Πλήρεις Ακαδημαϊκές Σημειώσεις Γλωσσολογίας: Σύνταξη, Γλωσσική Κατάκτηση, Σχολικός Λόγος, Μορφολογία, Ιστορική Γλωσσολογία και Ελληνικές Διάλεκτοι
ΣΥΝΤΑΞΗ: Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΗΣ ΠΡΟΤΑΣΗΣ ΣΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ ΤΟΥ Χ-ΤΟΝΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ
Η Κλίση (Inflection) ως Κεφαλή της Πρότασης (4.5.1):
Το πρόβλημα της κεφαλής της πρότασης: Στο παλαιότερο μοντέλο των Κανόνων Φραστικής Δομής (ΚΦΔ) με τον κανόνα \text{Π} \nighatharrow \text{ΟΦ}\,\text{ΡΦ}, η πρόταση αντιμετωπιζόταν ως ακέφαλη κατηγορία. Με βάση την Αρχή της Ενδοκεντρικότητας και τη Σύνταξη του Χ-τόνος, η πρόταση αναλύεται ως μέγιστη προβολή μίας λειτουργικής κεφαλής.
Προτάσεις με βοηθητικό ρήμα: Στις περιφραστικές δομές συντελικών χρόνων (π.χ. «Ο Γιάννης έχει φάει το παστίτσιο»), το λεξικό ρήμα (φορέας σημασίας) και το παρεμφατικό/κλιτικό στοιχείο δεν συμπίπτουν.
Διαγνωστικά κριτήρια:
Αντικατάσταση με το «κάνω το ίδιο»: Δείχνει ότι το βοηθητικό παίρνει ως συμπλήρωμα τη Ρηματική Φράση (ΡΦ) με κεφαλή τον άκλιτο τύπο του ρήματος («Ο Γιάννης έχει φάει το παστίτσιο και ο Κώστας έχει κάνει το ίδιο»).
Παρατακτική σύνδεση: Επιβεβαιώνει ότι το βοηθητικό και η ΡΦ συγκροτούν συστατικό («Ο Γιάννης έχει [φάει το παστίτσιο] και [βαρυστομαχιάσει]»).
Δομική αναπαράσταση Φράσης Βοηθητικού (ΒοηθΦ) / Κλίσης (ΚλΦ):
Η κεφαλή είναι το Βοηθητικό (ή η Κλίση).
Το υποκείμενο βρίσκεται στη θέση του Χαρακτηριστή (Spec,ΚλΦ) και έχει αδελφό κόμβο το Κλ΄.
Σχέση Χαρακτηριστή - Κεφαλής: Σχέση συμφωνίας χαρακτηριστικών (προσώπου και αριθμού).
Σχέση Κεφαλής - Συμπληρώματος: Σχέση σημασιο-συντακτικής επιλογής (επιλογή της ΡΦ από την κεφαλή).
Η ενοποίηση μέσω της συντακτικής κατηγορίας Κλίση (I / IP):
Διακριτή γραφή: Με κεφαλαίο «Κλίση» δηλώνεται η συντακτική οντότητα/κεφαλή, ενώ με πεζά «κλίση» η μορφολογική κατηγορία (Ρούσσου 2015).
Η Κλίση φέρει τα μορφήματα [+χρόνος, +συμφωνία] στις παρεμφατικές (πεπερασμένες) προτάσεις και [-χρόνος, -συμφωνία] στις μη παρεμφατικές (απαρεμφατικές/γερούνδια).
Απόδοση Πτώσης και Παράμετρος Κενού Υποκειμένου:
Η παρεμφατική Κλίση αποδίδει Ονομαστική πτώση στο υποκείμενο μέσω της σχέσης συμφωνίας. Στις μη παρεμφατικές προτάσεις (π.χ. στα αγγλικά απαρέμφατα), το υποκείμενο λαμβάνει Αιτιατική («I know that he eats asparagus» vs. «I've never seen him eat asparagus», Carnie 2012).
Παράμετρος Κενού Υποκειμένου (Pro-drop Parameter - Rizzi 1982, 1986): Σε γλώσσες με πλούσια ρηματική κλίση (όπως τα ελληνικά), το υποκείμενο μπορεί να είναι η κενή αντωνυμία
pro, της οποίας τα χαρακτηριστικά ταυτοποιούνται από τα χαρακτηριστικά συμφωνίας της Κλίσης.Προτάσεις χωρίς βοηθητικό ρήμα:
Συμπληρωματική κατανομή: Βοηθητικά ρήματα και προσφύματα χρόνου/συμφωνίας βρίσκονται σε συμπληρωματική κατανομή («The roadrunner is walking funny» / «walks funny» / «is walks funny»*, *«Ο Γιάννης έχει κυνηγήσει»* / «κυνήγησε» / «έχει κυνήγησε»*).
Παρατακτική σύνδεση: «I kissed the toad and must wash my mouth now» (Carnie 2012), όπου συνδέεται Κλ΄ χωρίς βοηθητικό με Κλ΄ που περιέχει τροπικό βοηθητικό.
Μηχανισμοί συνδυασμού ρήματος και Κλίσης:
Λύση 1 (Μετακίνηση Κεφαλής - Head Movement): Το λεξικό ρήμα παράγεται στο Ρ (V) και μετακινείται στην κεφαλή Κλ (I) για να συνδυαστεί με τα προσφύματα χρόνου/συμφωνίας (Emonds 1978, Baker 1985/1988, Pollock 1989, Chomsky 1989, Belletti 1990). Η μετακίνηση αφήνει αντίγραφο που διαγράφεται στη φωνολογία.
Διαγνωστικό επιρρημάτων (Alexiadou 1997): Στο «Ο Γιάννης διάβασε καλά το μάθημα», το επίρρηγμα «καλά» οριοθετεί τη ΡΦ. Η σειρά Ρήμα - Επίρρηγμα - ΟΦ αποδεικνύει τη μετακίνηση του ρήματος πάνω από τη ΡΦ στην Κλ.
Λύση 2 (Υπόθεση Λεξικαλισμού - Lexicalism - Chomsky 1995): Το ρήμα εισάγεται μορφολογικά πλήρες στη ΡΦ. Η Κλίση περιέχει αφηρημένα χαρακτηριστικά και η συμφωνία γίνεται από απόσταση (Long-distance agreement / Feature checking). Ισχύει στα αγγλικά, όπου το λεξικό ρήμα δεν εγκαταλείπει τη ΡΦ («John often reads books» vs. «John reads often books»*).
Υπόθεση Παραγωγής του Υποκειμένου μέσα στη ΡΦ (VP-Internal Subject Hypothesis):
Υποστηρίχθηκε από τους Kitagawa (1986), Koopman & Sportiche (1991), Speas (1988), Kuroda (1988), και για τα ελληνικά από τους Philippaki-Warburton (1994) και Alexiadou (1999).
