Racjonalizm filozoficzny – René Descartes

  • Dusza:

    • Charakterystyczna cecha duszy to świadomość, która obejmuje wszystkie funkcje psychiczne, takie jak wola i uczucia.

    • Jedyna właściwość duszy według Kartezjusza (René Descartes, 1596–1650): żadne cechy cielesne nie są trwale z nią powiązane.

    • Zmiana w postrzeganiu duszy: z czynnika życia w tradycji greckiej do czynnika myślenia w nowożytnej filozofii.

    • Nowożytni, w przeciwieństwie do starożytnych, przyznawali duszę jedynie istotom świadomym.

    • Różnica ta nie miała charakteru wyłącznie terminologicznego.

    • Od Kartezjusza powstało przekonanie, że świadomość jest odrębnym czynnikiem, bez pokrewieństwa procesów organicznych i psychicznych.

  • Dualizm duszy i ciała:

    • W świecie istnieją dwie substancje: dusza (myśląca) i ciało (rozciągłe).

    • Dusze charakteryzują się świadomością, ale są pozbawione rozciągłości.

    • Ciała mają rozciągłość, ale nie mają świadomości.

    • Tylko człowiek łączy dwie substancje: duszę i ciało.

    • Kartezjusz ustanowił radykalny dualizm, gdzie ciała nieorganiczne i zwierzęta mają jedynie naturę cielesną.

    • Ciało ludzkie zachowuje się automatycznie, ale w nim przebywa dusza.

    • Zachowanie człowieka sugeruje wzajemne oddziaływanie duszy i ciała, ale Kartezjusz wykluczył harmoniczne oddziaływanie.

  • Kompromis Kartezjusza:

    • Ciało nie może powodować zmiany w duszy i vice versa.

    • Ciało może wpływać na kierunek duszy; dusza na kierunek ciała.

    • Rozdzielenie dziedzin materii i ducha charakterystyczne dla naukowego podejścia Kartezjusza.

    • Utrudnienia w zrozumieniu relacji ciało-dusza nie zostały rozwiązane.

  • Rozum a zmysły:

    • Rozum jako miara poznania: decyzje o tym, co jest jasne i wyraźne, podejmuje rozum, a nie zmysły.

    • Wrażenia zmysłowe to nie źródło poznania, lecz informacje dla umysłu.

    • Zmysły nie mogą być fundamentem poznania; traktowanie ich jako takie to postępowanie wbrew naturze.

    • Zmysły mają praktyczne znaczenie, a nie funkcję poznawczą.

  • Idee wrodzone:

    • Można wyróżnić trzy rodzaje idei w umyśle:

    1. wrodzone (ideae innatae) – obecne od urodzenia,

    2. przychodzące z zewnątrz (adventitiae),

    3. skonstruowane przez samego człowieka (a me ipso factae).

    • Kartezjusz opowiadał się za ideami wrodzonymi, którym nadano nazwę "natywizm".

    • Wrodzone idee są niezależne od woli, proste, jasne i wyraźne, nie są wynikiem oddziaływania zewnętrznych przedmiotów.

    • Kartezjusz wyodrębnił psychologiczny i metafizyczny aspekt idei wrodzonych.

    • Bóg wprowadza idee wrodzone, co zapewnia ich prawdziwość, a idee nabyte nie są niezawodne i podlegają błędom ludzkim.

  • Wola i rozum:

    • Kartezjusz zdefiniował dwa rodzaje doświadczenia:

    1. bierne – przedstawienie idei,

    2. czynne – wyrażanie sądów, podejmowanie decyzji.

    • Błąd występuje tylko podczas aktywnego działania umysłowego.

    • Wola pełni istotną rolę w akceptacji lub odrzuceniu sądów, rozum jest zdolnością przedstawiania.

  • Błędy i ich źródło:

    • Błędy pochodzą z nieograniczonej woli i ograniczonego rozumu.

    • Wola uznawana za wolną przez Boga prowadzi do możliwości stawiania błędnych sądów.

  • Afekty:

    • Rozróżnienie między aktami woli a spostrzeżeniami; wszystkie inne stany świadomości to przedstawienia.

    • Afekty są wywoływane zarówno przez obiekty zewnętrzne, jak i wewnętrzne siły życiowe.

