Flashcard форматында сұрақ-жауап құрастыр
Тек қазақ тілінде жаса. Аударма жасама.
Flashcard форматында сұрақ-жауап құрастыр.
1. Философиялық ойлау: сын және күмән
Философиялық ойлау — бұл дайын ақпаратты сол күйінде қабылдамай, оны ойлап, тексеріп көру.
Бұл ойлау түрінің ең басты екі ерекшелігі бар: сын ойлау және күмәндану.
Сын ойлау дегеніміз — кез келген ойды немесе ақпаратты «бұл дұрыс па?», «дәлелі бар ма?» деп
тексеру. Философ үшін «бәрі осылай» немесе «адамдар солай айтады» деген жауап жеткіліксіз.
Күмәндану — философияның бастамасы. Декарт «бәріне күмәндану керек» деді. Бірақ бір нәрсе
анық: мен күмәнданамын, демек мен ойлаймын, яғни мен бармын.
2. Қазақ философиясының ерекшеліктері
Қазақ философиясы көбіне жазбаша емес, ауызша түрде дамыған. Бірінші ерекшелік — табиғатпен
үйлесім. Қазақ халқы адамды табиғаттан бөлек емес, оның бір бөлігі деп түсінген.
Екінші — жыраулар философиясы. Асан Қайғы, Бұқар жырау сияқты ойшылдар өмір, өлім, бақыт,
әділет туралы толғау арқылы айтқан.
Үшінші — адамгершілік басты орын алады. Ар-намыс, ұят, сыйластық өте маңызды болған.
Төртінші — Абай мен Шәкәрім қазақ философиясын терең деңгейге көтерді. Олар білім, адам болу,
рухани даму туралы айтқан.
3. Абай: “Ақыл, қайрат, жүрек”
Абай Құнанбайұлы адамды толық адам ету үшін үш негізгі қасиет керек дейді: ақыл, қайрат және
жүрек. Ақыл — адамның ойлау қабілеті. Ол арқылы адам дұрыс пен бұрысты ажыратады, білім
алады, шешім қабылдайды.
Қайрат — бұл ерік-жігер, күш және табандылық. Егер адамда тек ақыл болса, бірақ әрекет етпесе,
ол ештеңе жасай алмайды.
Жүрек — бұл мейірім, адамгершілік, сезім. Жүрексіз адам суық болады, басқаларды
түсінбейді.Абайдың ойынша, осы үшеуі тең болуы керек. Егер біреуі жетіспесе, адам толық
болмайды. Мысалы, ақылы бар, бірақ жүрегі жоқ адам қатал болуы мүмкін. Жүрегі бар, бірақ ақылы
жоқ адам қате шешім қабылдайды.
4. Философияның негізгі ұғымдары
Философияда әлемді түсіндіретін негізгі ұғымдар бар. Дүние — барлық бар нәрселердің жиынтығы.
Мән — заттың ішкі мағынасы, не үшін бар екенін түсіндіреді.
Құбылыс — заттың сыртқы көрінісі, біз көретін жағы.
Себеп пен салдар — әр нәрсенің себебі болады және одан нәтиже пайда болады.Мүмкіндік пен шындық — мүмкіндік әлі болмаған нәрсе, ал шындық — іске асқан нәрсе.
Сан мен сапа — сан өлшемді көрсетеді, ал сапа ерекшелікті білдіреді. Мысалы, су — бұл зат
(дүние), оның мәні — өмірге қажет нәрсе, ал құбылысы — сұйық күйі.
5. Қорқыттың мәңгілік өмір идеясы
Қорқыт — түркі халықтарының ұлы ойшылы және күйші. Аңыз бойынша, ол өлімнен қатты қорқып,
мәңгі өмірді іздейді. Ол әр жерге барады, бірақ қайда барса да өлім бар екенін түсінеді. Содан кейін
Қорқыт қобыз тарта бастайды. Оның музыкасы адамдардың жүрегін қозғайды.
Философиялық мағынасы мынада: адам денесі өледі, бірақ оның өнері, аты және ісі мәңгі қалады.
Яғни, мәңгілік өмір — физикалық өмір емес, рухани өмір.
6. Мәдениеттанулық теориялар
Мәдениеттану — мәдениеттің қалай пайда болып, қалай дамитынын зерттейтін ғылым. Әртүрлі
ғалымдар мәдениетті әртүрлі түсіндірген. Мысалы, Николай Данилевский әр халықтың мәдениеті
ерекше және олар бір-бірінен тәуелсіз дамиды деді.
Освальд Шпенглер мәдениетті тірі организм сияқты деп қарастырды. Яғни, ол туады, өседі, кейін
әлсіреп жойылады.
Арнольд Тойнби мәдениет қиындықтарға жауап беру арқылы дамиды деді. Егер қоғам қиындықты
жеңсе — ол дамиды.
Ал Питирим Сорокин мәдениеттің әртүрлі кезеңдері болады деді, мысалы рухани немесе
материалдық кезеңдер.
7. Мифология, дін және философия
Адамдар ерте кезден бастап дүниені түсінуге тырысқан. Сол үшін үш негізгі жол пайда болды:
мифология, дін және философия.
Мифология — ең алғашқы түрі. Ол табиғатты аңыздар мен құдайлар арқылы түсіндіреді. Мысалы,
найзағайды құдайдың ашуы деп санаған.
Дін — Құдайға сенімге негізделген. Дін адамдарға өмірдің мәнін түсіндіреді, дұрыс пен бұрысты
үйретеді және үміт береді.
Философия — ақыл мен логикаға сүйенеді. Ол «неге?» деген сұраққа жауап іздейді және
дәлелдеуге тырысады.
8. Қоғам туралы философтар
Әртүрлі философтар қоғам туралы әртүрлі пікір айтқан. Платон идеалды мемлекетте философтар
басқаруы керек деді, себебі олар ақиқатты жақсы түсінеді.Аристотель адам қоғамсыз өмір сүре алмайды, ол «саяси жануар» деді. Томас Гоббс егер мемлекет
болмаса, адамдар арасында тәртіп болмайды, өмір қиын болады деді. Жан-Жак Руссо адам
табиғатынан жақсы, бірақ қоғам оны бұзады деді. Карл Маркс қоғамның негізі — экономика және
тап күресі деді.
9. Яссауи дүниетанымы
Қожа Ахмет Яссауи — сопылық бағыттың өкілі. Оның ойынша, адам тек сыртқы діни әрекеттермен
шектелмеуі керек. Ең бастысы — адамның ішкі дүниесі.
Яссауи адамға нәпсіні жеңуді, жүректі тазартуды және Алланы шын жүректен сүюді үйретті. Ол
рухани тазалықты бірінші орынға қойды. Сонымен қатар, ол дүниеден алшақ өмір сүріп, өзін рухани
жетілдіруге тырысқан.
10. Онтология — болмыс туралы ілім
Онтология — философияның ең негізгі бөлімі. Ол «дүниеде не бар?» деген сұраққа жауап іздейді.
Болмыс дегеніміз — бар нәрсенің бәрі, яғни әлем, заттар, адам, ой, табиғат — бәрі болмысқа
жатады. Онтология болмысты бірнеше түрге бөледі: Біріншісі — материалдық болмыс. Бұл біз
көретін, ұстайтын, сезетін нәрселер. Мысалы: жер, су, ағаш, адам денесі. Бұлар нақты, физикалық
заттар.
Екіншісі — рухани болмыс. Бұл ой, сана, сезім, қиял сияқты нәрселер. Оларды қолмен ұстай
алмаймыз, бірақ олар шынайы.
Үшіншісі — адам болмысы. Адам ерекше тіршілік иесі, себебі оның әрі денесі бар, әрі санасы бар.
Сондықтан адам екі әлемнің арасында өмір сүреді: материалдық және рухани.
Төртіншісі — қоғамдық болмыс. Бұл қоғам өмірі: тіл, мәдениет, заң, тарих, дәстүр. Яғни адамдар
бірге жасаған өмір жүйесі. Философияда болмыс туралы екі негізгі бағыт бар:
●
●
Материализм — бәрінің негізі материя, яғни заттық әлем дейді.
Идеализм — бәрінің негізі ой, сана немесе рух дейді.
11. «Лингвистикалық бұрылыс» деген не?
ХХ ғасырдағы «лингвистикалық бұрылыс» — философияда тілге (language) ерекше назар
аударылған кезең. Бұл идея бойынша, адам әлемді тікелей емес, тіл арқылы түсінеді. Яғни біз
ойлаймыз, сөйлейміз және шындықты тіл арқылы сипаттаймыз.
