Notities bij Transcript: Journalistiek – geschiedenis en trends

Slide 1-2: Introductie en examenvorm

• Cursus: Journalistiek – geschiedenis en trends
• Docent: Ruben Brugnera
• Niveau: ETCS 3
• Plaats in onderwijsaanbod: BA JOU, jaar 1, semester 1
• Examenvorm: schriftelijk examen
• Docentcontact: ruben.brugnera@thomasmore.be

Slide 3: Drie deelonderwerpen

• De historische opkomst van de journalistiek sinds de boekdrukkunst
• De maatschappelijke opdracht van journalistiek
• Kritische reflectie op de huidige journalistiek en de toekomstige journalistiek

Slide 4: Introductie: maatschappelijke context van de journalistiek

• Geschiedenis van de journalistiek in haar maatschappelijke context
• Preview: “Empathie, media en mens” als voorsmaakje

Slide 5: Mensenrechten en de briefroman volgens Lynn Hunt (Michael Merrigan)

• Kernquote over mensenrechten en empathie: mensenrechten hangen af van het vermogen tot empathie met “de ander”
• Om basisrechten te erkennen, moet je de ander herkennen als iemand met gelijke waarde (franstalige, vluchteling, buurman, winkelbediende, concurrent, etc.)
• Kunst traint empathie; zicht op verdriet, boosheid, frustratie, verleiding, dader; kunst leidt tot inzicht in de ander
• Bron: 2019.11.17, M. Merrigan: Waarom kunst essentieel is voor democratie en mensenrechten (opinie), VRT.NWS

Slide 6: Empathie in crisis

• Referentie: Konrath, S. H., O’Brien, E. H., & Hsing, C. (2010). Changes in Dispositional Empathy in American College Students Over Time: A Meta-Analysis. Personality and Social Psychology Review, 15(2), 180–198. doi:10.1177/1088868310377395
• URL gerelateerd: mwjq954a-wpengine.netdna-ssl.com/wp-content/uploads/2020/10/Arena-Journalism-for-Europe-14

Slide 7: De opkomst van het narcisme

• Referentie: Twenge JM, Konrath S, Foster JD, Campbell WK, Bushman BJ. Egos inflating over time: a cross-temporal meta-analysis of the Narcissistic Personality Inventory. J Pers. 2008;76(4):875-902
• DOI: 10.1111/j.1467-6494.2008.00507.x
• Epub: 2008 May 23

Slide 8: Gevolgen (volgens de auteurs)

• “assertiviteit”
• “hook-up i.p.v. stabiele relaties”
• Nieuwe waarden: 81% wil rijk worden, 51% beroemd
• “Indeed, people today have a significantly lower number of close others to whom they can express their private thoughts and feelings” (McPherson, Smith-Lovin, & Brashears, 2006)

Slide 9: De reden achter afnemende empathie

• Een mogelijke factor: opkomst van persoonlijke technologie en mediagebruik in het dagelijks leven
• Significante afnames in aantal organisaties en vergaderingen, familie- en sociale bijeenkomsten
• Snelle technologie verhoogt frustratie of verveling bij tegenslag
• Geen tijd om anderen empathie te tonen in een wereld vol technologie gericht op persoonlijke behoeften en zelfexpressie

Slide 10: De logica van mediageschiedenis

• Mens → Medium → De mens creëert een medium → Het medium verandert de mens

Slide 11: Drie steeds terugkerende vragen

1) Hoe en in welke context kwam een medium tot stand?
2) Op welke manier heeft dat medium de mens en dus de geschiedenis veranderd?
3) Wat leren we uit mediageschiedenis dat ons vandaag helpt om de wereld en journalistiek beter te begrijpen?