Το υποκείμενο παράγεται στη θέση [Spec, ΡΦ]. Στις προρρηματικές θέσεις μετακινείται στο [Spec, ΚλΦ]. Στις μεταρρηματικές θέσεις («Έφυγε η Μαρία»), παραμένει στο [Spec, ΡΦ] και λαμβάνει ονομαστική πτώση μέσω συμφωνίας από απόσταση με την παρεμφατική Κλίση.
Η κεφαλή της εξαρτημένης πρότασης - Φράση Συμπληρωματικού Δείκτη (4.5.2):
Στις εξαρτημένες συμπληρωματικές προτάσεις, η ΚλΦ επιλέγεται από τον Συμπληρωματικό Δείκτη (ΣΔ / C), ο οποίος προβάλλει τη Φράση Συμπληρωματικού Δείκτη (ΣΔΦ / CP).
Ο ΣΔ φιλοξενεί χαρακτηριστικά που δηλώνουν το είδος της πρότασης (κατάφαση, ερώτηση κ.λπ.), τα οποία πραγματώνονται από υποτακτικούς συνδέσμους ή ερωτηματικά στοιχεία.
ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ: ΕΜΦΥΤΟΤΗΤΑ, ΤΜΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΟ ΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ
Εισαγωγή και Φύση της Γλωσσικής Κατάκτησης:
Ο άνθρωπος κατακτά τη μητρική του γλώσσα στα πρώτα 5 χρόνια της ζωής του, χωρίς συστηματική διδασκαλία, ανεξάρτητα από νοημοσύνη ή κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο, μέσα από καθολικά και ομοιόμορφα στάδια (Crain & Lillo-Martin 1999).
Ορισμός της Γλώσσας: Σύστημα επικοινωνίας μοναδικό στον άνθρωπο. Κατά τον Saussure (1916/1979), η γλώσσα είναι σύστημα γλωσσικών σημείων (άρρηκτος συνδυασμός σημαίνοντος/ακουστικής εικόνας και σημαινομένου/σημασίας).
Ψηφιακός Μηχανισμός (Digital Mechanism - Chomsky 1991): Μη πεπερασμένο σύστημα παραγωγής άπειρων προτάσεων από περιορισμένο αριθμό ελάχιστων μονάδων (φθόγγων) μέσω της Διπλής Άρθρωσης.
Διαφοροποιητική αξία φωνημάτων: Π.χ. («χυμός») vs. («θυμός»). Φωνοτακτικοί κανόνες: επιτρεπτό σύμπλεγμα («προχθεσινός»), μη επιτρεπτό («θχ»*).
Γλωσσική Ικανότητα (Linguistic Competence) και Δομή:
Η γλωσσική γνώση του φυσικού ομιλητή περιλαμβάνει τη διαίσθηση της γραμματικότητας (ορθά σχηματισμένες προτάσεις) και αντιγραμματικότητας (*).
Αμφισημία: Π.χ. «Η αστυνομία απαγόρευσε την κυκλοφορία μετά τα μεσάνυχτα» (Σημασία Α: η ανακοίνωση έγινε μετά τα μεσάνυχτα. Σημασία Β: η απαγόρευση ισχύει για ώρες μετά τα μεσάνυχτα).
Η γλώσσα οργανώνεται ιεραρχικά σε συστατικά (συστατική δομή / δομικός σκελετός - Brown 1999).
Το Λογικό Πρόβλημα της Γλωσσικής Κατάκτησης / Επιχείρημα της Πενίας του Ερεθίσματος (Poverty of the Stimulus):
Διατυπώθηκε από τους Chomsky (1980), Baker & McCarthy (1981), Hornstein & Lightfoot (1981).
Η γραμματική γνώση του ομιλητή ξεπερνά ποσοτικά και ποιοτικά τα εμπειρικά γλωσσικά δεδομένα στα οποία έχει εκτεθεί.
Θετικές ενδείξεις (Positive evidence): Πληροφορίες για το ποιες δομές είναι επιτρεπτές. Είναι ποσοτικά ανεπαρκείς και σπάνιες για σύνθετους κανόνες.
Έλλειψη Αρνητικών ενδείξεων (Negative evidence): Δεν παρέχονται πληροφορίες για το ποιες δομές είναι αντιγραμματικές. Οι διορθώσεις των γονέων αφορούν την πραγματολογική καταλληλότητα/αλήθεια και όχι τη γραμματικότητα (Brown & Hanlon 1970), ενώ τα παιδιά αγνοούν τις διορθώσεις (McNeil 1970).
Ποιοτική ανεπάρκεια: Ο λόγος των ενηλίκων περιέχει γλωσσικά ολισθήματα (slips of the tongue), αποσπασματικά και αντιγραμματικά εκφωνήματα (Chomsky 1965, McNeil 1966).
Καθολική Γραμματική (UG), Εμφυτότητα και Τμηματικότητα:
Καθολική Γραμματική (Universal Grammar): Βιολογικά προκαθορισμένος έμφυτος γλωσσικός μηχανισμός που αποτελείται από αφηρημένες καθολικές Αρχές (Principles) και Παράμετρους (Parameters) (Chomsky 1965, 1981, 1995).
Αρχή της Δομικής Εξάρτησης (Structure dependence): Ιεραρχική και όχι γραμμική οργάνωση των γλωσσικών μονάδων.
Παράμετρος της Κεφαλής (Head parameter): Γλώσσες με κεφαλή στην αρχή (head-initial, π.χ. ελληνικά: «από το δέντρο») vs. γλώσσες με κεφαλή στο τέλος (head-final, π.χ. τουρκικά: «ağaç-tan» [δένδρο-από]).
Παράμετρος Κενού Υποκειμένου (Pro-drop parameter): [+pro-drop] στα ελληνικά («κοιμήθηκα») vs. [-pro-drop] στα αγγλικά («I slept»).
Τμηματικότητα/Υποσυστημικότητα του Νου (Modularity of Mind - Fodor 1983, Chomsky): Η γλώσσα συνιστά αυτόνομο βιολογικό υποσύστημα του νου. Επιχειρήματα από διπλές αναντιστοιχίες (dissociations):
Αφασία: Αφασία Broca (κοπιαστική ομιλία, αγραμματισμός) vs. Αφασία Wernicke (ρέουσα ομιλία, νεολογισμοί, συντακτική ασυναρτησία).
Ειδική Γλωσσική Διαταραχή (SLI): Κανονική μη λεκτική νοημοσύνη, αλλά σοβαρά ελλείμματα στη μορφολογία κλίσης, συμφωνία υποκειμένου-ρήματος, παθητική φωνή και αναφορική δέσμευση αντωνυμιών (van der Lely 1996, van der Lely & Stollwerck 1997, Rice, Wexler & Cleave 1995).
