Chương 5: Cơ cấu xã hội – giai cấp và liên minh giai cấp, tầng lớp trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội

Mục tiêu môn học

• $1$. Kiến thức: nắm nền tảng về cơ cấu xã hội – giai cấp, liên minh giai cấp, tầng lớp trong thời kì quá độ lên CNXH.
• $2$. Kỹ năng: nhận diện biến đổi cơ cấu giai cấp và nội dung liên minh giai cấp ở Việt Nam thời kì quá độ.
• $3$. Thái độ: thấy rõ tầm quan trọng, sự cần thiết tăng cường khối liên minh giai cấp, tầng lớp; sẵn sàng góp sức xây dựng CNXH.

Cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời kì quá độ lên CNXH

Khái niệm & vị trí

• Cơ cấu xã hội: cộng đồng người + toàn bộ quan hệ xã hội do tác động lẫn nhau của các cộng đồng.
  • Các loại: cơ cấu xã hội–dân cư, –nghề nghiệp, –giai cấp, –dân tộc, –tôn giáo…
• Cơ cấu xã hội – giai cấp: hệ thống giai cấp, tầng lớp tồn tại khách quan trong một chế độ nhất định, thông qua quan hệ về sở hữu TLLS, quản lí SX, địa vị chính trị – xã hội…
• Trong thời kì quá độ: tổng thể giai cấp, tầng lớp, nhóm xã hội hợp tác chặt chẽ; yếu tố quyết định = cùng chung sức cải tạo XH cũ & xây dựng XH mới.
• Các thành tố cơ bản: giai cấp công nhân, giai cấp nông dân, trí thức, doanh nhân, tiểu chủ, thanh niên, phụ nữ…
• Vị trí quyết định của cơ cấu XH–giai cấp vì:
  • Liên quan trực tiếp đảng phái, nhà nước, sở hữu TLLS, quản lí, phân phối.
  • Biến đổi của nó chi phối mọi loại hình cơ cấu XH khác.
  • Căn cứ hoạch định chính sách kinh tế, văn hoá, xã hội.
• Lưu ý: không tuyệt đối hoá, không tuỳ tiện xoá bỏ giai cấp.

Quy luật biến đổi cơ cấu xã hội – giai cấp

$1$. Gắn liền & bị quy định bởi biến đổi cơ cấu kinh tế

• Phương thức SX, cơ cấu ngành, thành phần kinh tế, cơ chế thị trường (có quản lí) biến đổi → cơ cấu XH–giai cấp biến đổi.
• Ở nước xuất phát điểm thấp: chuyển từ cơ cấu nông nghiệp chủ đạo → tăng tỉ trọng công nghiệp, dịch vụ; thúc đẩy kinh tế số, CMCN $4.0$ ⇒ kéo theo biến đổi trong nội bộ từng giai cấp.

$2$. Biến đổi đa dạng, xuất hiện tầng lớp mới

• Thời kì quá độ vẫn còn “dấu vết xã hội cũ” $+$ yếu tố mới.
• Kết cấu kinh tế nhiều thành phần ⇒ giai cấp, tầng lớp đa dạng: ngoài công – nông – trí thức còn tư sản (sức mạnh còn), doanh nhân, tiểu chủ, trung lưu, người giàu…

$3$. Vừa đấu tranh vừa liên minh, từng bước xoá bất bình đẳng

• Mâu thuẫn $\leftrightarrow$ hợp tác giữa các giai cấp.
• Liên minh công – nông – trí thức ngày càng chặt, xích lại, hướng tới công bằng, bình đẳng.
• Giai cấp công nhân giữ vai trò chủ đạo, đội tiên phong.

Liên minh giai cấp, tầng lớp trong thời kì quá độ lên CNXH

Cơ sở lý luận (Mác – Ăngghen – Lênin)

• Thất bại nhiều phong trào công nhân $\Rightarrow$ lý luận liên minh công – nông.
• Lênin: không liên minh với nông dân thì vô sản không thể giành & giữ chính quyền; chuyên chính vô sản = hình thức đặc biệt của liên minh giai cấp.
• Yêu cầu mở rộng liên minh với tầng lớp lao động khác (tiểu tư sản, trí thức…).

Khái niệm

• Liên minh giai cấp, tầng lớp: liên kết, hợp tác, hỗ trợ giữa các giai cấp, tầng lớp nhằm thực hiện lợi ích chung & mục tiêu CNXH.

Nội dung liên minh (khái quát chung)

Kinh tế

• Cơ sở vật chất–kĩ thuật quyết định: công nghiệp hoá, hiện đại hoá, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển kinh tế tri thức.
• Hợp tác công – nông – trí; mở rộng với doanh nhân để xây dựng nền kinh tế XHCN hiện đại.
• Yêu cầu: hoàn thiện thể chế, cơ cấu, giao lưu, ứng dụng KH–CN, nâng cao năng suất.

Chính trị

• Tạo cơ sở chính trị – xã hội vững chắc cho đại đoàn kết.
• Giữ vững vai trò lãnh đạo của ĐCS; xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN; bảo vệ lợi ích chính trị & quyền dân chủ của nhân dân.
• Đấu tranh chống “diễn biến hoà bình”, tư tưởng lạc hậu.

Văn hoá – xã hội

• Xây dựng nền văn hoá VN tiên tiến, đậm đà bản sắc; tiếp thu tinh hoa nhân loại.
• Gắn tăng trưởng với tiến bộ, công bằng; chăm lo an sinh, nâng cao chất lượng sống.

