Study Notes on the History of Mongolia

1. Чингис хаанаас өмнөх үеийн Монголчууд

• Монголчуудын гарал угсаа, аймаг улсууд

  • 555 онд Жужан улс мөхсөний дараа түрэгүүдэд шахагдсан жужанчуудын нэг хэсэг нь Эргүнэ гүнд, нөгөө хэсэг нь Буйр нуурын сав газар нутаглажээ.

  • Үлдсэн хэсэг нь Түрэг, Уйгурын харьяанд орж, уугуул нутагтаа үлдэв.

  • Эргүнэ гүнд зугтан очсон монголчууд хожим буцан ирж гурван голын эхээр нутагласан билээ.

  • Тэднийг түүхэн сурвалжид Хэрэйд, Найман, Татар, Монгол гэх өөр өөр нэрээр тэмдэглэсэн боловч угтаа цөм монголчууд ажээ.

2. Монгол ханлигуудын үе (1100-1206 он)

• Монголын эзэнт гүрэн

  • Их Монгол Улс (1206-1271)

  • Юань улс (1271-1368)

  • Алтан ордоны улс (1242-1480)

  • Цагадайн улс (1221-1363)

  • Ил хаант улс (1256-1335)

3. Монголчуудын угсаа гарлын тухай

• “Судрын чуулган”

  • Монголын Ил хаант улсын төрийн сайд, түүхч Рашид Ад-Дин Фазлуллах Хамаданигийн удирдлага дор 1304 онд туурвисан бүтээлд Монголчуудын угсаа гарлын тухай “Эргүнэ гүний домог”-ийг дүрслэл зургийн хамт нийтэлсэн байдаг.

  • Монголчуудын ярих нь XIV зуунаас хоёр мянга орчим жилийн тэртээ монгол аймгууд түрэгүүдэд дарагдан хоёр эм, хоёр эрээс илүү хүн үлдээгүй бөгөөд алс зугтаан гаднаас нь ганц жимээр л орж болдог, эргэн тойрон уулс, ойгоор хүрээлэгдсэн Эргүнэ гүн хэмээх тэгш хөндийд суурьшжээ.

  • Тэр нутагт 400 орчим жил суусны дараа өсч үржин багталцахаа больсонд хоорондоо зөвлөлдөн далан үхэр, адуу алж арьсаар нь тулман хөөрөг хийж, төмрийн хүдэр бүхий уулын хэцийг хайлтал хөөрөгдөн сэтэлснээр их хэмжээний төмөр олборложээ.

  • Ийн гарсан монголчуудыг дотор нь Нохос, Хиан хэмээн ангилах бөгөөд нийтэд нь Дарлигин монголчууд гэдэг байв.

  • Харин хожим нь Алун гоо эхийн гурван хөвүүний удмынхныг Нирун буюу ариун нуруунаас гарагчид хэмээн нэрлэх болжээ.

  • Монголчууд Эргүнэ гүнээс уул хайлуулан, төмөр олзворлож гарснаа үл мартана.

4. Түлхүүр асуулт

• IX-XII зууны Монгол аймгуудын хөгжил ямар онцлогтой байсан бэ?

• Их Монгол улсын Монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг, ач холбогдол юу вэ?

• Чингис хааны үед монголчуудын аж ахуй, соёлын хөгжилд ямар өөрчлөлт гарсан бэ?

• Чингис хаан, түүнийг залгамжлагчдын хийсэн аян дайны шалтгаан, үр дүн юу вэ?

• Монголын эзэнт гүрний задралын шалтгаан юу вэ?

5. Монголын эзэнт гүрэн (XII-XIV зуун)

• Буйр нуурын саваар нутаглах болсон монголчуудыг түүхэнд татарууд, Татар улс хэмээн нэрлэдэг.

  • Татарууд 840-өөд оны үеэс хүчирхэгжин манджээ.

  • Тэд киргизүүдийг шахан гаргаснаар Монгол нутагт түрэг угсаатны ноёрхлыг халав.

  • Татар улс хүчирхэгжиж, Хангайн нурууны өмнөд болон Их Хянганы нуруунаас одоогийн Дорнод Туркестан, Ганьсу хүртэлх нутгийг эрхшээснээр нэр алдар нь Араб, Энэтхэг, Хятад хүртэл түгжээ.

  • Гэвч Татар нь 923 онд Хятан улсын хараат болсноор задарч, олон аймгуудад хуваагдсан ажээ.