Σύνδρομο Williams (WS): Γενετική διαταραχή στο χρωμόσωμα 7q11.23 (Ewart et al. 1993). Χαμηλός δείκτης νοημοσύνης, αλλά υψηλή γλωσσική ευφράδεια, διατηρημένη κλίση συμφωνίας/χρόνου, παθητική σύνταξη και κατανόηση αντωνυμιών (Clahsen & Almgren 1998; αν και αμφισβητείται από τους Karmiloff-Smith et al. 1997).
Εμπειριοκρατικές Προσεγγίσεις και Κριτική:
Υπόθεση της Μητρικής Ομιλίας (Motherese / Caregiver Speech - Snow & Ferguson 1977): Απλοποιημένος λόγος με ιδιαίτερο επιτονισμό. Κριτική: Αν αποτελείται μόνο από απλές προτάσεις, δεν επαρκεί για τη μάθηση σύνθετων κανόνων (Wexler & Culicover 1980). Περιέχει σύνθετες ερωτήσεις και προστακτικές (Newport, Gleitman & Gleitman 1977). Υπάρχουν πολιτισμοί χωρίς μητρική ομιλία όπου τα παιδιά αποκτούν κανονικά τη γλώσσα (Pinker 1995).
Εμπειρική Αμφισβήτηση της Πενίας του Ερεθίσματος: Οι Pullum & Scholz (2002) υποστηρίζουν ότι οι θετικές ενδείξεις στα γλωσσικά ερεθίσματα είναι επαρκείς (αντι-επιχειρήματα από Crain & Pietroski 2001, Lasnik & Uriagereka 2002, Legate & Yang 2002).
Γλωσσικός Λειτουργισμός (Functionalism - Bates & MacWhinney 1989): Αντιστοιχίσεις μορφής-λειτουργίας.
Νευρωνικά Δίκτυα / Συνδεσιοκρατία (Connectionism - Rumelhart & McClelland 1986, Bates & Elman 1996): Προσομοίωση κανόνων μέσω στατιστικών κανονικοτήτων σε τεράστια δεδομένα.
Δομητισμός / Χρήση (Usage-based approach - Tomasello 2000): Μάθηση μέσω μίμησης, ταξινόμησης και κοινωνικο-γνωστικών δεξιοτήτων.
Λειτουργικές Αρχές (Operating Principles - Slobin 1985): Γενικοί γνωστικοί μηχανισμοί επεξεργασίας σήματος.
ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ: Ο ΡΟΜΒΟΣ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΓΛΩΣΣΟΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΛΟΓΟΙ
Μεθοδολογικές Προσεγγίσεις και Παιδαγωγικός Λόγος:
Μεθοδολογίες μελέτης σχολικού γραμματισμού:
Οριζόντια προσέγγιση: Λίγες περιπτώσεις εκπαιδευτικών για μεγάλο χρονικό διάστημα (αποτύπωμα συγκεκριμένων κοινοτήτων).
Κάθετη προσέγγιση: Πολλές περιπτώσεις εκπαιδευτικών για μικρό χρονικό διάστημα (εντοπισμός τάσεων, φωνών και κανονικοτήτων).
Μοντέλο Παιδαγωγικού Λόγου κατά Bernstein (1996):
Διδακτικός λόγος (Instructional discourse): Το «τι» της διδασκαλίας (η αναπλεισιωμένη γνώση/ύλη).
Ρυθμιστικός λόγος (Regulative discourse): Το «πως» της διδασκαλίας (η μετατροπή της γνώσης σε διδακτική πράξη, η οποία καθορίζει τις μαθησιακές ταυτότητες).
Κριτική: Απουσιάζει ο ενεργός ρόλος και η κινητικότητα των παιδαγωγικών πρωταγωνιστών (εκπαιδευτικών και μαθητών).
Ιστορικές Παραδόσεις Γλωσσικής Εκπαίδευσης (Applebee 1974):
Ηθική παράδοση (Ethical tradition - 19ος αι.): Εφαρμόστηκε στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Ξεκίνησε με θρησκευτικά βιβλία («The New New England Primer») και κατήχηση, και εξελίχθηκε σε καλλιέργεια εθνικού πατριωτισμού και ηθικής μέσω της λογοτεχνίας (ως δεξαμενής πολιτισμικών αξιών και ηθικής ενδυνάμωσης).
Κλασικό μοντέλο (Classical model): Εφαρμόστηκε στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση και τα κολέγια. Βασίστηκε στη διδασκαλία των λατινικών και αρχαίων ελληνικών, με έμφαση στη γραμματική, τους κανόνες, την ορθογραφία, τη μνήμη, τη λογική (faculty) και την πειθαρχία.
Ο Ρόμβος της Γλωσσικής Εκπαίδευσης (Κουτσογιάννης):
Ετυμολογία: Από το αρχαιοελληνικό «ρέμβω» (περιστρέφομαι). Απεικονίζει τη διαρκή περιστροφή και αλληλεπίδραση των αιχμών μέσω των πρωταγωνιστών.
Οι 4 Αιχμές/Άκρα του Ρόμβου:
Α. Γνώσεις για τον Κόσμο, αξίες, στάσεις, πρότυπα: Το είδος των αναπλαισιωμένων κοινωνικών/πολιτισμικών γνώσεων.
Β. Γραμματισμοί: Το εύρος και το είδος των γραμματισμών που καλλιεργούνται (βασικές δεξιότητες, κειμενικά είδη, νέοι ψηφιακοί γραμματισμοί).
Γ. Γνώσεις για τη Γλώσσα / Σημείωση (Carter 1995): Μεταγλωσσική εστίαση, γραμματική, πολυτροπικότητα, σημειωτικά συστήματα.
Δ. Διδακτικές Πρακτικές: Ορατές (δασκαλοκεντρικές, δομημένες) ή αόρατες (μαθητοκεντρικές, ομάδες, αλληλεπίδραση) μορφές πρακτικής.
Κέντρο του Ρόμβου - Ταυτότητες: Οι ταυτότητες εκπαιδευτικών και μαθητών βρίσκονται στο κέντρο. Αυτοί «περιστρέφουν» τον ρόμβο. Η μάθηση νοείται ως εμπλουτισμός και μετασχηματισμός των εγγράμματων ταυτοτήτων των υποκειμένων.
Ανάλυση Γλωσσοδιδακτικών Λόγων μέσω του Ρόμβου:
Παραδοσιακές Αντιλήψεις / Αναγνωριστικός Γραμματισμός (Hasan 2006):
Α: Έθνος-κράτος, θρησκευτική/οικογενειακή ηθική.
