Notatki z Wiedzy o Społeczeństwie i Prawie - Pełny Kurs

SAMORZĄD TERYTORIALNY: DECENTRALIZACJA I STRUKTURA

Decentralizacja: Proces przekazania części władzy z poziomu centralnego ( $ś$ wiatowa/rządowa) do władz lokalnych, które działają samodzielnie.
Najważniejsze cechy samorządu: * Mieszkańcy wybierają władze lokalne w demokratycznych wyborach. * Rząd nie zarządza samorządem bezpośrednio; sprawuje jedynie kontrolę nad legalnością jego działań. * Samorząd posiada własny budżet.
Samorząd terytorialny: Definiowany jako wspólnota mieszkańców danego obszaru, która samodzielnie zarządza lokalnymi sprawami.
Trzy poziomy samorządu w Polsce: 1. Gmina 2. Powiat 3. Województwo
Organy Samorządu Terytorialnego - Gmina: * Organ stanowiący (uchwałodawczy): Rada gminy lub rada miasta (uchwala prawo lokalne). * Organ wykonawczy (wykonuje uchwały): * Wójt (w gminach wiejskich). * Burmistrz (w miastach). * Prezydent (w dużych miastach).
Organy Samorządu Terytorialnego - Powiat: * Organ stanowiący: Rada powiatu. * Organ wykonawczy: Zarząd powiatu ze starostą jako szefem zarządu. * Zadania powiatu: Szpitale powiatowe, szkoły średnie, urzędy pracy.
Organy Samorządu Terytorialnego - Województwo: * Organ stanowiący: Sejmik województwa. * Organ wykonawczy: Zarząd województwa z marszałkiem na czele. * Podział wġadzy w województwie: 1. Administracja samorządowa (marszałek). 2. Administracja rządowa (wojewoda jako reprezentant Rady Ministrów).
Zadania gminy: Szkoły podstawowe, drogi lokalne, pomoc społeczna.
Źródła dochodów samorządu: 1. Dochody własne: Środki zdobywane samodzielnie, np. podatki lokalne, opłaty, biletowanie. 2. Subwencje: Pieniądze z budżetu państwa, gdzie państwo nie narzuca celu szczegółowego (np. subwencja oświatowa na szkoły). 3. Dotacje: Pieniądze z budżetu państwa na konkretny, wskazany cel (np. program $500+$ , budowa drogi, organizacja wyborów).

POJĘCIA POLITYCZNE, GOSPODARCZE I SPOŁECZNE

Naturalizacja: Nadanie cudzoziemcowi obywatelstwa państwa, na terenie którego się osiedlił.
Egalitaryzm: Przekonanie o równości wszystkich ludzi wobec prawa.
Liberalizm: Postawa zakładająca pełną swobodę gospodarczą.
Socjaldemokracja: Postulat rozdziału kościoła od państwa.
Nazizm: Skrajna forma rasizmu.
Unitarizm: Państwo jednolite, które nie składa się z części posiadających własną suwerenność.
Ruchliwośė społeczna: 1. Pionowa: Zmiana pozycji społecznej (awans lub degradacja w hierarchii). 2. Pozioma: Przemieszczanie się grupy lub jednostki bez zmiany statusu w hierarchii. 3. Międzypokoleniowa: Porównywanie pozycji dziecka względem pozycji rodziców. 4. Wewnątrzpokoleniowa: Zmiana pozycji w trakcie trwania życia jednostki.
Kontrurbanizacja: Proces przeprowadzania się ludzi z miast na wieś.
Modele polityki gospodarczej: * Liberalny: Państwo mało ingeruje w wolny rynek. * Interwencjonizm: Państwo czynnie ingeruje w gospodarkę, np. poprzez kontrolę cen.
Polityka publiczna: Dziaġania państwa w różnych dziedzinach: edukacyjnej, zdrowotnej, społecznej.