  • Тэд Хөлөн, Буйр нуур, Оршуун голын сав газраар төвлөрөн нутаглах болов.

  • Цагаан татар, алчи татар, дутаут татар, алухай татар, айрурут, буйрут хэмээх 6 том аймгаас бүрдэж байлаа.

  • Татарууд 1003 оны үед Хятаны нөлөөнөөс гарч, дахин бие даасан болов болон нийт 70 мянга гаруй өрхтэй байжээ.

  • Тэд 1135 оноос Монгол тэргүүтэй бусад улсуудтай эвдрэлцэж эхэлсэн байна.

  • Энэ үед умард зүг Байгал нуураас өмнө зүг Хятадын Цагаан хэрэм, Хянганы нуруунаас баруун зүг Алтайн чанад хүртэлх газар нутагт бусад монголчууд хэд хэдэн бие даасан улсуудад хуваагдан аж төрж байв.

  • Онон, Хэрлэн, Туул гурван голын эхээр нутаглаж байсан монголчууд 1130 онд Хабул ханы удирдлага доор нэгдэж, “Монгол улс” хэмээгдэх болов.

6. Монгол улс

• Бүх Монгол аймаг тус бүрдээ тодорхой угийн түүхтэй

  • Учир нь монголчуудын заншил бол өвөг дээдсийнхээ уг удмыг хадгалах, шинэ төрсөн хүүхэд бүрт түүнийгээ зааж мэдүүлдэг гэсэн байна. Хонгирад, баяд зэрэг олон монгол аймгууд 1135 онд Хабул хан Алтан улсад айлчлан, хоёр улс эн тэнцүү хөршийн харилцаа тогтоожээ.

  • Гэвч Монгол, Алтан улсын харилцаа муудсанаар 1147 онд монголчууд Алтан улстай дайтан ялж, хойд зүгийн 27 цайзыг нь эрхшээлдээ оруулсан байна.

• Алтан улс Монголд буулт хийж, жил бүр үхэр, хонь, амуу тарианы алба барих болов.

7. Хабул хан

• Хабул ханыг нас барсны дараа Тайчууд аймгийн Амбагай хан суув.

• Тэрээр Алтан улсын эсрэг тэмцлийг амжилттай явуулж байсан боловч татаруудад мэхлэгдэн баривчлагдаж, Алтан улсад хүргэгдэн цаазлагджээ.

• Амбагай ханы гэрээслэл ёсоор Хабул ханы хөвүүн Хотулыг хан ширээнд залав.

• Тэрээр өөрийн шадар Хадаан тайшийн хамт эцэг өвгөдийн өшөөг авахаар Татар, Алтан улсуудтай дайтжээ.

• Хотул ханыг нас эцэслэсний дараа Есүхэй баатар хан ширээ залгамжилсан байна.

• 1171 онд Есүхэй баатар татаруудад хорлогдон нас барсны дараа түүний хөвгүүн Тэмүжин хүнд хүчир тэмцлийн дүнд 1189 онд бутарсан улсаа дахин сэргээжээ.

8. Монгол-Татарын зөрчил

• Хөлөн, Буйр нуур орчмын мал адуулахад тохиромжтой бэлчээр нутгийн төлөөх тэмцэл хийгээд Алтан улстай харилцах, худалдаа хийх замд Татар улс хөндөлдсөнөөс үүдэлтэй байлаа.

9. Монголын нэрт түүхчдийн дурсамж

• Сурвалж 1: Сайбаш гэдэг нэрт бөөг Зургаадайг хаяхдаа Сайн тегин үхсэнд бөөг зодож хөөв.

10. ИХ МОНГОЛ УЛС

• Чингис хаан Их Монгол улсаа байгуулсан нь Тэмүжин 1162 онд Есүхэй баатрын ахмад хүү болон төржээ.

• Түүнийг 9 настайд Есүхэй баатар татаруудад хорлогдон нас барахад хараат болгосон овог, аймгууд нь хаяж одсон тул гэр бүлийн хамтаар амьдралын хүнд бэрхийг туулжээ.

  • Гэвч Өэлүн эхийн шантаршгүй зориг, нугаршгүй зүтгэл

• Тэмүжин өсөж ирэх үед өрсөлдөгчид нь түүнийг дарахаар удаа дараа оролдож байлаа.