Осы кезде философтар “тіл — тек құрал емес, ол ойлаудың өзі” деп айта бастады. Себебі біз не
ойласақ та, оны сөзбен немесе тілмен білдіреміз. Мысалы, бір құбылысты әр тілде әртүрлі
түсіндіруге болады. Бұл біздің ойлауымызға да әсер етеді. Осы бағытқа Людвиг Витгенштейн
сияқты философтар үлкен үлес қосты. Ол тілдің мағынасы оны қалай қолданатынымызға
байланысты деді.
12. Жүсіп Баласағұн және ақиқатЖүсіп Баласағұн — қазақ және түркі ойшылдарының бірі,
“Құтты білік” еңбегінің авторы. Оның
философиясында ақиқат (шындық) өте маңызды орын алады. Ол үшін ақиқат — дұрыс өмір сүру,
әділ болу және адал болу. Жүсіп Баласағұн адам шындықты білу үшін білім керек дейді. Білімсіз
адам дұрыс пен бұрысты ажырата алмайды.
Сонымен қатар, ол билеуші де, қарапайым адам да әділ болуы керек деп айтқан. Егер қоғамда
әділдік болмаса, онда ақиқат та болмайды. Оның ойынша, ақиқат — тек сөз емес, ол адамның
іс-әрекеті арқылы көрінеді.
13. Білім, ақиқат және жалғандық
Білім — адамның әлем туралы түсінігі. Ол тәжірибе, оқу және ойлау арқылы қалыптасады.
Ақиқаттылық — білімнің шындыққа сәйкес келуі. Егер айтылған ой шын өмірмен сәйкес болса, ол
ақиқат деп есептеледі.
Жалғандық — шындыққа сәйкес келмейтін ақпарат. Ол дұрыс емес немесе бұрмаланған пікір.
Философияда ақиқат бірнеше түрге бөлінеді:
1. Объективті ақиқат — адамның ойына тәуелсіз, бәріне бірдей шындық. Ол адамнан өзгермейді.
Мысалы: “Су 100°C-та қайнайды” (қалыпты жағдайда).
2. Субъективті ақиқат — адамның жеке пікірі мен сезіміне байланысты шындық. Ол әр адамда
әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы: “Бұл музыка маған ұнайды” немесе “маған бұл қиын көрінеді”
.
Сонымен қатар, ақиқаттың тағы екі түрі бар:
3. Абсолютті ақиқат — толық және өзгермейтін шындық. Ол уақыт өте өзгермейді.
4. Салыстырмалы ақиқат — уақытқа, жағдайға және білім деңгейіне байланысты өзгеретін шындық.
14. Канттың агностицизмі
Иммануил Кант — неміс философы. Ол адамның білімін және ақиқатты тану мүмкіндігін зерттеген.
Канттың агностицизм идеясы бойынша, адам заттарды толық және абсолютті түрде танып-біле
алмайды. Яғни біз әлемді тек өз сезіміміз және ойлауымыз арқылы ғана қабылдаймыз.
Ол “заттың өзі” (ноумен) және “бізге көрінетін зат” (феномен) деп бөледі. Біз тек феноменді, яғни
бізге көрінетін жағын ғана білеміз, ал заттың шынайы табиғатын толық білу мүмкін емес. Мысалы,
біз бір затты көріп, ұстай аламыз, бірақ оның шынайы мәнін толық түсіне алмаймыз. Сондықтан
Кант бойынша адам білімі шектеулі, ал абсолютті ақиқатқа толық жету мүмкін емес
15. Абай: Құдай және адам
Абай Құнанбайұлының философиясында Құдай (Алла) және адам туралы ойлар маңызды орын
алады. Абай үшін Құдай — әлемнің жаратушысы, барлық нәрсенің иесі. Ол Құдайды ақылмен,
жүрекпен және сеніммен тану керек дейді. Бірақ ол жай ғана соқыр сенімді емес, ойланып сенуді
қолдайды.Адам туралы Абай: адам — ақыл иесі, сондықтан ол жақсы мен жаманды ажырата білуі керек.
Адамның негізгі міндеті — өзін тәрбиелеу, білім алу және жақсы адам болу. Абай “толық адам”
идеясын ұсынады. Толық адам — ол ақылды, әділ, мейірімді және ар-ұятты адам. Оның ойынша,
адам Құдайға жақындау үшін жақсы іс жасау керек, жалқаулық пен жаман мінезден аулақ болу
керек.
16. Ғылыми таным әдістері
Ғылым — дүниені нақты және дәлелмен тану тәсілі. Ол жай сенімге емес, арнайы әдістерге
сүйенеді. Негізгі әдістердің бірі — бақылау. Яғни, табиғатта не болып жатқанын жай қарап, мәлімет
жинау. Екіншісі — эксперимент. Бұл арнайы жағдайда тексеру жасау, яғни бір нәрсені өзгертіп көріп,
нәтижесін бақылау. Сонымен қатар, анализ және синтез бар. Анализ — бір нәрсені бөліктерге бөлу,
ал синтез — сол бөліктерді қайта біріктіру.
Индукция дегеніміз — жеке мысалдардан жалпы қорытынды шығару, ал дедукция — жалпы заңнан
нақты жағдайға көшу. Ғылыми ақиқаттың ерекшелігі — ол дәлелденеді, тексеріледі және кез келген
жерде қайталануы мүмкін.
17. Абай: «Адам өлмес» идеясы
Абай Құнанбайұлы «Өлсе өлер табиғат, адам өлмес» деп айтқан. Бұл жерде Абай адамды екіге
бөледі: дене және жан. Дене — уақытша, ол бір күні міндетті түрде өледі.
Ал жан немесе рух — мәңгі. Сонымен қатар, адамның істеген ісі, айтқан сөзі, қалдырған еңбегі де
ұмытылмайды. Мысалы, Абайдың өзі өмірден өтсе де, оның өлеңдері мен ойлары әлі күнге дейін
сақталып отыр.
18. Эстетикалық категориялар
Эстетика — сұлулық пен өнерді зерттейтін философия саласы. Негізгі категориялардың бірі —
сұлулық. Бұл адамға қуаныш, ләззат беретін нәрсе. Ұсқынсыздық — сұлулықтың қарама-қарсысы,
бірақ ол да өнерде қолданылады.
Трагедия — қайғылы жағдай, онда адам күреседі, бірақ көбінесе жеңіледі.
Комедия — күлкілі жағдай, адамдардың кемшіліктерін жеңіл түрде көрсетеді.
Асқақ дегеніміз — адамға ерекше әсер беретін, үлкен, күшті нәрселер. Мысалы, таулар немесе
теңіз.
19. Дін: формалары мен қызметі
Дін — адамның Құдайға немесе жоғары күшке сену жүйесі. Ол адамның рухани өмірін түсіндіреді
және өмірге мән береді. Діннің бірнеше формалары бар:
1. Политеизм — көп құдайға сену. Мысалы: ежелгі грек немесе рим діндері.
2. Монотеизм — бір Құдайға сену. Мысалы: ислам, христиан, иудаизм.3. Атеизм — Құдайға сенбеу.
4. Анимизм — табиғаттағы заттардың жаны бар деп сену.
Діннің қызметтері де маңызды. Ол адамға тыныштық береді, өмірдің мәнін түсіндіреді және
адамдарды біріктіреді. Сонымен қатар, дін адамдарға не дұрыс, не бұрыс екенін үйретеді. Діннің
негізгі қызметтері:
1. Рухани қызметі — адамға сенім, үміт және мораль береді.
2. Тәрбиелік қызметі — адамды жақсы мінезге, адалдыққа үйретеді.
3. Қоғамдық қызметі — адамдарды біріктіреді, тәртіп қалыптастырады.
4. Моральдық қызметі — жақсы мен жаманды ажыратуға көмектеседі.
20. Әл-Фараби және қоғам
Әл-Фараби — орта ғасырдағы ұлы философ, ғалым. Ол қоғам туралы көп ой айтқан. Әл-Фарабидің
ойынша, адам жалғыз өмір сүре алмайды, ол міндетті түрде қоғамда өмір сүреді. Сондықтан
адамдар бір-бірімен байланысып, бірге өмір сүреді. Ол “қайырымды қала” деген идеяны ұсынған.
Бұл — адамдар әділдікпен, біліммен және жақсы моральмен өмір сүретін қоғам.