Β: Βασικές δεξιότητες (ανάγνωση, γραφή), παραγωγή τυποποιημένων σχολικών κειμένων (εκθέσεις 3-5 παραγράφων).
Γ: Γραμματική και ορθογραφία ως αυτοσκοπός / ρυθμιστικός κανόνας.
Δ: Δασκαλοκεντρική ορατή πρακτική, σχήμα «Ερώτηση - Απάντηση - Αξιολόγηση» (IRE).
Ολιστικές / Επικοινωνιακές Αντιλήψεις (δεκαετία 1970 κ.ε. - Goodman 1993 «No Grammar»):
Α: Στροφή στην καθημερινότητα και τον βιωματικό κόσμο του παιδιού.
Β: Επικοινωνιακή ικανότητα, λειτουργική χρήση της γλώσσας, το γράψιμο ως διαδικασία (writing process).
Γ: Θεαματική υποβάθμιση της διδασκαλίας της γραμματικής.
Δ: «Αόρατες» παιδαγωγικές πρακτικές (Bernstein 1989), εργασία σε ομάδες, ο δάσκαλος συντονιστής.
Κειμενοκεντρικές Προσεγγίσεις / Σχολή του Σίδνεϊ (Halliday 1994, Martin, Rose):
Β: Ρητή κατάκτηση των Σχολικών Κειμενικών Ειδών (ΚΕ).
Γ: Συστημική Λειτουργική Γραμματική, γραμματική του κειμένου.
Δ: Ορατή και ρητή παιδαγωγική, «Μοντέλο του Τροχού» (Αποδόμηση $ ighatharrow$ Κοινή Σύνταξη $ ighatharrow$ Ανεξάρτητη Παραγωγή).
Α: Αποδοχή της υπάρχουσας σχολικής γνώσης.
Κριτικός Γραμματισμός (Critical Literacy - δεκαετία 1990 κ.ε. - Janks 2010, Luke 2012, Freire):
Α: Ο κόσμος και τα κείμενα δεν είναι ουδέτερα, αλλά ιδεολογικά δομημένα με σχέσεις εξουσίας.
Β: Κριτική ανάγνωση και αποδόμηση κειμένων.
Γ: Η γραμματική αξιοποιείται ως εργαλείο αποκάλυψης της βαθύτερης ιδεολογίας.
Δύο ρεύματα: Φιλελεύθερη-ανθρωπιστική παράδοση (κριτική κατανόηση/σύνθεση) vs. Κριτική θεωρητική παράδοση (κοινωνικός/πολιτικός μετασχηματισμός).
Πολυγραμματισμοί (Multiliteracies - New London Group 1996, Cope & Kalantzis 2000, 2012):
Α: Παγκοσμιοποίηση, τοπική ετερότητα, διασύνδεση.
Β: Νέοι γραμματισμοί (ψηφιακά μέσα), Πολυτροπικότητα (multimodality), Διαδικασία Σχεδιασμού (Design).
Γ: Γνώσεις για τη σημείωση (όχι μόνο για τη γλώσσα).
Δ: Τοποθετημένη πρακτική, ρητή διδασκαλία, κριτική πλαισίωση, μετασχηματισμένη πρακτική.
ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΜΟΡΦΗΜΑΤΟΣ, ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΓΛΩΣΣΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ
Ορισμός και Αναλυτικές Αρχές του Μορφήματος:
Ορισμός Bloomfield (1933): «A minimum feature of meaningful speech». Ελάχιστη μονάδα που συνδέει φωνητική μορφή και σημασία.
Μη μορφηματικές ακολουθίες: Π.χ. το /en/ στις γαλλικές δάνειες λέξεις γκoφρέν, θειρρέν, ντεσέν δεν συνδέεται συστηματικά με γραμματική/λεξική σημασία.
Στρουκτουραλιστικός Ορισμός (Harris 1942, Hockett 1947, Nida 1948, 1949): Το μόρφημα είναι αφηρημένη κατηγορία που περιλαμβάνει συνομοταξία αλλόμορφων σε συμπληρωματική κατανομή.
Αναλυτικές Αρχές του Nida (1949):
Αρχή 1: Τύποι με ίδια σημασία και ίδια φωνολογική μορφή = ένα μόρφημα (π.χ. Αζτεκική Νάουατλ:
ni-«1SG»,ti-«2SG»,-xoka«κλαίω»,-mayana«πεινάω»,-s«FUTURE»,-ka«PAST»,-aya«IMPERFECT»).Αρχή 2: Τύποι με κοινή σημασία αλλά διαφορετική φωνολογική μορφή = αλλόμορφα του ίδιου μορφήματος, εφόσον η κατανομή τους διέπεται από συστηματικό φωνολογικό κανόνα (π.χ. τουρκική φωνηεντική αρμονία, ελληνικό προθέμα συν- $ ighatharrow$ συμ-, συγ-, συ-).
Αρχή 3 (4): Μορφήματα που δεν πραγματώνονται ως τεμάχια αλλά ως διαδικασίες/αλλαγές (π.χ. τροπή φωνήεντος τρέχω $ ighatharrow$ τροχός, κόβω $ ighatharrow$ κοπή).
Κλασικά Προβλήματα και Αναντιστοιχίες Μορφής - Σημασίας:
Συγχωνευτική πραγμάτωση (Cumulative realization / Portmanteau / Cumulation): Μία μορφή φιλοξενεί πολλαπλά μορφήματα/σημασίες (π.χ. το επίθημα -αμε στο τρέχ-αμε δηλώνει ταυτόχρονα [PAST] και [1PL]).
Πολλαπλή πραγμάτωση (Multiple realization): Μία σημασία εκφράζεται ταυτόχρονα από περισσότερα τεμάχια (π.χ. το παρελθόν στο έ-τρεχ-α εκφράζεται από την αύξηση ε-, το επίθημα -α και τον τονισμό στην προπαραλήγουσα).
Μη προσφυματικά δεσμευμένα στοιχεία (Bound non-affixal elements): Στοιχεία χωρίς αυτόνομη γραμματική/λεξική σημασία που διαφοροποιούν τη σημασία (π.χ. αγγλικά cran-berry, rasp-berry, huckle-berry, και το θέμα -duce στα introduce, reduce, induce, conduce).
Μηδενική πραγμάτωση (Zero realization / Zero morph): Μόρφημα χωρίς φωνολογικό τεμάχιο (π.χ. μη συνοπτική όψη στο ιδρύ-ω [] vs. ιδρύ-σ-ω []· ονομαστική ενικού θηλυκών μητέρ-α-$ varnothing$ vs. γενική μητέρ-α-ς· ονομαστική ουδετέρων σε -μα κύμα-$ varnothing$ vs. γενική κύματ-ος).
