ng lokasyon depende sa agos ng isda.
• Mayamang Bokabularyo ng Bangka:
  • Pangingisda at Paglalayag: Iba't ibang uri ng sasakyang pandagat ang patunay ng pagkabihasa: karakoa, paraw, vinta, at ang malaganap na balangay.

3. Sanib ng Pisikal at Espiritwal

• Pagkakaisa ng Mundo: Ang kalikasan ay itinuturing na buhay at may kasalong espiritwal na mga elemento.
• Kasanayang "Tabi-tabi po": Pagpapakita ng pormal na paggalang sa mga hindi nakikitang nilalang (anito/espiritu) bago dumaan sa kalikasan.
• Ang Pista bilang Katutubong Adaptasyon:
  • Ipinakilala ng Espanyol ang mga "santo," ngunit itinuring ito ng mga Pilipino na parang mga katutubong anito o tagapamagitan sa Diyos/Bathala.
  • Binago ng mga Pilipino ang pista upang gawing sentro ang pagkain at pamilya (impluwensiyang Austronesyano ng pagtitipon).

Kamalayang Pangkasaysayan: Malay + Kasaysayan

• Ano ang Malay? Kakayahan ng isip na magkaroon ng malalim na kabatiran.
  • Dimensiyong Loob: Pagkaalam na ang sarili ay umiiral.
  • Dimensiyong Labas: Pagkilala sa mga tao, bagay, at ugnayan sa paligid.
• Ano ang Kasaysayan? Ayon kay Dr. Zeus Salazar: "mga salaysay na may saysay sa isang grupong sinasalaysayan."
• Kamalayang Pangkasaysayan: Hindi lamang pagkakabisado ng datos kundi ang pagpapasaloob ng mga aral ng nakaraan bilang gabay sa pagkilos sa kasalukuyan.

Ang Trahedya ng Pagkalimot

• Ang Sakit ng Pagkalimot (F. Sionil Jose): Ang mabilis na pagkalimot ng taumbayan ay nagpapahintulot sa mga nagkasala na hindi mapanagot.
• Ang Siklo ng Korupsiyon: May nagkasala $\rightarrow$ makukulong $\rightarrow$ makakalaya $\rightarrow$ tatakbo at mananalong muli sa politika.
• Konklusyon: Ayon kay George Santayana: "Ang mga taong hindi nakaaalala sa kanilang nakaraan ay nakatadhanang ulitin ito."

Sinaunang Pilipino sa Gitna ng Salin at Pagkiling

• William Henry Scott (Looking for the Prehispanic Filipino):
  • Sinuri niya ang tunay na larawan ng mga Pilipino bago ang kolonyalismo.
  • Karamihan sa datos ay nakuha sa mga historiyadong Espanyol na puno ng pagkiling.
  • Ang mga maling salin ng mga Amerikanong iskolar (colonial apologists) ay lalong nagpalakas sa kolonyal na pananaw.
  • Pinatunayan ni Scott: Ang mga sinaunang Pilipino ay hindi barbaro; mayroon silang organisadong pamahalaan, batas, ekonomiya, kultura, at relihiyon.

Ang Barangay: Ika-$16$ na Siglo (William Henry Scott)

• Etimolohiya: Ang salitang Balangay o Barangay ay isa sa mga unang katutubong salita na natutunan ng mga Espanyol sa Limasawa. Ayon kay Antonio Pigafetta, ito ay tawag sa bangka.
• Lokasyon ng mga Pamayanan:
  • Baybayin, pampang ng ilog, gilid ng lawa, at kabundukan.
  • Ang tubig ang nagsilbing pangunahing daanan ng kalakal at pagkain.
• Estruktura: Binubuo ng $30$ hanggang $100$ pamilya. Pinamumunuan ito ng isang Datu na may kapangyarihang politikal, ekonomikal, at panghukuman.

Mga Uri ng Tao sa Sinaunang Lipunan

Lipunang Tagalog

• Maharlika at Timawa: Mga malayang tao; hindi nagbabayad ng buwis; sumasama sa Datu sa digmaan.
• Aliping Namamahay: May sariling bahay at pamilya; hindi maaaring ipagbili; namamana ang kalagayan.
• Aliping Sagigilid: Naninilbihan sa loob ng bahay; maaaring ipagbili; walang karapatang mag-may-ari. Bunga ito ng pagkakautang o pagkakadakip sa digmaan.

Lipunang Bisaya

• Datu: Pinakamataas na pinuno.
• Timawa: Gitnang uri at karaniwang mamamayan.
• Oripun: Pinakamababa at mga alipin.