Қайырымды қоғамда әр адам өз орнын біледі және бір-біріне көмектеседі. Ондай қоғамды ақылды
және әділ басшы басқаруы керек. Әл-Фараби үшін қоғамның басты мақсаты — адамдарды бақытқа
жеткізу. Ал бақыт — білім, тәрбие және дұрыс өмір арқылы келеді.
21. Абай: «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым…»
Абай Құнанбайұлының бұл сөзі — адамгершілік пен сүйіспеншілік туралы маңызды ой. Бұл жерде
Абай барлық адамдарды жақсы көру керек дейді. Яғни адам тек өз руын, өз халқын емес, барлық
адамзатты сыйлауы және жақсы көруі керек. Абайдың ойынша, адамда мейірім, рақым және әділдік
болуы қажет. Егер адамда осы қасиеттер болса, ол нағыз адам болады.
Бұл сөздің мағынасы — адамдар арасында жек көрушілік емес, керісінше түсіністік пен
бауырмалдық болу керек. Сонымен қатар, Абай адамды білімді болуға, жақсы мінез
қалыптастыруға шақырады. Себебі білім мен жақсы мінез адамды жетілдіреді.
22. Буддизм философиясы
Буддизм — ежелгі үнді философиясы және дін. Оның негізін қалаушы — Будда (Сиддхартха
Гаутама). Буддизмнің негізгі идеясы — адам өмірі азап пен қиналыстан тұрады. Бірақ бұл азаптан
құтылуға болады.Буддизмде “Төрт ақиқат” бар:
1. Өмірде азап бар.
2. Азаптың себебі — адамның қалауы, құмарлығы.
3. Қалауды тоқтатса, азап та тоқтайды.
4. Азаптан құтылудың жолы бар — дұрыс өмір сүру жолы.Бұл жол “Сегіз жол” деп аталады. Онда дұрыс ойлау, дұрыс сөйлеу, дұрыс әрекет ету сияқты
ережелер бар. Буддизмнің мақсаты — нирванаға жету. Нирвана — тыныштық, азаптан толық
босану күйі.
23. Абайдың «толық адам» концепциясы
Абай Құнанбайұлының “толық адам” концепциясы — адамның идеал бейнесі туралы ілім. Абайдың
ойынша, толық адам болу үшін адамда үш негізгі қасиет болуы керек: ақыл, жүрек және қайрат.
Ақыл — дұрыс ойлау, білім алу және шындықты түсіну.
Жүрек — мейірім, сүйіспеншілік және адамгершілік.
Қайрат — ерік, күш және әрекет ету қабілеті.
Егер осы үшеуі тең болса, адам толық адам болады. Бірақ Абай үшін ең маңыздысы — жүрек, яғни
мейірім мен адамгершілік. Толық адам тек өзіне емес, басқа адамдарға да жақсылық жасайды,
адал өмір сүреді және білімге ұмтылады.
24.Қазіргі өнер философиясының категориялары
Қазіргі өнер философиясы — өнерді, оның мәнін және қоғамдағы орнын түсіндіретін философия
саласы. Өнерді түсіну үшін арнайы категориялар қолданылады. Олар өнердің негізгі қасиеттерін
ашуға көмектеседі. Негізгі категориялар:
1. Эстетика (сұлулық) — өнердің әдемілігі мен көркемдігін зерттейді. Өнер адамға әдемі әсер
береді.
2. Көркем бейне — өнердегі негізгі идеяны немесе ойды сурет, музыка, сөз арқылы көрсету.
3. Шығармашылық — адамның жаңа нәрсе жасау қабілеті. Өнер әрқашан шығармашылықпен
байланысты.
4. Символ — белгілі бір мағынаны білдіретін белгі немесе образ. Мысалы, көгершін —
бейбітшіліктің символы.
5. Интерпретация — өнерді әр адам әртүрлі түсіндіруі. Бір шығарманы әркім әртүрлі қабылдай
алады.
25. Исламның қалыптасуы және негіздері
Ислам — әлемдік діндердің бірі. Ол VII ғасырда Араб түбегінде пайда болған. Исламның негізін
қалаушы — пайғамбар Мұхаммед. Ислам діні бойынша, жалғыз Құдай — Алла. Мұсылмандар
Аллаға сеніп, оның айтқан заңдарын орындауы керек. Исламның негізгі қасиетті кітабы — Құран.
Құранда адам қалай өмір сүруі керек, қандай амалдар жасау керек екені жазылған.Исламның бес
негізгі тірегі бар:
1. Шахада — Алладан басқа Құдай жоқ және Мұхаммед оның елшісі деп сену.
2. Намаз — күніне бес уақыт құлшылық ету.3. Ораза — Рамазан айында тамақтан және ішуден тыйылу.
4. Зекет — мұқтаж адамдарға көмек беру.
5. Қажылық — мүмкіндігі болса Меккеге бару. Ислам адамды адалдыққа, мейірімділікке және
тәртіпке үйретеді.
26. Қозғалыс, кеңістік және уақыт
Қозғалыс, кеңістік және уақыт — философия мен ғылымдағы негізгі ұғымдар. Қозғалыс —
материяның өзгеруі және дамуы. Яғни әлемде ештеңе тұрақты емес, бәрі қозғалады және өзгереді.
Мысалы, адамның өсуі, табиғаттың өзгеруі — бәрі қозғалыс.
Кеңістік — заттардың орналасатын орны. Ол барлық нәрсенің қай жерде екенін көрсетеді. Мысалы,
адам, ағаш, ғимарат — бәрі кеңістікте орналасады.
Уақыт — оқиғалардың өту тәртібі мен ұзақтығын білдіреді. Уақыт арқылы біз “қашан болды?”
,
“қанша уақыт өтті?” деген сұрақтарға жауап береміз. Философияда кеңістік пен уақыт қозғалыспен
тығыз байланысты. Өйткені қозғалыс әрқашан кеңістікте және уақыт ішінде болады.
27. Сократ: «Өзіңді таны»
Сократ «Өзіңді таны» деген. Бұл өте маңызды ой. Ол адамның ең алдымен өзін түсінуі керек екенін
айтады. Яғни, адам өз мінезін, өз ойын, өз қателігін білуі керек. Мысалы, сен қандай адамсың —
сабырлы ма, ашуланғыш па, жауапты ма — соны білу маңызды.
Сократ тағы айтты: «Мен ештеңе білмеймін». Бұл сөздің мағынасы — адам өзін бәрін білемін деп
ойламау керек. Керісінше, адам үнемі үйренуі керек.Егер адам өзін таныса, ол дұрыс шешім
қабылдай алады және жақсы адам бола алады.
28. Тұлға, еркіндік және жауапкершілік
Тұлға — бұл қоғамда өмір сүретін, өз ойы, мінезі және шешімі бар адам. Тұлға тек биологиялық
адам емес, ол тәрбиемен, біліммен және тәжірибемен қалыптасады.
Еркіндік — адамның өз таңдауын жасау мүмкіндігі. Яғни адам не істейтінін, қалай өмір сүретінін өзі
таңдай алады. Бірақ еркіндік шексіз емес. Әр еркіндіктің шегі бар, себебі адам басқа адамдармен
бірге өмір сүреді. Сондықтан еркіндік әрқашан жауапкершілікпен бірге жүреді.
Жауапкершілік — адамның өз әрекетінің нәтижесіне жауап беруі. Егер адам дұрыс шешім
қабылдаса — жақсы нәтиже болады, ал қате шешім болса — салдары болады. Мысалы, адам
оқуды таңдай алады (еркіндік), бірақ оқымаса оның болашағына өзі жауап береді (жауапкершілік).
29. Алаш қайраткерлері және еркіндік
Алаш қайраткерлері — ХХ ғасыр басында қазақ халқының бостандығы мен болашағы үшін күрескен
зиялылар тобы. Олардың ішінде Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы
сияқты тұлғалар бар. Олардың негізгі мақсаты — қазақ халқының еркіндігі мен тәуелсіздігі. Яғни өз
жерін, тілін, мәдениетін сақтау және халықты білімді ету.Алаш қайраткерлері еркіндікті тек саяси тәуелсіздік деп емес, сонымен қатар рухани және білімдік
еркіндік деп түсінген. Олар халық сауатты болса ғана шынайы еркін болады деп ойлаған. Мысалы,
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілін дамытуға көп еңбек сіңірді, ал Әлихан Бөкейхан ел басқару мен
саясатта қазақтың құқығын қорғады.
30. Тарих философиясы
Тарих философиясы — тарихтың мәнін, дамуын және заңдылықтарын зерттейтін философия
саласы. Ол “тарих қалай дамиды?”