SYSTEMY POLITYCZNE WYBRANYCH PAńSTW

Szwajcaria: * Republika federalna (podział na $26$ kantonów). * Demokracja bezpośrednia (bezpośrednia inicjatywa obywatelska). * Ustrój parlamentarno-komitetowy. * Brak klasycznego trójpodziału wġadzy – Rada Federalna jest komitetem wykonawczym decyzji Zgromadzenia Federalnego.
Francja: * Republika. * System półprezydencki (semiprezydencki). * Parlament dwuizbowy: Zgromadzenie Narodowe oraz Senat. * Otwarta egzekutywa (dualizm władzy wykonawczej: prezydent i rząd).
Wielka Brytania: * Monarchia dziedziczna. * Brak wyborów do Izby Lordów. * Władza ustawodawcza należy do dwuizbowego parlamentu (Izba Gmin i Izba Lordów). * Ustrój gabinetowo-parlamentarny.
Hiszpania: * Monarchia. * Głowa państwa: Król z dynastii Burbonów. * Parlament dwuizbowy: Kongres Deputowanych i Senat.
Niemcy: * Republika federalna. * Prezydent wybierany pośrednio. * Władza ustawodawcza: Bundestag i Bundesrat. * Kanclerz (premier) posiada bardzo silną wġadzę.
Włochy: * Republika z podziałem regionalnym. * Prezydent wybierany przez specjalne kolegium (członkowie obu izb parlamentu) na kadencję trwającą $7$ lat.
Portugalia: * Republika, państwo unitarne. * Prezydent wybierany w wyborach powszechnych. * Parlament: Zgromadzenie Republiki (jednoizbowy).
USA: * Republika. * System prezydencki – prezydent jest centralną postacią władzy. * Parlament (Kongres): Izba Reprezentantów i Senat. * Zamknięta egzekutywa.
Czarnogóra: * Republika parlamentarna. * Prezydent pełni funkcje reprezentacyjne. * Realna wġadza wykonawcza należy do rządu z premierem na czele. * Od $2010$ roku kandydat do Unii Europejskiej. * Środek płatniczy: euro. * Od $2017$ roku członek NATO.
Macedonia Północna: * Republika parlamentarna. * Niepodległa od $1991$ roku. * Członek NATO od $2004$ roku. * Członek strefy euro od $2007$ roku (zapis w notatkach, mogło dotyczyć ambicji/powiązań).
Chorwacja: * Republika parlamentarna. * Niepodległość ogłosila w $1991$ roku, faktyczna kontrola wġadz od $1995$ roku. * Członek NATO od $2008$ roku i Unii Europejskiej od $2013$ roku.

RODZAJE SYSTEMÓW MIĘDZY PARLAMENTEM A EGZEKUTYWĄ

System parlamentarno-gabinetowy: * Rząd (gabinet) wyłania się z parlamentu i odpowiada przed nim politycznie. * Premier jest faktycznym szefem wġadzy wykonawczej. * Przyklady: Wielka Brytania, Niemcy, Polska. * Parlament może w każdej chwili odwołać rząd.
System parlamentarno-prezydencki (semiprezydencki): * Istnieje i prezydent, i premier. * Prezydent posiada realną wġadzę; rząd odpowiada zarówno przed prezydentem, jak i parlamentem. * Dualizm wġadzy wykonawczej (Francja).
System parlamentarno-komitetowy: * Parlament posiada najwyższą wġadzę. * Rząd jest jedynie wykonawcą decyzji parlamentu. * Wġadza wykonawcza jest kolegialna (Szwajcaria).
System prezydencki: * Prezydent jest jednocześnie głową państwa i szefem rządu. * Wybierany jest powszechnie i nie odpowiada politycznie przed parlamentem (USA).

