Дүрслэх урлаг VI–VII – Дэлгэрэнгүй тэмдэглэл

Сурах бичгийн суурь мэдээлэл

• Хэвлэлийн нэр: “Дүрслэх урлаг VI–VII” (5 дахь хэвлэл, 2023)
• Зохиогчид: О. Нацагдорж, С. Батчулуун, Б. Баттулга, Г. Мэндээ, Ж. Өнөржаргал, Н. Хүдэрчулуун
• Хэвлэсэн газар: Улаанбаатар хот, Боловсрол, шинжлэх ухааны яамны зөвшөөрлөөр
• Хэвлэлийн ангилал (DDC): $74.2$
• Хамрах анги: 6–7 дугаар анги, нийт 148 хуудас
• Шинэчлэгдсэн бүтэц:
  • Нэгдүгээр бүлэг – Дүрслэх урлагийн хэл
  • Хоёрдугаар бүлэг – Урлан бүтээх
  • Гуравдугаар бүлэг – Соёлын үнэт зүйлс

Нэгдүгээр бүлэг – Дүрслэх урлагийн хэл

Зураасан зураг

• Үүсэл: Чулуун зэвсгийн үеийн хадны сийлмэл, зурмал уламжлал
• Хүүхэд, эртний хүн хоёулаа “бүдүүлэг эскизээр” аливааг илэрхийлэх — байгалийг танин мэдэх гол гарц
• Хадны зургуудын сонгодог жишээ: Хойд Цэнхэр, Гачуурт, Өлзийт, Хөндийн агуй

Зураасын төрөл ба зориулалт

• Сууьр зураас, зурагт хуудас, ном-сонины зураг, хошин шог, бар зураг
• Монгол зургаас ялгарах онцлог: зураас нь нарийн→өргөн→нарийн урсах “хошуу, бие, сүүл” бүтэцтэй
• Таталтын хурд, даралтын хүчнээс шалтгаалсан илэрхийлэл

Зураасны хэлбэр-шИНЖ (1.1 хүснэгт)

• Шулуун – тогтвор; Тахир – догшин; Нуман – уян; Долгион – аядуу; Мушгиа – догдлолтой гэх мэт 8 төрөл
• Даалгавар: нэг дүрсэд 6 төрлийн зураасыг 5 минутанд багтаах

Холимог арга

• Тосон харандаа + усан будаг → дэвсгэрт шингэн хар өнгө асгаж өнгө зангидах
• Жишээ: Х.Тэмүгэн “Байгаль”

Өнгө судлал

Монгол нэршил

• Эцэг өнгө (7): Арам/хөх, Тэн/цэнхэр, Энгэсэг/хүрэн, Шуних/улаан, Хонд/улбар шар, Ногоон, Шар
• Эцэг + Эх (цагаан) → Хүү өнгө
• Бүл өнгө: Өнгөлөг vs Өнгөлөг бус

Дэвсгэрийн дагнаас

• Дулаан, хүйтэн, туурган, их/түйхий дагнаас – өргөн хэрэглээ
• “Шарын 18 дагнаас” — Ардын зураач Г.Одонгийн сургамж
• Дагнаас = өнгөний $тон→ханалт→сүүдэр$ шатлал

Өнгийн бэлгэдэл

• Хар – хүч чадал, газрыг; Цагаан – ариун, “Таван цагаан”; Хөх – Мөнх тэнгэр; Ногоон – мөнхийн амьдрал; Шар – алдар, ном; Улаан – гал, мандан бадрах

Хээ угалз

• 13 төрлийн бэлгэдэлтэй хээ (уул, ус, нар, саран, од, солонго, цэцэг, өлзий утас, эвэр-хамар, хорол, эрвээхэй, түмэн насан)
• Хээ + өнгө = бэлгэ зүйн давхар санаа
• Арга: зураас–дагнаас–цагаан ирмэг; цоолбор хайчилбар; оёдол, сийлбэр, наамал, зүмбэр гэх мэт

Хоёрдугаар бүлэг – Урлан бүтээх

Таталбар / Судалбар зураг

• Түргэн зураг: оюуны зураглал + тэмдэглэл → баруун/зүүн тархи зэрэг ажиллах
• Амьтны таталбар – бүтцийн судалгаа: толгой, хүзүү, сээр, сүүж, сүүл, дал, өвдөг, борви

Натюрморт, гэрэл-сүүдэр

• Геометр биетүүд дээр суурилсан шаталсан зурааслал (зууван, куб, цилиндр)
• Гэрэл-сүүдрийн 6 бүс: Гэрэлтэй цэг, хагас сүүдэр, өөрийн сүүдэр, ойсон гэрэл, унасан сүүдэр, гялаан

Өнгийн алслалт ба шугаман алслалт

• 1, 2, 3 цэг, урвуу алслалт
• Дэвсгэрийн далд “харааны түвшин” ашиглах

Шог хошин зураг

• Үүсэл: Балдуугийн Шарав; анхны сэтгүүлүүд “Хурц дөл”, “Хүмүүжил-жигшил”, “Матар”, “Тоншуул”
• Төрөл: Улс төрийн шог, наргиа зураг, хошин хөрөг