Μορφές χωρίς σημασία (Empty morphs): Στοιχεία χωρίς σημασία που λειτουργούν ως δείκτες σύνθεσης ή συνδετικά φωνήεντα (π.χ. το συνδετικό -ο- στο ψωμ-ο-τύρι, καπν-ο-πώλης).
Ελεύθερα vs. Δεσμευμένα μορφήματα: Ελεύθερα (π.χ. πάνω, ρομπότ, αγγλ. boy), Δεσμευμένα (π.χ. ανθρωπ-, -αμε).
Θεωρητικά Μοντέλα Μορφολογικής Ανάλυσης:
Στοιχείο-και-Διάταξη (Item-and-Arrangement / IA):
Τα μορφήματα είναι φυσικές οντότητες αποθηκευμένες στο λεξικό, που συρράπτονται σειριακά και ιεραρχικά (Αρχή της Συνθετικότητας / Frege).
Πλαίσια υποκατηγοριοποίησης (Subcategorization frames): Καθορίζουν τους κανόνες συνδυαστικότητας (π.χ. θέμα ανεμ- επιλέγει ).
Στοιχείο-και-Διαδικασία (Item-and-Process / IP):
Οι λέξεις παράγονται με την εφαρμογή κανόνων/διαδικασιών πάνω σε απλούστερες βάσεις (π.χ. αγγλ. sing $ ighatharrow$ sang via τροπή ).
Λέξη-και-Παράδειγμα (Word-and-Paradigm / WP):
Βασική μονάδα ανάλυσης είναι η ολόκληρη λέξη, αποθηκευμένη στο λεξικό μέσα σε συστηματικά κλιτικά παραδείγματα.
Διαγλωσσικά Παραδείγματα Μορφολογικών Διαδικασιών:
Ρινικοποίηση (Terena / Arawakan): Το 1SG δηλώνεται με κανόνα ρινικοποίησης που απλώνεται από αριστερά προς τα δεξιά μέχρι να συναντήσει άηχο στιγμικό (π.χ. emo'u «λέξη του» $ ighatharrow$ emo'nõ «λέξη μου»· yoxo «σπίτι του» $ ighatharrow$ ñõñõ «σπίτι μου»).
Σύντμηση (Muskogean): Ο πληθυντικός/επαναληπτική όψη σχηματίζεται με αποβολή της ληκτικής ρίμας του θέματος (π.χ. halat-ka «ξαπλώνω-ΕΝ» $ ighatharrow$ fal-ka «ξαπλώνω-ΠΛΗΘ»).
Μετάπλαση τόνου (English): Ρήμα torment [tor'ment] $ ighatharrow$ Ουσιαστικό tórment ['torment].
Αναδιπλασιασμός (Tohono O'odham / Papago): Προθηματικός αναδιπλασιασμός CV για τη μη συνοπτική όψη (π.χ. čikpan $ ighatharrow$ čičkpan «δουλεύω»).
Τύποι Αλλομορφίας:
Φωνολογικά καθορισμένη: Π.χ. φωνηεντική αρμονία στη φινλανδική (εσσιβική πτώση
-na/-nä: lapse-na vs. kylä-nä), ελληνικό συν- (συμ-πονώ, συγ-κατοικώ, συ-ζώ), εσθονική γενική πληθυντικού (-te σε ζυγές συλλαβές vs. -dte σε μονές).Μορφολογικά/Γραμματικά καθορισμένη: Επιλογή αλλόμορφου βάσει γραμματικού περιβάλλοντος (π.χ. λέγ-ω vs. ειπ-α).
Λεξικά καθορισμένη: Επιλογή αλλόμορφου επιβαλλόμενη από συγκεκριμένο λεξικό στοιχείο (π.χ. αγγλ. ox $ ighatharrow$ ox-en).
Υποκατάστατη αλλομορφία (Suppletive allomorphy): Αλλόμορφα χωρίς φωνολογική συγγένεια (π.χ. ιταλικό άρθρο il vs. lo/gli· ελληνικά λέω / είπα).
ΙΝΔΟΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ: ΦΩΝΗΤΙΚΗ, ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ
Φωνητική Αλλαγή (Phonetic Change) (Κεφάλαιο 4):
Η κανονικότητα των φωνητικών νόμων (Ausnahmlosigkeit der Lautgesetze): Διατυπώθηκε από τον August Leskien (δεκαετία 1860). Οι φωνητικές αλλαγές δεν συμβαίνουν τυχαία αλλά βάσει αυστηρών κανόνων. Antoine Meillet: «Δεν υπάρχει τίποτε άλλο εκτός από αντιστοιχίες» (π.χ. αρχ. ελλ. = σανσκρ. : νέφος = nabhas, ὀστέον = ásthi).
Νόμος του Brugmann: Το ΠΙΕ σε ανοιχτή συλλαβή τρέπεται σε μακρό ā στη σανσκριτική (π.χ. αρχ. ελλ. γόνυ = σανσκρ. jānu).
Σποραδικές Φωνητικές Αλλαγές:
Ανομοίωση (Dissimilation): αρχ. ελλ. ἐρυθρῖνος > ν.ελλ. λυθρίνι· λατ. peregrinus > Pelegrinus (pilgrim)· λατ. carmen < *can-men· αρχ. ελλ. ἔειπον < *e-we-wkʷ-om (απώλεια του δεύτερου ).
Πρόληψη (Anticipation): αρχ. ελλ. ἐγρήγορα < *e-grēgor-a (< *we-wgor-).
Μετάθεση (Metathesis): αρχ. ελλ. τίκτω < *ti-tk-ō.
Απλολογία (Haplology): αρχ. ελλ. ἀμφορεύς < ἀμφιφορεύς.
Ονοματοποιία: Αντίσταση στους φωνητικούς νόμους (π.χ. αρχ. ελλ. βῆ [bē] $ ighatharrow$ σύγχρονο [mbē]).
Επανανάλυση / Φθορά λόγω συχνότητας: λατ. non < *ne oinom· αγγλ. an adder < a nadder· ν.ελλ. την ουρά $ ighatharrow$ τη νουρά $ ighatharrow$ η νουρά.
Σχετική Χρονολόγηση (Relative Chronology): Π.χ. στην αρχαία ελληνική, η αποβολή του μεσοφωνηεντικού -- συνέβη ΠΡΙΝ την τροπή του -- σε -- πριν από -- (* ext{ki-ti-s} ighatharrow ext{τίσις}*).
Εξαρτημένες vs. Μη Εξαρτημένες Αλλαγές:
Μη εξαρτημένη: Πρωτοτευτονική $ ighatharrow$ (Γοτθ. gasts = λατ. hostis).