,
“адамзат не үшін өзгереді?” деген сұрақтарға жауап береді.
Тарих философиясында негізгі идеялардың бірі — қоғам үнемі дамып, өзгеріп отырады. Яғни ешбір
қоғам бір орында тұрмайды, ол уақытпен бірге дамиды.
Кейбір философтар тарихты кездейсоқ оқиғалар жиынтығы десе, ал басқалары оны заңдылықпен
дамитын процесс деп түсіндіреді. Мысалы, кей ойшылдар қоғам дамуы білімге, экономикаға және
технологияға байланысты деп есептейді. Сонымен қатар, тарих философиясы адам рөлін де
қарастырады. Адамдар тарихты жасайды, бірақ сол тарихтың ішінде өмір сүреді.
31. Мұстафа Шоқай және халық туралы ой
Мұстафа Шоқай — ХХ ғасырдың басындағы қазақтың ұлы қайраткері, саясаткер және ойшыл. Ол
халықтың еркіндігі мен тәуелсіздігі үшін күрескен. Мұстафа Шоқайдың ойынша, халықтың ең басты
байлығы — оның бостандығы мен бірлігі. Егер халық еркін болмаса, ол толық дамый алмайды. Ол
қазақ және жалпы түркі халықтарының бірлігі туралы көп айтқан.
Оның пікірінше, халық біріксе ғана өз құқығын қорғай алады және мықты мемлекет бола алады.
Сонымен қатар, ол білімнің маңызын ерекше атап өткен. Білімді халық қана өз болашағын өзі жасай
алады деп сенген. Мұстафа Шоқай үшін халыққа қызмет ету — ең үлкен борыш.
32. Рухани жаңғыру
Рухани жаңғыру — қоғамның рухани құндылықтарын сақтай отырып, заманға сай жаңару процесі.
Бұл ұғымның негізгі идеясы — өткен тарих пен мәдениетті ұмытпай, сонымен бірге қазіргі заманға
бейімделу.
Рухани жаңғыруда ұлттық құндылықтар, тіл, дәстүр және мәдениет өте маңызды орын алады. Олар
халықтың рухани негізін құрайды. Сонымен қатар, бұл идея білімге, ашық ойлауға және
жаңашылдыққа шақырады. Яғни адам ескі оймен ғана шектелмей, жаңа білім алуға ұмтылуы керек.
Мысалы, қазіргі заманда технологияны үйрену, шет тілдерін білу — рухани жаңғырудың бір бөлігі.
33. Сұлулық және өнер
Сұлулық — адамға жағымды әсер беретін қасиет. Ол табиғатта, адамда және өнерде көрінеді.
Философияда сұлулық эстетикамен байланысты. Эстетика — әдемілік пен өнерді зерттейтін
ғылым. Өнер — адамның ішкі сезімін, ойларын және әлемді түсінуін бейнелеу тәсілі. Ол сурет,
музыка, әдебиет, би сияқты түрлі формада болады. Өнердің негізгі мақсаты — тек әдемі нәрсе
жасау емес, сонымен қатар адамға ой салу, сезім беру және тәрбиелеу.Сұлулық әр адамда әртүрлі қабылданады. Бір адамға әдемі көрінген нәрсе, екінші адамға ондай
болмауы мүмкін.
34. Лао-цзы және өзін тану
Лао-цзы — ежелгі қытай философы, даосизм ілімінің негізін қалаушы. Оның ойынша, адам
табиғатпен үйлесімді өмір сүруі керек. Лао-цзы үшін ең маңызды идеялардың бірі — өзін тану. Адам
алдымен өз ішкі жан дүниесін түсінуі керек, яғни өз ойларын, сезімдерін және мінезін білуі қажет.
Ол адамның шынайы күші сыртқы байлықта емес, ішкі тыныштықта деп сенген. Егер адам өзін
түсінсе, ол сабырлы болады және дұрыс шешім қабылдайды. Сонымен қатар, Лао-цзы “әрекетсіз
әрекет” (у-вэй) идеясын айтқан. Бұл — адам табиғатқа қарсы күреспей, өмір ағымымен үйлесімді
жүруі керек деген мағына.
35. Ғылым және демаркация мәселесі
Ғылым — бұл әлемді зерттейтін және дәлелге сүйенетін білім жүйесі. Ғылым бақылау, тәжірибе
және логика арқылы ақиқатты түсіндіруге тырысады. Демаркация мәселесі — ғылымды ғылым
емес нәрседен (мысалы, миф, наным, жалған білім) қалай ажыратуға болады деген сұрақ.
Философ Карл Поппер бұл мәселеге маңызды жауап берген. Оның ойынша, ғылымның негізгі
белгісі — терістелу мүмкіндігі (фальсификация). Яғни ғылыми теорияны тексеріп, оның қате екенін
дәлелдеуге мүмкіндік болуы керек. Мысалы, егер бір теория ешқашан тексерілмесе немесе жоққа
шығарылмаса, ол ғылым емес болуы мүмкін. Ғылым әрқашан дәлелденеді, тексеріледі және
өзгеріп отырады. Ал ғылым емес көзқарастар көбінесе дәлелсіз сенімге негізделеді.
36. Гегель және философия
Гегель — неміс классикалық философиясының өкілі. Ол философияны өте кең және терең жүйе
ретінде түсіндірген. Гегельдің негізгі идеясы — диалектика. Диалектика дегеніміз — даму қайшылық
арқылы жүреді деген ой. Яғни әр нәрсе өз ішінде қарама-қайшылыққа ие болады және сол арқылы
дамиды. Ол дамуды үш кезеңмен түсіндіреді: тезис (бастапқы ой), антитезис (қарсы ой), және
синтез (екеуінің бірігуі).
Гегель үшін әлем — бұл тек заттар жиынтығы емес, ол рухтың дамуы. Ол “абсолюттік рух” идеясын
ұсынған. Бұл — әлемдік сана біртіндеп дамып, өзін толық түсінуге келеді деген ой. Философияның
мақсаты — осы дамуды түсіну және ақиқатты тану.
37. Тарихтың мәні және бағыты
Тарихтың мәні — адамзаттың өткен өмірін, оның дамуын және өзгерістерін түсіну. Тарих тек өткен
оқиғалар тізбегі емес. Ол адамдардың қалай өмір сүргенін, қандай қиындықтардан өткенін және
қалай дамығанын көрсетеді
. Философияда тарихтың бағыты туралы әртүрлі пікір бар. Кейбір ойшылдар тарих кездейсоқ
дамиды дейді. Бірақ көп философтар тарихта белгілі бір заңдылық пен даму бағыты бар деп
есептейді. Мысалы, қоғам қарапайым өмірден күрделі өркениетке қарай дамиды: білім, ғылым,техника біртіндеп өседі. Сонымен қатар, тарихтың бағыты адам әрекетіне байланысты. Адамдар өз
шешімдері арқылы тарихты өзгертеді.
38. Альбер Камю және абсурд
Альбер Камю — француз философы және жазушысы. Ол XX ғасыр философиясында абсурд
идеясы арқылы белгілі. Абсурд дегеніміз — адамның өмірден мән іздеуі мен әлемнің үнсіз, мағына
бермейтін жағдайының арасындағы қайшылық.
Камюдің ойынша, адам өмірде әрқашан “неге өмір сүреміз?”
,
“өмірдің мәні қандай?” деген
сұрақтарға жауап іздейді. Бірақ әлем нақты жауап бермейді. Осыдан абсурд пайда болады. Камю
бұл жағдайдан қашпау керек дейді. Керісінше, адам абсурдты қабылдап, соған қарамастан өмір
сүруі керек. Ол “Сизиф туралы миф” еңбегінде осы идеяны түсіндіреді. Сизиф тас көтеріп, оны
қайта-қайта домалатып түсіретін бейне ретінде адамның өмірін көрсетеді.
39. Эстетика және өнер
Эстетика — философияның бір саласы. Ол сұлулықты, әдемілікті және өнерді зерттейді. Эстетика
адамның әдемі нәрсені қалай қабылдайтынын түсіндіреді. Әдемілік табиғатта да, адамда да,
өнерде де кездеседі. Өнер — адамның ішкі сезімін, ойларын және өмірді түсінуін бейнелеу тәсілі.
Өнер сурет, музыка, әдебиет, театр сияқты түрлі формада көрінеді.
Өнердің негізгі мақсаты — адамға тек әдемілік көрсету емес, сонымен қатар сезім беру, ой салу
және тәрбиелеу. Эстетика өнерді бағалауға көмектеседі. Яғни бір шығарманың неге әдемі немесе
әсерлі екенін түсіндіреді.
