Psikolojide Etik Tarihi ve Türkiye'deki Gelişim

Giriş

• Tarih boyunca meslek üyeleri için etik ilke ve değerlerinin ne olması gerektiği üzerine düşünülmüştür.
• Bu çaba 4 başlık altında incelenebilir:
  • Kişilere saygı
  • İyilik yapma ve zarar vermekten kaçınma
  • Doğruluk
  • Sorumluluk
• Psikolojide etik ilkelerin ne olması gerektiği üzerine tartışmalar 20. yüzyıldan itibaren gelişmeye başlamıştır.
• Psikologlar için Evrensel Etik İlkeler Bildirgesi (2008) bu çabanın en son ürünüdür.

Meslek Etiğinin Tarihçesi

• Modern etik kodları anlamak ve mesleki uygulamalarda bu kodları içselleştirerek uygulayabilmek için meslek etiğinin tarihçesini kavramak önemlidir.
• Tarihsel süreç değerlendirilirken 13 belgeyi incelemek mümkündür.
• Psikoloji biliminin kısa tarihi düşünüldüğünde, eski metinlerdeki meslek etiği üzerine ilkeler, psikoloji ile yakın temas içinde olan tıp uygulamaları çerçevesinde ele alınabilir.
• Metinlerin her biri yazıldıkları dönemde ve yerde meslek icra eden hekimlerin ya da içinde yaşadıkları toplumun etik ilkeleri, değerleri, tutumları ve beklentileri hakkında bilgi sunmaktadır.

Psikologlar için Evrensel Etik İlkeler Bildirgesi (2008)

• Farklı ülkelerdeki psikoloji etik kodlarının karşılaştırılması ile bildirgenin etik ilke ve değerleri belirlenmiştir (Gauthier, 2006).

İlkeler:

1. Kişilerin ve Halklarının Onuruna Saygı
2. Kişilerin ve Halkların İyilik Hali için Yetkin Özen (Competent Caring)
3. Dürüstlük
4. Topluma Karşı Mesleki ve Bilimsel Sorumluluk

İlke 1: Kişilerin ve Halklarının Onuruna Saygı

• İnsanların doğuştan gelen onuruna saygı
• Çeşitliliğe, geleneklere ve inançlara saygı
• Özgürlük ve bilgilendirilmiş onam
• Gizlilik ve mahremiyet
• Adalet ve hakkaniyet

İlke 2: Kişilerin ve Halkların İyilik Hali için Yetkin Özen

• Kişilerin iyilik hali için aktif çaba gösterme
• Zarar vermekten kaçınma
• Faydayı maksimize etme ve zararı minimize etme
• Zararı düzeltme veya telafi etme
• Yetkinliği geliştirme ve sürdürme
• Öz farkındalık

İlke 3: Dürüstlük

• Dürüstlük, doğruluk ve açıklık
• Eksik bilgilendirmekten kaçınma
• Tarafsızlığı maksimize etme ve önyargıları minimize etme
• Çıkar çatışmalarından kaçınma

İlke 4: Topluma Karşı Mesleki ve Bilimsel Sorumluluk

• Toplumun iyiliğini destekleyecek şekilde bilgiyi artırma
• Psikoloji bilgisini faydalı amaçlar için kullanma ve kötüye kullanılmasını önleme
• Faaliyetlerini toplumsal refahı artıracak şekilde yürütme
• Üyelerini etik sorumluluklar ve gerekli yetkinlikler konusunda yeterli şekilde eğitme
• Etik farkındalık ve duyarlılık geliştirme
• Mümkün olduğunca kendini düzeltme için gayret gösterme

Tarihsel Etik İlkeleri

• M.Ö. dönemde etik ilkelere dair örnekler:

  • Hammurabi Kanunları: toplumsal beklentilerin karşılanmaması durumunda cezalar
  • Ayurvedik Yönergeler: Tıp öğrencileri için talimatlar
  • Hipokrat Yemini: hekimlerin sorumlulukları

• M.S. dönemde 1. yy – 17. yy dokümanları

  • Ayurvedik Başlangıç Yemini
  • İbranice Asaf’ın Yemini
  • Ali bin Abbas’ın Bir Hekime Tavsiyesi
  • Beş Emir ve On Gereklilik
• 18. yy - 19. yy belgeleri
  • Bir Hekimin Etik Görevleri
  • Amerikan Tıp Birliği’nin Tıbbi Etik Kodu
• 20. yy belgeleri:
  • Tıbbi Araştırmalarda Nürnberg Etik Kodu
  • Amerikan Psikoloji Birliği’nin 1958 Psikologlar için Etik Standartları

Türk Psikologlar Derneği Çalışmaları

• 2000-2012 arası etik konusunda yoğun çalışmalar

• Yönetmelikler oluşturulmuş ve etik olgu değerlendirme sürecine geçilmiştir.

• Etik İlkeleri (2001-2004)

  1. Yetkinlik/yeterlilik
  2. Yararlı olma ve zarar vermeme
  3. Sorumluluk
  4. Dürüstlük
  5. İnsan haklarına saygı ve ayrımcı olmama

• 2012 itibariyle etik kurullar oluşturulmuştur ve eğitimler düzenlenmiştir.

Sonuç

• Etik ilkelerin tarihsel süreci, antik çağlardan beri benzerlikler göstermektedir.
• Ancak, farklı dönem ve kültürlerde bu ilkelerin ifade biçimleri değişiklik göstermiştir.
• Psikologların savunduğu etik ilkeler geçmişe dayanmaktadır ve insanlığın ortak mirasını yansıtmaktadır.