Lipunang Maguindanao

• Sultanato: May sentralisadong pamahalaan.
• Sultan: May linya ng maharlika; may awtoridad sa mga datu na nasa ilalim niya.

Sinaunang Kabuhayan

• Pagsasaka at Agrikultura:
  • Bigas at halamang-ugat ang pangunahing pagkain.
  • Sistemang Kaingin para sa upland rice.
  • Sa Bikol, may sistemang Salog (irigasyon). Gumagamit din ng sebod (pagpapasabog ng palay) at hagidhid (pagbabaha).
  • Gumagamit ng astronomiya (bituin, hangin, tunog ng ibon) bilang natural na kalendaryo.
• Pangangaso: Ang mga Bisaya ay gumagamit ng balolong (para sa maliliit na hayop) at balatik (nakamamatay na pana).
• Pangingisda: Gumagamit ng sibat, sikap (tinidor na dalawang ulo), at bobo o salahon (bitag na ratan).
• Mga Inuming Nakalulasing:
  • Tuba: Katas ng puno ng niyog.
  • Pangasi: Gawa sa palay o bigas.
  • Kabarawan: May halong balat ng puno ng kabarawan.
  • Intus/Kilang: Pampatamis mula sa tubo.
• Teknolohiya:
  • Bangka: Gawa sa kahoy na lawaan ($60$ metro ang taas). Halimbawa: Baroto (canoa) at Balanghay.
  • Palayok: Ang paggawa ay tinatawag na dihoon. Ginagamit ang paraang paddle-and-anvil ng mga kababaihan.
  • Paghahabi: Gumagamit ng backstrap loom. Ang mga tela ay mula sa abaka, bulak, pinya, balat ng puno, at seda.

Sistema ng Pagsulat at Panitikan

• Laguna Copperplate Inscription (LCI): Natuklasan noong $1986$ sa Ilog Lumbang. Ito ang pinakamatandang dokumento sa Pilipinas ($900\,CE$).
• Baybayin: Katutubong sistema ng pagsulat ng mga Tagalog. Kinumpirma ni Padre Chirino na halos lahat ay marunong bumasa at sumulat nito.
• Panitikang Katutubo:
  • Tagalog: Bugtong, Salawikain, Kuwentong-bayan, Ambahan.
  • Ilokano: Daniw (tula), Aria (kasabihan), Biday.
  • Ifugao/Kalinga: Hudhud, Alim (Ifugao), Ulalim (Kalinga), Badiw.
  • Mindanao: Darangen (Maranaw), Ulahingan (T'boli, Manobo), Bayok at Tarsila (Maguindanao).
  • Bisaya: Siday (tula), Kandu (epiko), Balak, Tigmo (bugtong), Hurubaton (salawikain).

Isyu ng Dekolonisasyon

• The Miseducation of the Filipino (Renato Constantino, 1970): Ang edukasyon ay ginamit bilang instrumento ng pananakop upang burahin ang pambansang identidad.
• Pantayong Pananaw (Dr. Zeus Salazar):
  • Lapatan ang kasaysayan ng diskursong mula sa loob ng kulturang Pilipino.
  • Definisyon ng "Pantayo": Mula sa salitang "tayo," na tumutukoy sa talastasan sa loob mismo ng kalinangang Pilipino.
  • Paggamit ng wikang Filipino bilang kasangkapan sa pagbuo ng sariling kaalaman.

Mga Gawain at Ebalwasyon

Case Digest: Magsulong ng Pagbabago

• Layunin: Suriin ang isyu ng diskriminasyon laban sa mga katutubo.
• Yugto ng Design Thinking:
  1. Damhin: Pangangalap ng datos (mga metodong pagmamasid, pagtatanong).
  2. Liwanagin: Tematikong pagsusuri ng datos.
  3. Pag-isipin/Likhain: Pagpili ng midyum (komiks, documentary) at pagbuo ng content.
  4. Subukin: Pagpapakita sa $8$ na tao at paggawa ng survey.

Midterm: Mapping our Historical/Cultural Realities

• Gawain: Digital photo exhibit ng $3$ pangkat-etniko.
• Rubrik:
  • Napakahusay ($5$ puntos): Tumpak na pagkukumpara ng $3$ katangian; napakaganda ng disenyo at larawan.
  • Mahusay ($3$ puntos): $2$ katangian ang tumpak; sakto lamang ang disenyo.
  • Mapaghuhusay pa ($1$ puntos): $1$ katangian lamang ang tumpak; walang disenyo.