ORGANY WŁADZY W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ (RP)

Klasyczny trójpodział wġadzy: 1. Ustawodawcza: Sejm i Senat (uchwalanie ustaw). 2. Wykonawcza: Prezydent RP i Rada Ministrów (zarządzanie państwem, wykonywanie ustaw). 3. Sądownicza: Sądy i trybunały.
Prezydent RP: * Wybory: Powszechne, kandydata zgłasza minimum $100\,000$ obywateli. Wygrana przy większości bezwzględnej (ewentualna II tura). * Objęcie urzędu: Po złożeniu przysięgi wobec Zgromadzenia Narodowego. * Pozycja ustrojowa: Najwyższy przedstawiciel RP, gwarant ciągġości wġadzy, czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji. * Prerogatywy: Akty nie wymagające podpisu (kontrasygnaty) premiera ( $30$ typów aktów, np. powołanie premiera, nadawanie orderów). * Kontrasygnata: Podpis premiera pod aktem prezydenta, dzięki czemu premier przejmuje odpowiedzialność polityczną (prezydenta nie można odwołać). * Uprawnienia wobec parlamentu: Zarządzanie wyborów, inicjatywa ustawodawcza, możliwość skrócenia kadencji Sejmu, podpisywanie ustaw lub kierowanie ich do Trybunaġu Konstytucyjnego (TK). * Uprawnienia wobec wġadzy sądowniczej: Powołuje sędziów na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (KRS), stosuje prawo łaski, powołuje prezesów SN, NSA i TK. * Uprawnienia wobec Rady Ministrów: Powołuje czġonków rządu, dokonuje zmian na wniosek premiera, zwołuje Radę Gabinetową (prezydent + rząd, by omówić sprawy bez podejmowania decyzji).
Rada Ministrów (Rząd): * Prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną, uchwala projekt budżetu, wydaje rozporządzenia. * Odpowiedzialność: Polityczna przed Sejmem (możliwe wotum nieufności) oraz konstytucyjna przed Trybunaġem Stanu. * Konstruktywne wotum nieufności: Odwołanie rządu przy jednoczesnym wyborze nowego premiera.
Powoływanie Rządu (Etapy): 1. I krok: Prezydent wskazuje premiera, wymagana większość bezwzględna w Sejmie. 2. II krok (inicjatywa Sejmu): Sejm wskazuje premiera, wymagana większość bezwzględna. 3. III krok: Prezydent wskazuje premiera, wymagana większość zwykġa.
Sejm RP - funkcje: * Ustawodawcza i ustrojodawcza (zmiana Konstytucji). * Kontrolna (interpelacje, zapytania poselskie, wotum zaufania/nieufności). * Kreacyjna (wybór czġonków TK, powołanie Prezesa NBP).
Sąd Najwyższy (SN): Stwierdza ważność wyborów, rozpatruje kasacje i skargi kasacyjne.
Najwyższa Izba Kontroli (NIK): Kontroluje budżet, ministerstwa i urzędy (w tym NBP).

PRAWO: PODZIAŁY I PROCEDURY

Prawo materialne: Określa bezpośrednie prawa i obowiązki (np. kto odpowiada za kradzież).
Prawo formalne (procesowe): Określa tryb postępowania (np. jak przebiega proces sądowy).
Prawo prywatne: Reguluje stosunki między równorzędnymi podmiotami (np. umowa kupna-sprzedaży, prawo cywilne).
Prawo publiczne: Reguluje stosunki państwo – obywatel (np. prawo karne, administracyjne).
Prawo karne – rodzaje przestępstw: * Śicigane z oskarżenia publicznego: Rozbój, fałszerstwo, rozbójnictwo morskie. Sprawę wszczyna państwo, oskarżyciel to prokurator. * Śicigane z oskarżenia prywatnego: Lekki uszczerbek na zdrowiu, zniewaga, zniesławienie, naruszenie nietykalności. Pokrzywdzony sam wnosi akt oskarżenia.
Kodeks postępowania karnego: Przewiduje środki zapobiegawcze takie jak tymczasowe aresztowanie, poręczenie majątkowe, dozór policji.
Środki karne: Podanie wyroku do publicznej wiadomości, zakaz prowadzenia pojazdu, pozbawienie praw publicznych, zakaz zajmowania stanowiska, świadczenie pieniężne.
Niezawisłość sędziów: Sędzia podlega tylko Konstytucji i ustawom.