Slide 12-16: Praktisch: syllabus, lessen, examen

• THOMAS MORE (inzet van de cursus)
• Lesmateriaal:
  • Slides op Canvas
  • Ander materiaal op Canvas: maakt deel uit van de leerstof
  • Handboek: aanschaf niet verplicht maar aanbevolen
  • Neem eigen, handgeschreven notities
• De lesslides maken deel uit van de leerstof:
  • Theorie: te kennen en te reproduceren
  • Illustraties/video’s/grafieken: relatie met leerstof; historische context
  • Datums: belangrijke gebeurtenissen situeren in de juiste periode
  • Voorbeeld: Acta diurna (Romeinse keizerrijk, ±1e eeuw v.Chr.)
  • Datums in rood in slides: exact kennen (bijv. Franse Revolutie 1789)
• Lessen: op Canvas lees-, luister- of kijkstof per les; aankondigingen volgen
• Tips voor betere lessen: stoorzenders uitschakelen, notities met pen en papier
• Extra lesmateriaal: te lezen teksten per les; annunciatie op Canvas; leerstof alleen indien expliciet aangegeven
• Schriftelijk examen: open vragen, gesloten vragen, meerkeuzevragen
  • Peilt naar actieve kennis (datums, definities, gebeurtenissen)
  • Inzicht: context en relaties tussen thema’s (bv empathie en sociale media)
  • Verbanden: oorzaken en gevolgen (bv boekdrukkunst → handelskapitalisme)
  • Vergelijkingen: karolingische schrift vs. Romeinse schrift

Slide 18-19: Concepten en definities oefenen

• Slide 18: Concepten vergelijken
  • Definieer beide begrippen, bespreek gelijkenissen en verschillen, schrijf een korte conclusie
• Slide 19: Een begrip definiëren
  1) Benoem de grotere categorie waartoe het begrip behoort
  2) Noem de eigenschappen die het begrip onderscheiden van andere elementen in die categorie en die het uniek maken

Slide 20-23: Geschiedenis van de journalistiek – Thema 1: Einde middeleeuws denken

• Renaissance, humanisme, maatschappijkritiek, res publica
• Thema 1 onder leiding van Ruben Brugnera
• Het middeleeuwse standenmaatschappijbeeld: door God gewilde orde
• Afbeelding: Hollie Sheperd’s beeld bij middeleeuwse religie (online presentatie)
• Pieter Brueghel de Jonge: De betaling van de tienden, 1618

Slide 24-25: De Bijbelse boomerang

• Tekst: “Het is gemakkelijker dat een kameel door het oog van een naald gaat, dan dat een rijke het Koninkrijk van God binnengaat.” Mt. 19:24
• Afbeelding: Jona Lendering, Misverstand: Het oog van de naald (2020)
• Tweede afbeelding: Cecco Carravaggio, “Cacciata dei mercanti dal tempio” (1610-15)
• Bijbelcitaten: Mt. 21:17 (gewraakte passage) en Matteüs 11:17

Slide 26-28: Boekdrukkunst en de opkomst van massamedium

• Book of Kells (ca. 800) – Voorblad van het Johannesevangelie
• Boekdrukkunst (ca. 1447) door Johannes Gutenberg
  • Ontstaan uit goudsmederij
  • Beperkte oplage, religieuze boeken (Bibels in Latijn, Hebreeuws, Grieks)
  • Uitvoerende rol van de drukker (drukker krijgt opdrachten)
  • Afnemers: hogere clerus
• Gutenberg’s Bijbel (ca. 1455)
• Manutius (16e eeuw): nieuw, mooi lettertype; eerste commerciële uitgever; octavo-formaat; nieuwe afnemers: burgers; prijsvoordeel vs. geschreven boek; massamedium
• De index (1559-1966): officiële censuur door de Kerk; verlies van controle door drukkunst; ca. 4000 boeken (1948); redenen: ketterij, immoraliteit, seksualiteit
• Boeken/Auteurs op de Index: Bijbel in volkstaal; Kant, Descartes, Spinoza; Machiavelli, Marx, Voltaire; Luther, Calvijn, Erasmus; Casanova, Hugo, etc.
• Renaissance als reactie: herontwakkering van klassieke oudheid; humanisme; homo universalis; einde van middeleeuws dogmatisch denken