40. Адам туралы философия
Адам туралы философия — адам табиғатын, оның мәнін, өмірдегі орнын және мақсатын зерттейтін
философия саласы. Философияда адам тек биологиялық тіршілік иесі емес, ол — ойлайтын,
сезінетін және таңдау жасайтын тұлға. Адамның негізгі ерекшелігі — ақыл мен сана. Сол арқылы ол
әлемді түсінеді, білім алады және өз өмірін өзгертеді. Философтар адамды әртүрлі түсіндіреді:
●
●
Кейбірі адамды қоғаммен байланысты деп санайды (адам тек қоғамда тұлға болады).
Кейбірі адамды еркін және өз тағдырын өзі жасайтын тіршілік иесі дейді.
Адамның маңызды сұрақтары: “Мен кіммін?”
,
— осы сұрақтар философияның негізгі тақырыбы.
“Өмірдің мәні қандай?”
,
“Мен не үшін өмір сүремін?”
41. Конфуций мен Канттың адамгершілік идеялары
Конфуций мен Кант — әртүрлі дәуірде өмір сүрген философтар, бірақ екеуі де адамгершілік туралы
маңызды ой айтқан.Конфуций үшін адамгершілік — адамдар арасындағы сыйластық пен тәртіп. Оның негізгі қағидасы:
«Өзіңе ұнамайтын нәрсені басқаға жасама». Ол қоғамда бейбіт өмір болуы үшін үлкенді сыйлау,
ата-ананы құрметтеу, адал болу маңызды дейді.
Иммануил Кант моральды ақылмен түсіндіреді. Оның ойынша, адам істеген әрекеті жалпы заң бола
алуы керек. Яғни, егер барлық адам осылай істесе, ол дұрыс па? Мысалы, егер бәрі өтірік айтса,
ешкім бір-біріне сенбейді, сондықтан өтірік айту дұрыс емес.
Кант үшін адамгершілік — парыз. Адам жақсылықты тек пайда үшін емес, міндет болғандықтан
істеуі керек.
42. Шәкәрім және “Үш анық”
Шәкәрім Құдайбердіұлы — қазақтың ақыны, ойшылы және философы. Ол адам, өмір және ақиқат
туралы терең ой айтқан. Оның ең белгілі еңбектерінің бірі —
“Үш анық”
. Бұл еңбекте ол ақиқат пен
сенім туралы негізгі үш шындықты түсіндіреді.
Біріншісі — дүние бар және ол шынайы. Яғни әлем нақты өмір сүреді, оны адам сезім арқылы
таниды.
Екіншісі — жан өлмейді. Адамның денесі өледі, бірақ рухы немесе жаны мәңгі болады деген ой
айтылады.
Үшіншісі — ар-ұждан мен жақсылық бар. Адам дұрыс өмір сүрсе, әділдік пен жақсылық арқылы
рухани жетіледі. Шәкәрім үшін ең маңызды нәрсе — адам шындықты іздеу, адал болу және рухани
тазалыққа ұмтылу.
43. Философиядағы еркіндік
Еркіндік — адамның өз әрекетін, ойы мен таңдауын өзі анықтай алатын қабілеті. Философияда
еркіндік әртүрлі түсіндіріледі. Кей ойшылдар адам толық еркін емес, өйткені оны қоғам, табиғат
және заңдар шектейді дейді. Ал кей философтар адам ішкі жағынан еркін бола алады деп
есептейді. Мысалы, стоиктер адамның сыртқы жағдайды өзгерте алмайтынын, бірақ өз ойы мен
сезімін бақылауға болатынын айтқан.
Спиноза үшін еркіндік — табиғат заңдарын түсіну. Яғни адам шындықты түсінсе, ол еркін болады.
Канттың ойынша, еркіндік — адам өз моральдық заңын өзі таңдап, соған сай өмір сүруі. Бірақ бұл
еркіндік әрқашан жауапкершілікпен байланысты.
Сартр бойынша адам абсолютті еркін, тіпті таңдау жасамаудың өзі де таңдау болып есептеледі.
44. Абай: “Дүние — үлкен көл”
Абай Құнанбайұлының “Дүние — үлкен көл” деген ойы — өмір туралы терең философиялық түсінік.
Абай дүниені үлкен көлге теңейді, ал адам өмірін сол көлде жүзіп жүрген кішкентай қайық сияқты
көрсетеді. Бұл арқылы ол өмірдің тұрақсыз және өзгермелі екенін білдіреді. Бұл ойдың негізгі
мағынасы:Біріншіден, өмір үнемі қозғалыста. Ештеңе бір орында тұрмайды, бәрі өзгереді. Екіншіден, уақыт
тез өтеді. Адам өмірі қысқа, сондықтан оны дұрыс пайдалану керек. Үшіншіден, адам өмірде дұрыс
жол таңдап, абай болу керек. Абай бұл арқылы адамдарды ойлануға, сабырлы болуға және өмірдің
мәнін түсінуге шақырады.
45. Милет мектебі және Анахарсис
Милет мектебі — ежелгі грек философиясындағы ең алғашқы философиялық мектептердің бірі. Ол
табиғатты миф арқылы емес, ақыл мен ой арқылы түсіндіруге тырысқан. Милет мектебінің негізгі
өкілдері:
●
●
●
Фалес — барлық нәрсенің бастауы су деп айтқан.
Анаксимандр — әлемнің негізі шексіз және белгісіз бір бастама (апейрон) деп түсіндірген.
Анаксимен — барлық нәрсе ауадан пайда болады деген.
Олар табиғатты ғылыми және рационалды түрде түсіндіруге тырысқандықтан, философияның
дамуына үлкен үлес қосты.
Анахарсис — скиф ойшылы, Грекияда өмір сүрген. Ол сырт көзбен қоғамды сынаған философ
ретінде белгілі. Анахарсис заң мен қоғам туралы сыни ой айтқан. Оның ойынша, заңдар әлсіз
адамдарды қорғайды, бірақ күшті адамдар оларды жиі бұзады.
46. Ғылым — білім, қызмет және әлеуметтік институт
Ғылым — әлемді түсіндіруге және шындықты тануға бағытталған жүйелі білім. Ғылымды үш
қырынан қарастыруға болады:
1. Ғылым — білім жүйесі
Ғылым — нақты дәлелге негізделген білімдер жиынтығы. Ол бақылау, тәжірибе және логика
арқылы қалыптасады. Мысалы, физика, биология, химия — ғылыми білім салалары.
2. Ғылым — қызмет (іс-әрекет)
Ғылым тек дайын білім емес, ол үнемі зерттеу процесі. Ғалымдар тәжірибе жасап, жаңа
заңдылықтарды табады және ескі білімді тексереді.
3. Ғылым — әлеуметтік институт
Ғылым қоғамда арнайы ұйымдар арқылы дамиды: университеттер, зертханалар, ғылыми
орталықтар. Ғылым қоғамның дамуына әсер етеді, технологияны, экономиканы және білімді алға
жылжытады.
47. Шопенгауэр және өлім мәселесі
Артур Шопенгауэр — неміс философы. Ол өмір, азап және өлім туралы терең ой айтқан.Шопенгауэрдің негізгі идеясы — өмірдің негізінде ерік (қалау, тілек) жатыр. Адам әрқашан бір
нәрсені қалайды, бірақ ол қалаулар ешқашан толық орындалмайды. Сондықтан өмір көбінесе
қанағатсыздық пен азапқа толы.
Өлім мәселесіне келгенде, Шопенгауэр өлімді қорқынышты нәрсе емес деп түсіндіреді. Оның
ойынша, өлім — жеке адамның азабынан құтылу жолы. Яғни адам өлгенде оның жеке “мені”
жойылады, сондықтан жеке қайғы да тоқтайды. Бірақ ол өлімді өмірдің мәні ретінде емес, өмірдің
табиғи аяқталуы ретінде қарастырады. Адам өмірдің шексіз қалауларынан босау үшін рухани
тыныштыққа ұмтылуы керек дейді.
48. Жаңа заман философиясындағы болмыс
Жаңа заман философиясы (XVII–XVIII ғғ.) болмысты түсіндіруде ақыл мен ғылымға ерекше мән
берді. Бұл кезеңде философтар әлемді діни түсініктен гөрі рационалды жолмен түсіндіруге
тырысты. Болмыс мәселесінде екі негізгі бағыт қалыптасты:
1. Материализм
Материалистер үшін болмыс — тек материя, яғни нақты, көзбен көріп, сезуге болатын дүние.