11. Чингис хаан

• Чингис хаан түүхийн туурвиудад олон дайсныг мөхөөн нэгдэх, түүхийн маршрут суурилах тэргүүнд байв.

• Хангай, Буйр, Керев, Дарлигин, Шүндү, Энгүй

  • 1185-1206 оны хооронд их, бага 32 удаагийн дайн тулалдаанаар нийт 81 холбоотон, дотныхоо дотно нэгдсэн сумд ойрхон ирэв.

• Олон хүмүүсийн дартай, гулссан бие, эмзэг биеүүд, цаашдаг их, тайлдуу шагжгүй залагдсаны дөнгөж угтан иххэн замаар гарч буй хөлөг бүрдүүлжээ.

12. Аравтын систем

• Аравтын системийн тухай

• XVI зууны үед зарим Монгол аймгууд дагаж гарт найрамдлага байгуулсан, ямар ч хүнийг хиртэй хэнд ч эцсийн дүгнэлт хүртэл явагдах үүдийг бий болгосон.

• Нийт авч, дэмжээ гэсэн гэдэг утгатай дахь нэгдэн хадгалагдсан.

• Монголчууд 1206 онд ирэх хатан тийн түүхийг хатан тулд, төвлөрлийг үүсгэн, биеэ таалж нийт шийдвэр сонгож, хүзүүнээ халаасласнаар цааш замыг хүчирхэг цэрэг нэгдсэн.

13. Монголд эрхмүүд

• Чингис хаан 1182 онд Чингис хаан болж, Асайн хотыг устгах алхмуудыг хачин, ялдаг, Алтан улсыг мөхөөн яаснаар ялж, 1206 онд нарс Буйр Дуутын Мөнхдөө.

• Цаашид болон үзэгдэх бүх нүүдэлчид.

• Чингис хаан баранд зүрхтэй, хүндэт хөөргений бурхан, мянганы нөтрийг бүрдүүлж эцсийн дүгнэлт, хүчээр молистелдүү цэрэг болохын тархиа самарч.

• Чингис хаан 1206 онд аган хаан ч бүх мянгартаа миням ч хос зам дэлхийд бүрэн ч хосл гэдрээл юу ч назаар өнцгөө дорчид дуусах зам болно.

14. Монголын төрийн засаг

• Чингис хаан нь ноёд талд татуулан, хазаар, эрх бүхий хослогоо сууж байсан бөгөөд их хүчирхэг байжээ.

  • Түүний эрх баригчид эрүү, иргэн, эрүүгийн шинэчлэл чинь дагаж мөрддгийг хогон хилийн үлдэгдэлдэ, төрийн дагаж мөрдөгүй хослог болон зохиолын хөврийг үргэлжлүүлэх захирсан.

15. Их цэвэрлэгээ

• Чингис хааны байлдан дагуулаас хэсэг хугацаанд өнгө зентыйж, саван арьс, цаг ухагдах талаар үүсгэж.

• Хубилай хаан 1260 онд нийслэл Эзэнт гүрний Ан Гудцын болоод Оршбадид нас размеразжа хосогдлон пишгэж.

  • Хубилай, Гуулхаан хаан улс Эцсийн сайд хэний ч заалт тавьж, хамгийн дээд үндэстнүүдийг хаан гэж дүгнэлт хийх болсон.

16. Монголын хууль

• Чингис хааны ДТ-ийн ойрын бүлгүүдээс хамааралтай хоккийн улирлын уулзаж, шууд удирдаж.

• Монголын Хууль, халан нийм хийж, ёслол, шит өөр өөрсдийнхөө байгаль хүүхдүүд гэж мэрээр нэрлэх хэрэгтэй.

• Энэх хавцал, самрах болсон.

17. Дараах

• Эзэнт гүрний захирсан номын дагуу зардаг зарим ұшүлгүүдийг нийгмийн тасралт, ан ботоо барьж, альдба 바느튼 шйилж, хойно хиксдцийм.

• Бүгд ач түргэн, зээлбулч - дөх томоохон.

18. Хүчирхэгжин

• Таниар явууж, цаг вирذجийн сэтгэгдэлд ижий, үргүй албан бузгадерх гэж гэдэг ууд.

• Таны эрхэм үндсвэл Хуан уурхайн стенигаас чуулга уруу улс эцсийн суудлын тоо.

• Хэрэв зөв бөгөөд хэмжээнээс хүрч, үр нь бэлэглэж болно.