Slide 33-36: Renaissance en humanisme – kenmerken en verloop

• Renaissance: wortels in Italiaanse steden (Venetië, Firenze, Bologna)
• Drijfveren: rijke handelsfamilies; kritisch naar middeleeuws-religieus denken
• Invloed in Europa: hernieuwde interesse in oudheid; kennis, wetenschap, logica centraal (Leonardo da Vinci)
• Nieuwe uitvindingen; opkomst van empirische wetenschap (Andreas Vesalius) – De humani corporis fabrica libri septem (1453)
• Nieuwe utopieën en maatschappijkritiek (1466-1536): Lof der Zotheid (1511)
• Thomas More (1487-1538): Utopia (1516)
• Macchiavelli (1469-1527): Il principe – Res Publica vs theocracy
• Renaissance als aanloop naar latere journalistiek: kritisch denken, transparantie, empirische logica, verzet tegen dogma

Slide 41-46: Reformatie en contrareformatie, propaganda en censuur

• Vragen: verschillen tussen Nederlanders en Belgen en de boekdrukkunst; relatie tussen nieuwe media, onrust, opstand en vooruitgang
• Beeldvorming: ISIS-foto’s via social media; vernielingen en beeldenstormen (Irak 2014)
• Belangrijke hervormers: Maarten Luther (1483-1546); Jan Hus; Calvijn (1509-1564)
• Reformatie en contrareformatie; religieuze oorlogen; propagandacultuur; censuur
• Vragen voor de les: belangrijkste stappen naar de moderne opiniekrant en verschil tussen voorlopers en moderne opiniekrant

Slide 52-55: Fragmenten en tijdlijnen – Belgische revolutie en media

• Fragment: VL-aflevering 6 – tijdlijn en context
• Belgische revolutie (1830): opstand tegen Nederlandse koning Willem I; Monsterverbond tussen katholieken en liberalen tegen centralisatie
• Tijdlijn: Brabantse omwenteling (1789); Oostenrijks Nederlanden door Frankrijk (1795); 1815 Zuidelijke Nederlanden toegewezen aan Nederland; Belgische revolutie (1830)
• Inhoudelijke hervormingen: parlementaire democratie; persvrijheid; vrijheid van vereniging en godsdienst; code Napoléon; taalvrijheid (de facto Frans)
• Verlening van verzuiling: katholieken, liberalen, socialisten; verzuilde pers en mediagroepen; uiteenzetting van inhoud en vorm

Slide 61-66: Boekdrukkunst en de moderne westerse cultuur (effecten)

• Totstandkoming van nationaal taalstandaarden en volkstaalboeken; referentiedialecten als standaard
• Kritische schriftcultuur en individualisme: onafhankelijk info-materiaal buiten clerus; protestantisme en verlichting
• Economisch systeem: handelkapitalisme; ondernemerschap; meritocratie (calvinistische invloed: hemel verdienen)
• Open karakter van debat, pluralisme, massamedia en kapitalisme; spanningen tussen individualisme en nationalisme
• Voortdurende vergelijking internet vs boekdrukkunst: informatievrijheid, polarisatie en mondiale economische systemen

Slide 67-68: Internet en recente trends

• Globalisering van massamedia; advertenties en sociale netwerken; opkomst van nieuwe sociale klassen: kosmopolieten (hogere klasse) en onfatsoenlijken
• Hyperindividualisme en personal branding
• Voorbeeldbeelden: actuele gebeurtenissen zoals COVID-19-communicatie en anti-vaccinatie-bewegingen; online handelsplatforms (Amazon, Alibaba), ride-hailing (Uber)

Slide 69-71: Updates over digitale tijdperk en massamedia

• Opkomst van nieuwe sociale klassen: kosmopolieten vs. de “onfatsoenlijken”
• Hyperindividualisme en personal branding als kenmerken van het internet-tijdperk
• Overgang naar Thema III: Printen in dienst van gezag – vorstelijk absolutisme en gereguleerde drukpers