Cơ cấu xã hội – giai cấp & liên minh ở Việt Nam

Đặc điểm biến đổi cơ cấu XH–giai cấp

• Theo quy luật chung $+$ đặc thù VN.
• Đổi mới $1986$ → kinh tế thị trường định hướng XHCN, đa thành phần ⇒ cơ cấu XH–giai cấp đa dạng, động.
• Chuyển hoá giữa các tầng lớp; tác động ngược lại làm kinh tế năng động hơn.

Vai trò, vị trí của các giai cấp, tầng lớp

Giai cấp công nhân

• Lực lượng lãnh đạo thông qua ĐCSVN, đại diện phương thức SX tiên tiến.
• Biến đổi nhanh về số lượng, chất lượng; xuất hiện “công nhân tri thức”.
• Vẫn tồn tại bộ phận thu nhập thấp, giác ngộ hạn chế.

Giai cấp nông dân

• Vị trí chiến lược trong CNH–HĐH nông nghiệp $+$ xây dựng nông thôn mới.
• Xu hướng giảm số lượng, phân hoá giàu nghèo; xuất hiện chủ trang trại lớn $\leftrightarrow$ nông dân mất đất.

Đội ngũ trí thức

• Lực lượng lao động sáng tạo chủ chốt trong CNH–HĐH, kinh tế tri thức, CMCN $4.0$.
• Xây dựng đội ngũ vững mạnh = nâng tầm trí tuệ dân tộc.

Doanh nhân

• Phát triển nhanh, đa dạng quy mô, thành phần; đóng góp tăng trưởng, việc làm, an sinh.
• Được định hướng xây dựng thành lực lượng mạnh, có năng lực, phẩm chất, uy tín.

Phụ nữ

• Lực lượng lao động quan trọng; tham gia mọi lĩnh vực; cần đảm bảo bình đẳng giới, chống bạo lực, buôn bán người.

Thanh niên

• Rường cột quốc gia, lực lượng xung kích; cần giáo dục lý tưởng, đạo đức, kỹ năng, phát huy sáng tạo.

Nội dung liên minh ở Việt Nam (cụ thể hoá)

Kinh tế

• Phát triển nhanh & bền vững; giữ ổn định vĩ mô; tái cơ cấu; CNH–HĐH nông nghiệp; phát triển kinh tế tri thức; độc lập tự chủ; tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Chính trị

• Hoàn thiện dân chủ XHCN; củng cố Đảng, Nhà nước, MTTQ; phát huy quyền làm chủ nhân dân.

Văn hoá – xã hội

• Phát triển con người toàn diện; gắn tăng trưởng với công bằng; nâng cao dân trí, an sinh, giảm nghèo.

Phương hướng, giải pháp tăng cường liên minh & biến đổi cơ cấu XH–giai cấp

• $1$. Đẩy mạnh CNH–HĐH gắn kinh tế tri thức; đảm bảo tăng trưởng $+$ công bằng xã hội.
• $2$. Xây dựng hệ thống chính sách xã hội tổng thể, ưu tiên chính sách liên quan cơ cấu XH–giai cấp; chăm lo từng giai cấp:
  • Công nhân: giáo dục, đào tạo, lương, BHXH…
  • Nông dân: xây dựng NTM, chuyển dịch lao động, KH–CN, dịch vụ.
  • Trí thức: trọng dụng, bảo hộ sở hữu trí tuệ, thu hút nhân tài.
  • Doanh nhân: môi trường kinh doanh thuận lợi, tôn vinh đóng góp.
  • Phụ nữ: thực hiện bình đẳng giới, hoàn thiện luật pháp, nâng tỉ lệ lãnh đạo.
  • Thanh niên: môi trường học tập, nghiên cứu, khởi nghiệp, cống hiến.
• $3$. Tạo đồng thuận xã hội; giải quyết mâu thuẫn, khác biệt; phát huy sức mạnh tổng hợp.
• $4$. Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN; phát triển KH–CN, CMCN $4.0$; thúc đẩy liên kết công–nông–trí–doanh.
• $5$. Đổi mới Đảng, Nhà nước, MTTQ; xây dựng Nhà nước phục vụ, kiến tạo; nâng cao hiệu quả hoạt động các tổ chức chính trị – xã hội; chú trọng vai trò thế hệ trẻ.

Câu hỏi ôn tập

• Phân tích cơ cấu xã hội – giai cấp trong thời kì quá độ lên CNXH và liên hệ Việt Nam.
• Vì sao phải thực hiện liên minh giai cấp, tầng lớp? Phân tích vị trí, vai trò các giai cấp, tầng lớp cơ bản ở VN.
• Trình bày nội dung liên minh giai cấp, tầng lớp ở VN; đề xuất phương hướng, giải pháp tăng cường liên minh hiện nay.
• Làm rõ trách nhiệm thanh niên, sinh viên trong củng cố liên minh giai cấp, tầng lớp & xây dựng đại đoàn kết toàn dân.

Tài liệu tham khảo

• ĐCSVN ($2008$). Văn kiện HN $6$ BCH TW khoá $X$. Nxb CTQG.
• ĐCSVN ($2008$). Văn kiện HN $7$ BCH TW khoá $X$.
• ĐCSVN ($2011$). Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kì quá độ lên CNXH (bổ sung $2011$).
• ĐCSVN ($2016$). Văn kiện Đại hội XII.
• Tạ Ngọc Tấn (chủ biên) ($2010$). Một số vấn đề về biến đổi cơ cấu xã hội VN hiện nay, Nxb CTQG.