Мысалы, Гоббс табиғат пен адамды механикалық жүйе ретінде түсіндірді.
2. Идеализм
Идеалистер үшін болмыстың негізі — сана, ой немесе рух. Мысалы, Беркли “бар болу —
қабылдану” деген ой айтқан, яғни заттар біздің санамызда ғана өмір сүреді деп түсіндірген.
Сонымен қатар, Декарт болмысты түсіндіруде “мен ойлаймын, демек мен бармын” деген қағиданы
ұсынды. Бұл сана мен ойдың маңызын көрсетеді.
49. Ыбырай Алтынсарин және білім
Ыбырай Алтынсарин — қазақтың ағартушысы, педагог және жазушысы. Ол қазақ халқын білімге,
ғылымға және мәдениетке шақырған алғашқы тұлғалардың бірі.
Ыбырайдың негізгі идеясы — білім арқылы халықты дамыту. Оның ойынша, надандықты жеңудің ең
дұрыс жолы — оқу және білім алу. Ол қазақ балалары үшін алғашқы мектептер ашты және қыз
балалардың да білім алуын қолдады. Бұл сол кезең үшін өте маңызды жаңалық болды.
Ыбырай өз шығармаларында балаларды еңбекқор болуға, адалдыққа және жақсы мінезге
тәрбиеледі. Мысалы, оның әңгімелері қарапайым тілмен жазылып, түсінікті әрі тәрбиелік мәнге ие
болды. Сонымен қатар, ол орыс және әлемдік білімді қазақ халқына жақындатуға тырысты, бірақ
ұлттық құндылықтарды сақтауды да маңызды деп санады.
50. Танымның негізгі әдістері
Әдіс мәселесі — философияда шындықты қалай дұрыс тануға болады деген сұрақ. Яғни адам
білімді қандай жолмен алады және ақиқатқа қалай жетеді деген мәселе. Танымда әртүрлі әдістер
қолданылады:
1. ЭмпиризмЭмпиризм бойынша білім тәжірибе мен бақылау арқылы алынады. Яғни адам көру, есту, тәжірибе
жасау арқылы үйренеді. Өкілдері: Ф. Бэкон, Дж. Локк.
2. Рационализм
Рационализм бойынша негізгі білім көзі — ақыл-ой. Ақиқатты логика арқылы түсінуге болады.
Өкілдері: Р . Декарт, Г. Лейбниц.
3. Индукция
Индукция — жекеден жалпыға көшу әдісі. Бірнеше мысалды қарап, жалпы қорытынды жасау.
4. Дедукция
Дедукция — жалпыдан жекеге көшу. Жалпы ережеден нақты қорытынды шығару.
5. Диалектика
Диалектика бойынша даму қарама-қайшылықтар арқылы жүреді. Әр нәрсе өзгеріп, дамып
отырады. Өкілдері: Гегель, Маркс.
6. Феноменология
Феноменология — сананың тікелей тәжірибесін зерттейді. Яғни адам затты қалай қабылдайды,
соны түсіндіреді. Өкілі: Э. Гуссерль.
7. Герменевтика
Герменевтика — мәтіндерді, мәдениетті және мағынаны түсіндіру әдісі. Бұл әдіс арқылы біз
мәтіннің терең мағынасын түсінеміз.
51. Аристотель және Ницше: жалғыздық туралы ой
Аристотель мен Ницше жалғыздықты әртүрлі түрде түсіндіреді. Аристотельдің ойынша, адам —
“саяси жан” (яғни қоғамда өмір сүретін тіршілік иесі). Ол үшін адам жалғыз өмір сүре алмайды.
Қоғамнан бөлек өмір сүру адам табиғатына қарсы. Сондықтан жалғыздық көбіне әлсіздік немесе
толық емес өмір ретінде қарастырылады. Аристотель үшін адам бақытқа қоғамда, достықта және
ортақ өмірде жетеді. Достық — адамның рухани дамуының маңызды бөлігі.
Ницше, керісінше, жалғыздықты әлсіздік емес, күш ретінде түсіндіреді. Оның ойынша, нағыз ойшыл
немесе “жоғары адам” қоғамнан бөлек тұрып, өз жолын өзі таңдауы керек. Ницше үшін жалғыздық
— адамның өзін табуы, ішкі күшін дамытуы және қоғамның қысымынан босау жолы.
52. Хайдеггер: “Тіл — болмыстың үйі”
Мартин Хайдеггер — неміс философы. Ол болмыс пен адам туралы терең философиялық ой
айтқан. Оның әйгілі сөзі: “Тіл — болмыстың үйі”
. Бұл ойдың мағынасы — адам әлемді тек тіл
арқылы түсінеді және көрсетеді. Яғни біз болмысты (әлемді, шындықты) тіл арқылы “ашамыз”
.Хайдеггердің ойынша, тіл тек сөйлесу құралы емес. Ол адамның ойлауын, сезінуін және әлемді
түсінуін қалыптастырады. Егер тіл болмаса, адам болмысты толық түсіне алмайды. Сондықтан тіл
— адамның әлеммен байланысатын негізгі жолы. Сонымен қатар, ол адамды “болмысты түсінетін
тіршілік иесі” деп қарастырады. Адам тіл арқылы болмыстың мағынасын ашады.
53. Құндылықтар философиясы (Аксиология)
Аксиология — философияның құндылықтарды зерттейтін саласы. Ол “не жақсы?”
,
“не үшін өмір сүреміз?” деген сұрақтарға жауап іздейді.
“не маңызды?”
,
Құндылық — адам үшін маңызды, қажет және бағалы нәрсе. Құндылықтар адамның өмірін
бағыттайды және оның таңдауына әсер етеді. Құндылықтардың негізгі түрлері:
1. Рухани құндылықтар — білім, ар-ождан, мейірім, адалдық, сенім.
2. Материалдық құндылықтар — ақша, мүлік, байлық, заттар.
3. Әлеуметтік құндылықтар — отбасы, достық, қоғам, тәртіп.
Философияда құндылықтар салыстырмалы болуы мүмкін. Бір адам үшін маңызды нәрсе, басқа
адам үшін онша маңызды болмауы мүмкін. Сонымен қатар, кей құндылықтар жалпыадамзаттық
болып есептеледі. Мысалы: өмірді құрметтеу, әділдік, бейбітшілік.
54. Әлеуметтік философия: негізгі ұғымдар
Әлеуметтік философия — қоғамды, оның дамуын және адамдар арасындағы қатынастарды
зерттейтін философия саласы. Ол “қоғам деген не?”
,
“адамдар қалай бірге өмір сүреді?”
,
“қоғам
қалай дамиды?” деген сұрақтарға жауап береді. Негізгі ұғымдар:
1. Қоғам — адамдардың бірлесіп өмір сүру жүйесі. Қоғамда заң, тәртіп, мәдениет және дәстүр
болады.
2. Әлеуметтік құрылым — қоғамның ұйымдасуы. Оған отбасы, мектеп, мемлекет, жұмыс орындары
жатады.
3. Мәдениет — адамдардың өмір сүру тәсілі, дәстүрі, тілі және рухани құндылықтары.
4. Әлеуметтік институттар — қоғамды реттейтін жүйелер: білім беру, дін, саясат, экономика.
5. Таптар мен топтар — қоғамдағы адамдардың әлеуметтік жағдайына қарай бөлінуі.
55. Мәңгілік Ел идеясы
“
«Мәңгілік Ел» идеясы — Қазақстанның ұлттық идеяларының бірі. Ол елдің бірлігі, тұрақтылығы
және болашағы туралы ойды білдіреді.
Бұл идеяның негізгі мақсаты — Қазақстанды тұрақты, дамыған және біртұтас мемлекет ретінде
қалыптастыру. «Мәңгілік Ел» ұғымы халықтың бірлігін, татулықты және бейбіт өмірді маңызды деп
көрсетеді. Егер қоғамда бірлік болса, ел де күшті болады.Сонымен қатар, бұл идея білімге, еңбекке және ұлттық құндылықтарға негізделеді. Яғни адам өз
елін дамыту үшін білім алып, еңбек етуі керек. Бұл ұғымда тарихты құрметтеу және болашаққа
сеніммен қарау да маңызды орын алады.
56. Абай және адам мәселесі
Абай Құнанбайұлы адам туралы терең ой айтқан. Оның ойынша, адам — ең жоғары рухани тіршілік
иесі. Бірақ адам болу оңай емес, оған жету керек. Адам үш нәрседен тұрады: тән, жан және ақыл.