Εξαρτημένη: Ασυγκοπή βραχέος φωνήεντος στη δυτική τευτονική μετά από μακρά συλλαβή.
Φωνηματοποίηση (Phonemicization): Μία αλλοφωνική διαφορά γίνεται φωνηματολογική όταν το εξαρτημένο περιβάλλον συγχωνεύεται ή αποβάλλεται (π.χ. ΠΙΕ *kʷ $ ighatharrow$ σανσκρ. k πριν από a/o, αλλά c πριν από e/i. Όταν τα e, o συγχωνεύθηκαν σε a, η διαφορά k / c φωνηματοποιήθηκε: kád < *kʷod vs. -ca < *kʷe).
Τύποι Φωνητικών Αλλαγών στο Σύστημα:
Τροπή (Shift): A \nighatharrow B (νέο φώνημα, π.χ. ΠΙΕ *k̂ $ ighatharrow$ σανσκρ. ś-· ΠΙΕ *r̥ $ ighatharrow$ αρχ. ελλ. α).
Σύμπτωση (Merger): A, B \nighatharrow B (π.χ. ΠΙΕ *o, a $ ighatharrow$ πρωτοτευτ. a).
Απώλεια (Loss): A \nighatharrow 0 (π.χ. αποβολή του *p στην Κελτική: ΠΙΕ *ph₂tēr $ ighatharrow$ παλ. ιρλ. athir).
Διάσπαση (Split): A \nighatharrow B, C (π.χ. λατ. intervocalic $ ighatharrow$ · αρχ. ελλ. χειλοϋπερωικό *kʷ $ ighatharrow$ κοντά στο , πριν από , αλλού).
Ανάπτυξη (Epenthesis): 0 \nighatharrow A (συνοδίτης φθόγγος: αρχ. ελλ. ἀνδρός < *anros· λατ. sumpsi < *sum-si· αντέκταση/αναπληρωματική έκταση: αρχ. ελλ. εἰμί < *hesmi).
Αίτια φωνητικών αλλαγών: Ευκολία προφοράς, Τόνος, Φωνολογικό σύστημα (κενό στο σύστημα / hole in the pattern - Martinet), Υπόστρωμα (Substratum - π.χ. ανακεκαμμένοι φθόγγοι στη σανσκριτική από Δραβιδικές γλώσσες), Επίστρωμα (Superstratum), Παράστρωμα (Adstratum).
Αναλογία (Analogy) (Κεφάλαιο 5):
Συμμετρική Αναλογία: Τύπος (π.χ. γοτθικό fotus κατά το sinum : sinus = fotum : x $ ighatharrow$ fotus· σανσκρ. naktam).
Μη Συμμετρική Αναλογία / Γλωσσική Εξομάλυνση (Leveling / Ausgleich): Εξάλειψη ανωμαλιών/εναλλαγών (π.χ. αρχ. ελλ. ἔπομαι 2SG ἔπῃ, 3SG ἔπεται αντί των αναμενόμενων **ἕτῃ, *ἕτεται*· λατ. *honor* αντί honos· αρχ. ελλ. δοτ. πληθ. ποιμέσι αντί *ποιμάσι < *-m̥-si).
Αρχή «Μία σημασία, ένας τύπος»: Τάση για διατήρηση μονοσήμαντης αντιστοιχίας μορφής-σημασίας.
Εσφαλμένη Ανάλυση / Επέκταση Επιθημάτων: Λατ. -nus $ ighatharrow$ -ānus (urbānus), -īnus (divīnus), -urnus, -ernus.
Αναλογία vs. Φωνητικός Νόμος: Οι φωνητικοί νόμοι προκαλούν ανωμαλίες/ποικιλία. Η αναλογία αποκαθιστά την ομαλότητα και την εσωτερική συμμετρία. Τύποι υψηλής συχνότητας χρήσης (π.χ. όροι συγγένειας πατήρ, μητήρ, το ρήμα οἶδα / ἴδμεν, το ρήμα είναι ist / sind) αντιστέκονται ισχυρά στην αναλογία.
Αλλαγές στο Λεξιλόγιο και Σημασιολογικές Αλλαγές (Κεφάλαιο 7):
Εμφάνιση νέων λέξεων: Ονόματα εφευρετών/προσώπων (volt, sandwich, sabotage, jerrycan), Έλλειψη (συκώτι < συκωτὸν ἧπαρ· οξεία < ὀξεία προσωδία· αγγλ. private < private soldier), Σύντμηση (plane, auto, bus).
Σημασιολογικές Αλλαγές:
Διεύρυνση / Απώλεια χαρακτηριστικών: αγγλ. foot of the mountain· λατ. pecunia (αρχικά περιουσία σε βοοειδή $ ighatharrow$ χρήματα)· κλίμα· γερμ. fertig (αρχικά έτοιμος για ταξίδι $ ighatharrow$ έτοιμος)· γαλλ. équipe (αρχικά πλήρωμα πλοίου $ ighatharrow$ ομάδα).
Στένωση / Προσθήκη χαρακτηριστικών: αγγλ. deer (αρχικά ζώο $ ighatharrow$ ελάφι)· hound (σκυλί $ ighatharrow$ κυνηγόσκυλο)· λατ. potionem $ ighatharrow$ γαλλ. poison (δηλητήριο)· λατ. lapidem $ ighatharrow$ ιταλ. lapide (ταφόπετρα).
Μετωνυμία: οίκος = οικογένεια· στέμμα = βασιλιάς· γλώσσα = ομιλία· ήλιος = ημέρα.
Ταμπού & Ευφημισμός: Αντικατάσταση ονομάτων (Εβραϊκό Yahweh $ ighatharrow$ Adonai· ρωσικό medved [ο τρώων μέλι] αντί για αρκούδα· αρχ. ελλ. Εὐμενίδες, Εὔξεινος Πόντος· άτομο με μαθησιακές δυσκολίες· pass away).
Μορφολογική και Συντακτική Αλλαγή (Κεφάλαιο 8):
Απώλεια κατηγοριών: Πτώσεις ΠΙΕ (8) $ ighatharrow$ Σανσκριτική (8) $ ighatharrow$ Αρχαία Ελληνική (5) $ ighatharrow$ Νέα Ελληνική (3/4). Συγχώνευση οργανικής/τοπικής με τη δοτική. Συγχώνευση αορίστου και παρακειμένου στη λατινική (vidi, dixi). Απώλεια δυϊκού αριθμού. Απώλεια ουδετέρου γένους στις ρωμανικές/λιθουανική.