Уран бичлэг

• Ангилал: Антивка, Гротеск, Уран сайхан үсэг
• Даалгавар: “Пүүзэн” хээтэй эхний үсгийн зохиомж, өнгө чимэг

Гуравдугаар бүлэг – Соёлын үнэт зүйл

Эртний үеийн уран зураг (Чулуун зэвсгээс Хядан хүртэл)

• Палеолит – сиймхий гадаргууд улаан, шар зос;
• Мезолит – хар, улаан давамгай, бүжгийн дүрслэл;
• Неолит – амьтны жижиг баримал, Монголд түгээмэл;
• Хүрэл – загварчилсан сүрэг, ан агнуур;
• Хүннү – шар, улаан, ногоон өнгө, ханын зураг, ширмэл ширдэг;
• Сяньби, Жужан, Түрэг, Уйгар – маниатюр, хавтгай будалт, нэг дэвсгэрт олон дүр, хээ угалзтай богц, бүсний арал;
• Хядан – “Урчуудын яам”, хүний зан төрхийг гүнзгий гаргах “араг-зурлага” хэв маяг

Их Монгол улсын үе (XIII–XIV)

• Хархорум хот, Чингисийн алтан гэрэгэ, чулууны бичээс, тэрэг-гэр (22 шар хөллөдөг)
• Зураач Хорихосун — хаадын хөрөг; “Эзэн хааны ан”, “Их нүүдэл” зэрэг аж байдлын зураг

Шүтээн урлаг

• Бёртгөс: бадамлянхуа тавцан, сарын тавцан, ар талын соёмбо гэрэл
• Арга: Нагтан (хар дэвсгэр), Мартан (улаан), Сэртэн (шар), Гартан (цагаан)
• Занабазар – төгс “Ногоон Дара эх”, соёмбо үсгийн эх зохиогч

Ардын зураг

• Хөдөө аж ахуй, мал сүрэг, үлгэр домог, үйчүүр тоглоом, хөзөр зэрэг чөлөөт сэдэв

Зүмбэр, шуумал урлал

• Зүмбэрийн ангилал: чулуун, шавар, элсэн, үнсэн…
• Найрлага: цавуу + лок + эрдэс нунтаг → шахуургаар дүрс гаргах
• Шуумал баг: мод, цаас давхарлах “ингэмэл” ба бүтэн биет хувилбар

Монголын бахархал

• Дэлхийн анхны цаасан мөнгө (1227), морин хуур, уртын дуу, шугаман астрономи “Тэнгэр унших эрдэм”, палеонтологийн олдвор (Төгрөгийн ширээ), Сарьдагийн хийд — Өндөр гэгээний “Номын их хүрээ”

Өнгө-үсгийн урлаг

Гротеск үсэг хэвлэх

• Харьцаа $3 \times 6$ тор, босоо-хэвтээ зөв ашиглах
• Үсэг ба дэвсгэрийн өнгө
  • Дулаан дэвсгэр + хүйтэн үсэг → товгор
  • Цайвар дэвсгэр + хурц үсэг → ялгарал
  • $ЭСРЭГ$ өнгийг ихээр зэрэгцүүлэх → эрээлж харагдах сөрөг нөлөө

VII ангийн нэмэлт сэдвүүд (гарчгийнуудаас)

• Ахромат/хромат өнгө; нэг өнгийн ялгарлаар зурагдах
• Тосон харандаа, уусгаж будах пейзаж
• Тон, ханалт, хоршил vs харшил, зонхилох өнгө тодорхойлох
• Зүмбэрлэх, шуумал баг хийх дадлага
• XIV–XVII зууны Монгол уран зураг, Сарьдагийн хийд

Ном зүй (сурах бичигт орсон гол эшлэл)

• Д. Цүлтэм “Монгол зураг” (1987)
• Н.М. Соколникова, С.П. Ломов “Изобразительное искусство для детей”
• М.С. Ибшароглу “Монгол уран зураг” (2016) зэрэг 26 эх сурвалж

Этич-философи, практик утга санаа

• Өнгө ба хээний бэлгэдэл → ёс суртахууны, зан үйлийн, гоо зүйн сургамж
• Шүтээн зургаар дамжин оюун санааны дархлаа, үндэстний өөрийн үнэлэмж — монгол хүн, монгол байгаль, монгол ахуйгаа хайрлах үзэл
• Уран бичлэг, шог зураг → нийгмийн шүүмжлэл, залуусын бүтээлч сэтгэлгээний индэр
• Байгалийг даган уран бүтээл хийх → экологийн боловсрол, эх оронч хүмүүжил

Хураан дүгнэлт

• Сурах бичиг нь монгол дүрслэх урлагийн уламжлал (хадны зураг-шүтээн-ардын зураг) ба орчин үеийн арга (тоо загварчилж авах, натюрморт, алслалт, өнгөний онол)-ыг нэгтгэн, сурагчдыг бүтээлчээр сэтгэж, урлах, түүх-соёлын мэдлэгийг нь хөгжүүлэх иж бүрэн гарын авлага юм.