Тән — уақытша, ол өледі. Жан — рухани бөлік, ол мәңгі болуы мүмкін. Ақыл — адамды дұрыс
жолға бағыттайды. Абай «Адам бол» дейді. Бұл тек өмір сүру емес, жақсы, адал, білімді адам болу
деген сөз.
57. Августин: сенім және түсіну
Аврелий Августин — орта ғасырдағы христиан философы. Ол сенім мен ақылдың байланысын
түсіндірген. Августиннің негізгі ойы: алдымен сену керек, содан кейін түсіну керек. Яғни адам
Құдайға сенбей тұрып, ақиқатты толық түсіне алмайды. Оның ойынша, сенім — білімнің бастауы.
Егер адам сенсе, ол кейін ойланып, сол сенімді терең түсіне бастайды.
Августин үшін Құдай — барлық ақиқаттың негізі. Сондықтан ақиқатқа жету үшін адам рухани
жолмен, сенім арқылы жүруі керек. Сонымен қатар, ол адамның ішкі әлеміне көп мән берген. Ол
“ақиқатты сырттан емес, ішкі жан дүниеден іздеу керек” деп айтқан.
58. Еркіндік және демократия
Еркіндік — адамның өз ойы мен әрекетін өзі таңдау мүмкіндігі. Ол адамның негізгі құқықтарының
бірі болып саналады.
Демократия — халық билігі. Яғни мемлекетте билік халықтың қолында болады және адамдар өз
пікірін еркін айта алады.
Еркіндік пен демократия бір-бірімен тығыз байланысты. Себебі демократиялық қоғамда адамдарға
сөз бостандығы, таңдау еркіндігі және құқықтары беріледі. Бірақ еркіндік шексіз емес. Әр адамның
еркіндігі басқа адамның құқығына зиян келтірмеуі керек. Сондықтан демократиялық қоғамда заң
мен тәртіп те маңызды. Мысалы, адамдар сайлауға қатысып, өз басшысын таңдай алады. Бұл —
демократияның бір көрінісі.
59. Этика ілімдерінің түрлері
Этика — адамгершілік, яғни “не дұрыс, не бұрыс?” дегенді зерттейтін философия саласы. Тарихта
әртүрлі этикалық ілімдер қалыптасқан.
1. Гедонизм (Эпикур)
Гедонизм бойынша өмірдің ең жоғары мақсаты — ләззат және рахат. Бірақ Эпикур шектен тыс
рахат емес, тыныш және ауыртпалықсыз өмірді айтқан.2. Стоицизм (Марк Аврелий)
Стоиктер үшін ең жоғары игілік — ақыл, парасат және ерік. Адам сыртқы жағдайды өзгерте
алмайды, бірақ өз сезімін бақылауы керек.
3. Аристотелизм (Аристотель)
Аристотель бойынша бақыт —
“эудемония”
, яғни адамның өз қабілетін толық дамытуы. Адам
ақылды, әділ және жақсы мінезді болуы керек.
4. Кант этикасы
Кант үшін моральдың негізі — парыз. Адам жақсылықты міндет болғандықтан істеуі керек. Оның
“категориялық императиві” бойынша әрекет жалпы заң бола алатындай болуы керек.
5. Утилитаризм (Бентам, Милль)
Утилитаризм бойынша дұрыс әрекет — ең көп адамға ең көп бақыт әкелетін әрекет.
6. Ситуациялық этика
Бұл ілімде моральдық шешім нақты жағдайға байланысты қабылданады. Яғни бір ереже әр
жағдайда әртүрлі болуы мүмкін.
60. Абай: “Бес нәрседен қашық бол…
”
Абай Құнанбайұлы адамды дұрыс жолға бағыттау үшін көптеген өсиет айтқан. Солардың бірі —
“Бес нәрседен қашық бол, бес нәрсеге асық бол” деген ойы. Абайдың айтуынша, адам жаман
қасиеттерден аулақ болуы керек. Ол бес жаман нәрсе:
●
●
●
●
●
Өтірік айту
Өсек айту
Мақтаншақ болу
Еріншектік
Бекер мал шашу (ысырап)
Бұл қасиеттер адамды төмендетеді және өмірде жетістікке жетуге кедергі жасайды. Ал адам мына
жақсы қасиеттерге ұмтылуы керек:
●
●
●
●
●
Талап (мақсат қою, еңбек ету)
Еңбек
Терең ой
Қанағат
Рақым (мейірім, адамгершілік)
Абайдың ойынша, осы жақсы қасиеттер адамды толық адам болуға жетелейді..61. Суфизм: әл-Газали және Яссауи
Суфизм — исламдағы мистикалық, яғни рухани терең бағыт. Оның негізгі идеясы — Аллаға тек
сыртқы ғибадат арқылы емес, адамның ішкі жан дүниесі арқылы жету. Суфизмде ең маңызды нәрсе
— жүрек тазалығы. Адам тек намаз оқып қана қоймай, өз нәпсісін жеңуі, жаман ойлардан арылуы
керек.
Әл-Газали — суфизмді философиялық түрде түсіндірген ойшыл. Ол ақыл мен ғылым маңызды,
бірақ олар жеткіліксіз, адамға рухани тәжірибе керек дейді.
Қожа Ахмет Яссауи — түркі әлемінің ең белгілі сопысы. Оның «Диуани Хикмет» еңбегінде адамды
рухани тазалыққа шақырады. Ол нәпсіні жеңу, қарапайым өмір сүру, Алланы сүю керек дейді. Ол
тіпті 63 жасында жер астына түсіп өмір сүрген, бұл дүниеден бас тартудың символы.
62. Қозғалыс — материяның өмір сүру формасы
Қозғалыс дегеніміз — әлемдегі кез келген өзгеріс. Мысалы, заттың орын ауыстыруы, адамның өсуі,
судың қайнауы — бәрі қозғалыс.
Қозғалыс тек физикалық емес. Оның түрлері бар: механикалық, физикалық, химиялық,
биологиялық және әлеуметтік қозғалыс. Материя мен қозғалыс бір-бірінен ажырамайды. Егер
материя болса, міндетті түрде қозғалыс болады. Демек, әлемде ештеңе тоқтап тұрмайды, бәрі
өзгеріп, дамып отырады.
63. Гераклит: «Бір өзенге екі рет түсе алмайсың»
Гераклиттің негізгі философиясы — бәрі өзгерісте. Ол өзен мысалын қолданады: өзен суы үнемі
ағып тұрады, сондықтан бір өзенге екінші рет түскенде ол бұрынғы өзен болмайды. Сол сияқты
адам да өзгеріп отырады: ойы, денесі, өмірі ешқашан бірдей болмайды.
Гераклиттің тағы бір идеясы — қарама-қайшылық. Мысалы, жарық пен қараңғы, ыстық пен суық
бір-бірімен байланысты және өмірді дамытады.
64. Қазақ дәстүрлі музыкасы және күй
Қазақ халқының музыкасы — оның рухани өмірінің бір бөлігі. Ең ерекше өнер түрі — күй.
Күй — домбыра немесе қобыз арқылы орындалатын музыкалық шығарма. Бірақ ол жай әуен емес,
онда тарих, сезім, ой және философия бар. Мысалы, «Ақсақ құлан» күйі қайғы мен тарихи оқиғаны
білдіреді. «Сарыарқа» күйі — кең даланы, еркіндікті көрсетеді.
Қорқыт ата — қазақ музыкасының символдық бастаушысы. Ол қобыз арқылы өлімнен қашып,
мәңгілік өмірді іздеген.
65. Орта ғасырдағы рух пен жан түсінігі
Орта ғасыр философиясында адам рухани және діни тұрғыда түсіндірілді.Рух — адамның Құдаймен байланысы бар ішкі бөлігі.
Жан — адамға өмір беретін, бірақ тәннен бөлек рухани элемент. Орта ғасыр ойшылдары, мысалы
Августин мен Фома Аквинский, жан мен тән бірге адамды құрайды дейді. Бірақ жан мәңгі, ал тән
уақытша деп есептеледі. Адам өлгеннен кейін оның тәні жоғалады, бірақ жаны Құдайға қайтады
деген сенім бар.
66. Дени Дидро: философия және пікірлер көптүрлілігі
Дени Дидроның негізгі ойы — философияда бір ғана дұрыс жауап болмайды. Философия — бұл
пікірталас ғылымы. Әр философ бір сұраққа әртүрлі жауап береді. Бір адам үшін дұрыс нәрсе,
екінші адам үшін қате болуы мүмкін. Мысалы, «өмірдің мәні не?» деген сұраққа әр ойшыл әртүрлі
жауап береді: біреуі бақыт дейді, біреуі білім дейді, біреуі Құдайға қызмет дейді.