Εμφάνιση νέων κατηγοριών: Δευτερογενείς πτώσεις στη λιθουανική (-sp, -ni, -ska) και την τοχαρική (-aṃ, -äś, -äṣ, -ässäl, -ac) πάνω στην πλάγια πτώση. Οριστικό επίθετο στη βαλτοσλαβική (dobro-jĭ). Ασθενής κλίση επιθέτων στη γερμανική (-n-). Παθητικός αόριστος σε -θη- στην ελληνική.
Συντακτικές αλλαγές: Επεκτάσεις εμπρόθετων φράσεων, ανάπτυξη οριστικού/αόριστου άρθρου, ανάπτυξη υπόταξης/δευτερευουσών προτάσεων (αντί για μετοχές/ρηματικά ουσιαστικά), περιφραστικοί χρόνοι (ἔχω + απαρέμφατο/μετοχή), μετακίνηση σειράς όρων από SOV (Subject-Object-Verb, ΠΙΕ/Χεττιτική) σε SVO / VSO (Κελτική, Ρωμανικές, Νέα Ελληνική).
Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ (6ος - 15ος ΑΙΩΝΑΣ) ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΙ
Η Ελληνική Γλώσσα στους Πρώιμους Αιώνες του Μεσαίωνα (600 - 1100):
Ιστορικό Πλαίσιο: Αραβικές κατακτήσεις (634-654: Μάχη του Γιαρμούκ 636, سقوط Δαμασκού 636, Ιερουσαλήμ 638, Αίγυπτος 641, Αλεξάνδρεια 646, Πολιορκία Κωνσταντινούπολης 674-678). Σλαβικές/Αβαρικές εγκαταστάσεις στα Βαλκάνια και την Πελοπόννησο (580 κ.ε.). Ίδρυση βουλγαρικού κράτους (681). Σκοτεινοί Αιώνες και Εικονομαχία.
Γλωσσικές Πηγές: Πασχάλιον Χρονικόν (post-628), Νικηφόρος, Θεοφάνης (Χρονογραφία 810-814), Γεώργιος Μοναχός (867), Βίοι Αγίων (Ιωάννης Ελεήμων Λεοντίου Νεαπόλεως c. 630, Άγιος Φιλάρετος c. 800), Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος (De Administrando Imperio, De Ceremoniis), Πρωτοβουλγαρικές επιγραφές (Beševliev 1963), δάνειες λέξεις σε αραβικά, συριακά, σλαβικά (π.χ. το όνομα Kūrilŭ επιβεβαιώνει ότι το ήταν ακόμα [y] τον 9ο αι.).
Φωνολογικές Αλλαγές:
Συγχώνευση του / [y] με το [i] (ολοκλήρωση ιωτακισμού τον 10ο αι.).
Απλοποίηση διπλών συμφώνων (degemination) και πτώση τελικού - (εκτός αν ακολουθεί φωνήεν).
Απώλεια προτονικών αρχικών φωνηέντων (εκτός του -):
ὁσπήτιον $ ighatharrow$ σπίτι, ἡμέρα $ ighatharrow$ μέρα, οὐδέν $ ighatharrow$ δέν, ἐρωτῶ $ ighatharrow$ ρωτῶ, ὀλίγος $ ighatharrow$ λίγος, εὑρίσκω $ ighatharrow$ βρίσκω, ὑψηλός $ ighatharrow$ ψηλός, ὀψάριον $ ighatharrow$ ψάρι, ὡσάν $ ighatharrow$ σάν, ἐκβαίνω $ ighatharrow$ βγαίνω.
Συνέπειες: (1) Ανάπτυξη εγκλιτικών αντωνυμιών 3ου προσώπου (τον, την, το, τους, τα < αυτόν, αυτήν). (2) Απώλεια χρονικής αύξησης όταν είναι άτονη (έφερα vs. φέρθηκα). (3) Δημιουργία προθέσεων (εἰς τόν $ ighatharrow$ στόν). (4) Νέα ρηματικά προθέματα (ξε-, ξανα-, μπαίνω < εμβαίνω, γδύνω < εκδύνω).
Μορφολογικές και Συντακτικές Αλλαγές:
Πλήρης περιθωριοποίηση και πτώση της Δοτικής πτώσης.
Αναδιάρθρωση ονοματικής κλίσης:
Η αιτιατική ενικού σε - των φωνηεντόληκτων επεκτάθηκε στα συμφωνόληκτα: πατέραν, μητέραν, φύλακαν, Ελλάδα.
Αναπλασμός νέας ονοματικής και γενικής: πατέρας / πατέρα, μητέρα / μητέρας, φύλακας / φύλακα.
Υποχώρηση/μετασχηματισμός θηλυκών σε - (ὁ βάτος, ὁ πλάτανος, τό βάσανο, ἡ παρθένα, τό αμπέλι).
Πληθυντικός θηλυκών σε - (χώρες αντί χῶραι). Επέκταση ανισοσύλλαβων πληθυντικών (-άδες, -ίδες: καφέδες, παππούδες).
Άρθρο: Το οἱ αντικαθιστά το αἱ στην ονομαστική πληθυντικού θηλυκών.
Αντωνυμίες: Αποβολή του ὅδε· επικράτηση των αὐτός, τούτος, εκείνος· αναφορικές (ὅστις, τίς, τόν/τήν/τό)· προσωπικές (ἐμέναν, ἐσέναν, ἐμεῖς, ἐσᾶς, αδύνατοι εγκλιτικοί τύποι μου, σου, του).
Ρήμα: Αποσυστηματοποίηση απαρεμφάτου (αντικατάσταση από ἵνα / νά + υποτακτική) και μετοχής (αντικατάσταση από άκλιτο γερούνδιο σε -οντας / -ώντας). Νέος μέλλοντας (ἔχω + απαρέμφατο, ἔχω νά, θὲ νὰ / θὰ νὰ). Νέος παρακείμενος (ἔχω + μετοχή/απαρέμφατο). Επέκταση ενεστωτικού επιθήματος -νω (δένω, φέρνω, χύνω, κερνώ, περνώ, -ώνω). Το ρήμα εἶμαι υιοθετεί μεσοπαθητικές καταλήξεις (εἶμαι, εἶσαι, ἔνι/εἶναι, εἴμεθα, ἦμην, ἦσο, ἦτο).
Η Ελληνική Γλώσσα στους Όψιμους Αιώνες του Μεσαίωνα (1100 - 1453):
Ιστορικό Πλαίσιο: Σελτζούκοι Τούρκοι στη Μικρά Ασία, Τέταρτη Σταυροφορία (1204) και Φραγκοκρατία (Πριγκιπάτο Μορέως, Δουκάτο Αθηνών, Λουζινιανοί στην Κύπρο, Ενετοί σε Κρήτη, Εύβοια, Επτάνησα), Οθωμανική επέκταση και Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453).