    • Kartezjusz wyróżnił sześć afektów:

    1. podziw,

    2. miłość,

    3. nienawiść,

    4. pożądanie,

    5. radość,

    6. smutek.

    • Kartezjusz wprowadza zasadę etyczną: kontrolować afekty i utrzymywać je w granicach użyteczności.

Racjonalizm filozoficzny – Baruch Spinoza

  • Monizm Spinozy:

    • Spinoza (1632–1677) stworzył system, w którym istnienie jednej substancji nie jest ani materialne, ani duchowe.

    • Jego najoryginalniejszym wkładem do metafizyki jest pojęcie równoległości.

    • Relacje między myślą a ciałem oraz między Bogiem a światem miały charakter panteistyczny.

  • Duch i materia:

    • Spinoza połączył rozróżnienie Kartezjusza, traktując myśl i rozciągłość jako atrybuty jednej substancji (Bóg).

    • Dokonał zespolenia dwóch światów: duchowego i materialnego.

  • Paralelizm:

    • Ciało i dusza trwają w harmonii, ale nie oddziałują na siebie wzajemnie.

    • Przedstawia pojęcie porządku w myśli i porządku stanów cielesnych jako równolegle odpowiadających sobie.

  • Etyka:

    • Afekty i ludzkie działania są wynikiem nieuniknionej konieczności; nie są wolne.

    • Osoby potępiające ludzkie namiętności działają niewłaściwie.

    • Celem było zrozumienie afektów jako wyników natury; osoba, która postępuje zgodnie z naturą, działa wolno.

Racjonalizm filozoficzny – Gottfried Wilhelm Leibniz

  • Problematyka substancji:

    • Kartezjusz twierdził, że istnieją dwie substancje, ale nie potrafił wyjaśnić ich wzajemnego oddziaływania.

    • Leibniz (1634–1716) przyjął istnienie nieskończonej liczby substancji, ale uważał, że wszystkie są tego samego rodzaju.

    • Podkreślał, że substancje są jakościowo różne, obdarzone siłami i są niematerialne.

  • Prawo ciągłości:

    • Zjawiska tworzą ciągłe serie; istnieją płynne przejścia między zjawiskami.

    • Przykłady: spokój jako skrajny punkt ruchu, równość jako przeciwieństwo nierówności.

  • Metafizyka substancji:

    • Substancje są obdarzone siłami, są jednostkowe, niepodzielne, nierozciągłe; relacja między nimi jest na poziomie postrzegania.

    • Monady manifestują się w działaniu celowym, a zjawiska podlegają prawom mechanicznym, ale celowość jest obecna w substancjach.

    • Hierarchiczność substancji; doskonała monada to Bóg.

    • Harmonia preestabilizowana: monady działają niezależnie, ale harmonijnie dzięki Boskiemu ustawieniu.

Empiryzm brytyjski – John Locke

  • Początki empiryzmu:

    • Locke (1632–1704) definiował wiedzę jako wynik doświadczenia. Umysł to niezapisana karta, którą doświadczenie zapełnia.

    • Odrzucenie wrodzonych idei; brak idei wrodzonych dowodzi obecność różnych ludzi i ich doświadczeń.

  • Metody filozofii Locke'a:

    • Metoda psychologiczna, genetyczna i analityczna; analiza pojęć opiera się na ich pochodzeniu.

    • Skupia się na pojęciach w umyśle, a nie na ich relacji do obiektów.

  • Pochodzenie wiedzy:

    • Locke wprowadza rozróżnienie między postrzeżeniem a refleksją; doświadczenie zewnętrzne prowadzi do percepcji, a doświadczenie wewnętrzne to refleksja.

  • Własności pierwotne i wtórne:

    • Idei pierwotne odnoszące się do właściwości obiektywnych przedmiotów (jak rozciągłość) oraz idei wtórne odnoszące się do subiektywnych (jak barwa).

Empiryzm brytyjski – George Berkeley

  • Immaterializm Berkeleya:

    • Zgoda co do istnienia idei tylko w umysłach; rzeczywistość jest esencją aktywnych dusz.

    • Ogólnych i abstrakcyjnych idei nie ma jako przedmiotów rzeczywistych; każda idea jest konkretna.

  • Sensualizm:

    • Rozum to istota ludzka; dla poznania ciał wiedza i percepcja są tożsame.

    • Istnieje tylko to, czego się doświadcza.