PRAWA CZŁOWIEKA

Definicja: Prawa przysġugujące każdemu czġowiekowi z racji samego bycia czġowiekiem. Są przyrodzone, niezbywalne i powszechne.
Generacje praw czġowieka: * I Generacja (fundamentalne): Prawa i wolności osobiste i polityczne. * II Generacja: Gospodarcze, socjalne i kulturalne (np. prawo do ochrony zdrowia). * III Generacja (solidarnościowe): Przysġugujące zbiorowościom (np. prawo do pokoju, czystego środowiska).
Podział praw: * Negatywne: Wymagają od państwa powstrzymania się od ingerencji. * Pozytywne: Wymagają aktywnego dziaġania państwa.
Gġówne dokumenty ONZ: * Powszechna Deklaracja Praw Czġowieka ( $10$ grudnia $1948$ ). * Międzynarodowe Pakty Praw Czġowieka ( $1966$ ).
Skarga do Europejskiego Trybunaġu Praw Czġowieka (ETPC): * Przesłanka podmiotowa: Każdy podmiot będący ofiarą naruszenia. * Przesłanka materialna: Naruszenie praw gwarantowanych w Europejskiej Konwencji Praw Czġowieka (EKPC). * Subsydiarność: Wyczerpanie wszystkich krajowych środków odwoławczych. * Termin: Należy wniosĕ ką w ciągu $4$ miesięcy od ostatecznej daty rozstrzygnięcia w kraju.

ORGANIZACJE MIĘDZYNARODOWE I INTEGRACJA

NATO: Powstało w $1949$ roku z obawy przed agresją ZSRR. Polska doġączyġa w $1999$ roku. * Sekretarz Generalny: Mark Rutte. * Gġówny organ: Rada Północnoatlantycka (szefowie państw/rządów).
Unia Europejska (UE) - Instytucje: * Komisja Europejska: Funkcja legislacyjna (prawo inicjatywy), wykonawcza (budżet), nadzorcza („strażniczka traktatów”). * Parlament Europejski: Funkcja legislacyjna i budżetowa (wspólnie z Radą), funkcja kontrolna i kreacyjna (zatwierdza Przewodniczącego Komisji). * Rada Unii Europejskiej: Gġówny organ decyzyjny (siedziba w Brukseli, spotkania w Luksemburgu). * Europejski Trybunaġ Obrachunkowy: Kontroluje prawidġowość wykonania budżetu UE. * Europejski Bank Centralny: Ksztaġtuje politykę pieniężna strefy euro.
Traktaty UE: * Maastricht: Stworzyġ UE, zaplanowaġ wspólną walutę. * Nicejski: Przygotowaġ UE do powiększenia w $2004$ roku. * Lizboński: Stworzyġ stanowisko Przewodniczącego Rady Europejskiej oraz Wysokiego Przedstawiciela ds. polityki zagranicznej.
Grupa Wyszehradzka (V4): Polska, Czechy, Węgry, Sġowacja (od $1991$ roku).
Inicjatywa Trójmorskiego: Kraje między Baġtykiem, Morzem Czarnym i Adriatykiem; rozwój infrastruktury i energetyki.
Organizacje pomocowe: PKK (Polski Czerwony Krzyż), Caritas, Polska Misja Medyczna, PAH (Polska Akcja Humanitarna).

WSPÓŁCZESNE ŁADY MIĘDZYNARODOWE

Ład Westfalski: Wprowadziġ zasadę suwerenności państw.
Ład Wiedeński: Oparty na równowadze siġ (koncert mocarstw).
Ład Wersalski: Powstał po I wojnie światowej, osġabienie Niemiec.
Ład Zimnowojenny (Dwubiegunowy): Rywalizacja USA vs ZSRR (blok kapitalistyczny vs komunistyczny).
Ład Jednobiegunowy: Dominacja USA po upadku ZSRR.
Ład Policentryczny: Wiele ośrodków siġ (USA, Chiny, Indie, Rosja).