Δημώδης Λογοτεχνία: Πτωχοπροδρομικά (12ος αι.), Μιχαήλ Γλυκάς (12ος αι.), Χρονικόν του Μορέως (c. 1300), Ιπποτικά μυθιστορήματα (Λίβιστρος και Ροδάμνη, Καλλίμαχος και Χρυσορρόη, Βέλθανδρος και Χρυσάντζα, Ιμπέριος και Μαργαρώνα, Φλώριος και Πλατζιαφλώρα, Αχιλληίς, Διήγηση Βελισαρίου, Τρωικός Πόλεμος, Πουλολόγος), Λεονάρδος Ντελλαπόρτας (αρχές 15ου αι.), Χρονικό Λεόντιου Μαχαιρά, Ασσίζες της Κύπρου.
Γλωσσικές Εξελίξεις:
Οριστική εξαφανιση τελικού - στην κεντρική περιοχή (διατήρηση σε Κύπρο, Δωδεκάνησα, Ν. Ιταλία).
Απλοποίηση συμφωνικών συμπλεγμάτων: , , $ s heta ighatharrow ext{s} au$ (επτά $ ighatharrow$ εφτά, εχθρός $ ighatharrow$ εχτρός, εδιάσθην $ ighatharrow$ επιάστηκα).
Συνίζηση (synizesis): + φωνήεν $ ighatharrow$ συνίζηση και μετακίνηση τόνου (καρδία $ ighatharrow$ καρδιά, μηλέα $ ighatharrow$ μηλιά, παιδίου $ ighatharrow$ παιδιού).
Σύνταξη Προθέσεων: Όλες οι προθέσεις συντάσσονται πλέον αποκλειστικά με ΑΙΤΙΑΤΙΚΗ (από τον ὄρθρον, μετ' αυτήν, μέσα εις). Ανάπτυξη σύνθετων προθέσεων (μέσα εις, ύστερα από).
Ρηματικό Σύστημα:
Πλήρης διαμόρφωση μέλλοντα με θὰ / θὲ νὰ + υποτακτική.
Δημιουργία Υπερσυντέλικου και Παρακειμένου με εἶχα / ἔχω + αοριστικό απαρέμφατο (εἶχα γράψει / ἔχω γράψει).
Καταλήξεις 3PL: -ουν / -ουσι, -αν / -ασι / -οσαν / -ουνε / -ανε. Μεσοπαθητικοί παρατατικοί: -ούμουν, -ούσουν, -όταν, -ούνταν.
Λεξιλόγιο και Δάνειες Λέξεις:
Τεράστια παραγωγή σύνθετων λέξεων (παιδόπουλος, ηλιογεννημένος, μυριοχάριτες, καρδιοφλόγιστος, κλωθογυρίζω, φτωχολογία).
Ρωμανοί/Ιταλικοί/Γαλλικοί δανεισμοί (καβαλάρος, μισέρ, ρόϊ, λίζιος, τέντα, φισκίνα, κουρτέσα, φάλκων, ρηματικό επίθημα -άρω < -are).
Οι Νεοελληνικές Διάλεκτοι (Κεφάλαιο 7):
Προέλευση: Όλες οι νεοελληνικές διάλεκτοι προέρχονται από την Ελληνιστική Κοινή (με εξαιρέσεις την Τσακωνική και τα ιδιώματα της Νότιας Ιταλίας).
Κύρια Διακλάδωση - Βόρειες vs. Νότιες Διάλεκτοι:
Γραμμή οριοθέτησης: Ήπειρος/Ακαρνανία $ ighatharrow$ Κορινθιακός $ ighatharrow$ Ν. Εύβοια/Άνδρος $ ighatharrow$ Σάμος.
Βόρειες Διάλεκτοι:
Απώλεια άτονων υψηλών φωνηέντων (): μύτη $ ighatharrow$ μυτ, σπίτι $ ighatharrow$ σπι, μεσημέρι $ ighatharrow$ μισμέρ.
Στένωση άτονων μεσαίων φωνηέντων (, ): άνθρωπος $ ighatharrow$ άνθρουπους, λείπουμε $ ighatharrow$ λείπουμι, παιδεύω $ ighatharrow$ πιδεύου.
Επιτροπτότητα τελικών συμφώνων και συμπλεγμάτων (άνθρώπς, μυτς).
Σύνταξη έμμεσου αντικειμένου με Αιτιατική (σε δίνω).
Νότιες Διάλεκτοι: Διατήρηση άτονων φωνηέντων. Σύνταξη έμμεσου αντικειμένου με Γενική (σου δίνω).
Ιδιαίτερες / Περιφερειακές Διαλεκτικές Ομάδες:
Τσακωνική (Πάρνωνας, Ανατολική Πελοπόννησος):
Άμεσος απόγονος της αρχαίας Λακωνικής Δωρικής.
Χαρακτηριστικά: Διατήρηση δωρικού αντί (τὰν ἡμέρα, ἁμάτη [=μήτηρ])· (γουναῖκα, κούνε)· Δίγαμμα (δαβελέ, βάννε)· Ρωτακισμός τελικού - (τὰρ ἁμερί)· $ theta ighatharrow s$ (σέρι = θέρος)· Περιφραστικό ρηματικό σύστημα με το είναι + μετοχή (ἔμι ὁροῦ = είμαι ορών).
Ελληνικά Νότιας Ιταλίας (Griko / Grekaniko - Bova Καλαβρίας, Otranto Απουλίας):
Απογονή της Μεγάλης Ελλάδας (Rohlfs, Caratzas).
Χαρακτηριστικά: Απώλεια τελικού -, διατήρηση απαρεμφάτου, διατήρηση αρχαϊκού , ιδιαίτερες αφομοιώσεις συμπλεγμάτων.
Ποντιακή, Καππαδοκική, Φάρασα, Σίλλη, Μαριούπολη (Μικρά Ασία / Ν. Ρωσία):
Χαρακτηριστικά: Διατήρηση τελικού -, διατήρηση αιτιατικής πληθυντικού σε -, 3PL σε -ουσι / -ασι, διατήρηση αντί (νύφε, πολίτες). Έντονες τουρκικές επιδράσεις (φωνηεντική αρμονία, συγκολλητική κλίση, SOV σειρά όρων, απώλεια γενικής στη Μαριούπολη: spiti-t porta).
Κυπριακή:
Χαρακτηριστικά: Διατήρηση και επέκταση τελικού - (βουνόν, πίννω, γυναίκαν), διπλά σύμφωνα, 3PL -ουσι, εγκλιτικές αντωνυμίες μετά το ρήμα (άκουσά τον).
Παλαιά Αθηναϊκή / Μέγαρα / Αίγινα / Κύμη:
Προφορά του αρχαίου ως (ξύλο $ ighatharrow$ ξούλο).