Бұл бізге не көрсетеді? Философияда абсолютті, соңғы ақиқатқа жету қиын. Сондықтан Дидро
философияны ойлану, талқылау, сұрақ қою процесі деп түсінді.
67. Техника философиясы
Техника философиясы — технологияның адам өміріне, қоғамға және ойлау жүйесіне әсерін
зерттейтін сала. Бір жағынан, техника өте пайдалы. Ол адамның жұмысын жеңілдетеді,
жылдамдатады. Мысалы, телефон арқылы біз тез байланыс жасаймыз, интернет арқылы білім
аламыз. Бірақ екінші жағынан, техника адамды тәуелді етіп қоюы мүмкін. Адам телефонсыз өмір
сүре алмайтын жағдайға жетуі мүмкін.
Хайдеггердің ойынша, техника тек құрал емес. Ол адамның әлемді көру тәсілін өзгертеді. Адам
табиғатты тек ресурс ретінде қарай бастайды. Яғни, техника дамыған сайын адам мен табиғат
арасындағы байланыс өзгереді.
68. Виртуалды шындық
Виртуалды шындық — компьютер арқылы жасалған жасанды әлем. Бұл әлемде адам шынайы
өмірдегідей сезімдер ала алады: көру, есту, әрекет ету. Бірақ философиялық мәселе пайда болады:
бұл шындық па, әлде тек иллюзия ма?
Бодрийярдың идеясы бойынша, қазіргі заманда біз симулякрлар әлемінде өмір сүреміз. Яғни
шындықтың көшірмелері көбейіп, нақты шындық пен жасанды нәрсе араласып кеткен. Мысалы,
әлеуметтік желідегі өмір кейде шынайы өмірден маңызды болып кетеді. Сондықтан виртуалды
әлем адамның ойлауын және өмір сүру стилін өзгертеді.
69. Асан Қайғы және Жерұйық идеясы
Асан Қайғы — қазақ халқының данасы, жырауы. Оның негізгі идеясы — «Жерұйық» іздеу.
Жерұйық — бұл идеал жер, онда халық тыныш, бақытты, әділ өмір сүреді. Онда соғыс жоқ,
кедейлік жоқ, қайғы жоқ. Асан Қайғы бүкіл жерді аралап, сондай жер іздеген, бірақ таппаған. Бұл
нені білдіреді? Бұл — өмірде абсолютті мінсіз қоғам жоқ деген ой. Бірақ адамның табиғаты —
әрқашан жақсы өмірді іздеу, әділетті қоғамды армандау.70. Сократ: «Менің білетінім — ештеңе білмейтінім»
Сократтың ең әйгілі ойы — адамның шынайы даналығы өз білмейтінін түсінуде. Ол Афинада
адамдармен сөйлесіп, олардың өздерін ақылды деп ойлайтынын байқаған. Бірақ сұрақ қойғанда,
олар нақты жауап бере алмайтын. Сол кезде Сократ түсінді: ол да көп нәрсені білмейді, бірақ ол бір
нәрсені біледі — ол өз білмейтінін біледі.
Бұл өте маңызды идея. Себебі адам өз надандығын түсінбесе, ол ешқашан дамымайды. Сократ
үшін философия — өзіңді тану және сұрақ қою өнері.
71. Сананың қалыптасуы, идеалдық және интенционалдық
Сана — адамның ойлауы, сезінуі және дүниені түсіну қабілеті. Яғни адам «мен кіммін, айналамда
не болып жатыр?» дегенді түсінеді. Сана бірден пайда болмайды. Ол бірнеше нәрсе арқылы
қалыптасады: тіл, қоғам, тәрбие, тәжірибе және ми жұмысы. Сананың бір маңызды қасиеті —
идеалдық. Бұл дегеніміз: сана материалды емес. Мысалы, ой, қиял, арман — бұларды қолмен
ұстай алмаймыз, бірақ олар бар.
Екінші қасиет — интенционалдық. Бұл сана әрқашан бір нәрсеге бағытталады деген сөз. Мысалы,
сен бір кітап туралы ойлайсың немесе бір адамды елестетесің. Сана ешқашан бос тұрмайды.
72. Әл-Фараби философиясы
Әл-Фараби — ұлы шығыс ойшылы, оны «Екінші ұстаз» деп атайды. Оның негізгі идеясы — бақытқа
жету. Ол үшін адамға білім және жақсы мінез керек.
Әл-Фараби «Қайырымды қала» деген идеяны айтқан. Бұл қалада ең басты адам — білімді, ақылды
басшы. Ол халықты әділ басқарады. Оның ойынша, қоғам адам денесі сияқты: әр адам өз орнында
дұрыс қызмет атқаруы керек. Сонда ғана қоғам жақсы болады.
73. Кант: сұлулық туралы ой
Кант сұлулықты ерекше түрде түсіндірген. Оның ойынша, сұлулық — пайда үшін емес. Яғни біз бір
нәрсені әдемі деп айтқанда, одан пайда іздемейміз. Мысалы, гүлді көріп «әдемі» дейміз, бірақ ол
бізге ақша да, пайда да бермейді.
Кант айтады: сұлулық — адамның ішкі сезімі. Біз бір нәрсені көріп, қуаныш аламыз. Сонымен
қатар, ол ойлайды: егер бір нәрсені барлық адам әдемі деп сезсе, онда ол жалпы сұлулық болады.
74. Араб-мұсылман эстетикасы
Араб-мұсылман философиясында өнер мен сұлулық өте маңызды орын алады. Мысалы, Омар
Хайям өмірдің қысқа екенін айтып, әр сәттің сұлулығын бағалау керек дейді.
Әл-Фараби музыка туралы жазып, музыканы адамның жанын тыныштандыратын өнер деп санаған.
Ибн Рушд (Аверроэс) өнер шындықты көрсетеді дейді. Яғни өнер өмірді бейнелейді. Руми болса,
поэзия арқылы Аллаға деген махаббатты көрсеткен. Ол үшін сұлулық — рухани махаббат.
75. Шоқан Уәлихановтың ғылым философиясыШоқан Уәлиханов — қазақтың алғашқы ғалымдарының бірі, саяхатшы және зерттеуші. Оның
ғылымға көзқарасы өте нақты және ғылыми болды. Ол «ғылым дәлелге және фактіге негізделуі
керек» деп есептеді. Яғни, бір нәрсені оймен емес, көзбен көру, бақылау және зерттеу арқылы білу
керек деді.
Шоқан экспедицияларға барып, қазақ халқының мәдениетін, тарихын және географиясын
зерттеген. Ол халықты Еуропаға танытуды мақсат етті. Сонымен қатар, ол білімсіз қоғам артта
қалады деп ойлады. Сондықтан білім мен ғылымды өте маңызды деп санады.
76. Философияның негізгі бөлімдері
Философия бірнеше негізгі бөлімдерден тұрады. Біріншісі — онтология. Бұл «дүние не?» деген
сұрақты зерттейді. Яғни, болмыс, өмір, табиғат туралы ғылым.
Екіншісі — гносеология. Бұл таным туралы ғылым. Яғни біз ақиқатты қалай білеміз деген сұраққа
жауап береді.
Үшіншісі — этика. Ол «жақсы мен жаман деген не?» деген сұрақты қарастырады.
Төртіншісі — эстетика. Бұл сұлулық пен өнер туралы ғылым.
Бесіншісі — әлеуметтік философия. Ол қоғам, адамдардың қарым-қатынасы туралы айтады.
Алтыншысы — философиялық антропология. Ол адам кім, адам табиғаты қандай деген сұрақты
зерттейді.
77. Лао-цзы: «Дана адам білімін көрсетпейді…»
Лао-цзы — қытай философы, даосизм ілімінің негізін қалаушы. Оның ойынша, нағыз дана адам өзін
көрсетпейді және көп сөйлемейді. Ол жай ғана тыныш өмір сүреді. Ал надан адам керісінше, көп
сөйлеп, бәрін білетін сияқты көрінгісі келеді.
Лао-цзы айтады: шынайы білім — тыныштықта және қарапайымдықта. Яғни, адам өзін мақтамай,
ішкі дүниесін дамытуы керек. Бұл ой Сократтың «мен ештеңе білмейтінімді білемін» деген сөзімен
де ұқсас.
Қорытындылай айтқанда, Лао-цзы үшін ең үлкен даналық — қарапайым болу және өзіңді көрсетпеу