Slide 72-79: De vroegmoderne pers – voorlopers en vroege kranten

• Jan Wierix en beeldvorming bij religieuze en politieke verontwaardiging (16e eeuw)
• Vragen voor de les: belangrijke stappen naar een moderne opiniekrant (vierde macht) vs voorlopers
• Vlugschrift/pamflet uit de late middeleeuwen als voorloper
• Eerste dagelijkse kranten: Einkommende Zeitungen (1650, Leipzig) – Duitse bakermat
  • Context: 30-jarige oorlog; decentralisatie; beperkte persvrijheid; monopolie door vorst
• Franse “Journal Encyclopique”; La feuille sans titre (1777); vrijheid van opinie onder toezicht van heersers
• AR-kranten in de Lage Landen: Amsterdamse Courante Uyt Italien, Duytschlandt (1618)
• Antwerpen: Wekelijcke Tijdinghen (1629); eerste Vlaamse printjournalist (Abraham Verhoeven); toezicht en monopolie

Slide 81-86: Vorstelijk absolutisme en censuur

• Definitie: absolute monarchie – vorst met volledige regeringsautonomie, niet door wetten gebonden
• Centralisatie en sterk staatsapparaat; samenwerking met adel, clerus en economische elite
• Voorbeeldrelevantie: natuurlijk heden (Saudi-Arabië, Oman, VAE)
• (Opmerking: slide vermeldt dat deze slide niet te kennen is voor het examen)
• Ancien-régimekrant vs. opiniekrant: censuur, betrouwbaarheid, kosten, monopolie, technologische beperkingen; onafhankelijke journalistiek vs censuur

Slide 90-95: De liberale revoluties, persvrijheid en de scheiding der machten

• Einde van censuur via Licensing Act (UK) in 1695; Franse grondwet: Article 11 van Déclaration des droits de l’homme et du citoyen (1789);
• US First Amendment (1791); Belgische grondwet (1831, thans art. 25); Nederlandse grondwet (1848, de facto sinds 1814)
• Belgische grondwet, art. 25: “De drukpers is vrij; de censuur kan nooit worden ingevoerd; geen borgstelling kan worden geëist van schrijvers, uitgevers of drukkers.”
• De scheiding der machten en journalistiek als vierde macht (Montesquieu): wetgevende macht (parlement), uitvoerende macht (regering), rechterlijke macht (rechtbanken) → checks and balances
• Edmund Burke: “There are three Estates in Parliament; but, in the Reporters' Gallery yonder, there sat a Fourth Estate more important far than they all.”
• Vierde macht: onafhankelijke journalistiek als controle op de andere drie machten (en bedrijfsleven/middenveld)

Slide 96-99: Industriële revolutie en printtechnologie

• Industriële revolutie en industriële klassenmaatschappij; de rol van printtechnologie
• Grafische illustraties en tekeningen (voorbeeld schematische afbeelding van werktuigen in literatuur)
• Opkomst van empirische productie, massaproductie van boeken, atlascultuur
• Nieuwe economische structuren; handel en kapitalisme; interactie tussen wetenschap en economie

Slide 100-105: (Divers materiaal) economische dimensies van de pers

• Grafieken en tabellen die migratie en industriële groei weergeven
• Voorbeelden van economische modellen en correlaties tussen pers en economie (niet alle details nodig voor toets)

Slide 109-111: Het businessmodel van de pers en gevaren

• Nieuwe businessmodellen van de printmedia: reclame en feuilletons
• Voorbeeld uit La Presse (1856): enorme reclame-inkomsten en kostenstructuren; prijs per abonnement vs. advertentie-inkomsten
• Drie kernpunten van kosten en inkomsten:
  • Redactie, typografie, administratie (kosten die dalen bij meer abonnees)
  • Post- en papieren kosten; druktechniek; papierkost
  • Advertentie-inkomsten cruciaal voor overheersende businessmodel
• Voorbeelden van Frans-Vlaamse pers: “LA PRESSE” en het debat over publiek debat, openheid en gratis pers vs. partijdigheid

Slide 112-118: Belgische revolutie en media – vervolgen

• Fragmenten en tijdlijn: Vlaamse en Belgische mediaprojecten rondom 1830
• Belgische verzuiling: katholieke, liberale en socialistische kranten; verzuilde mediasectoren
• Voorbeelden verzuilde pers in Vlaanderen: De Gentenaar, Gazet van Antwerpen, Het Volk, De Standaard, Het Nieuwsblad, Vooruit, De Morgen, etc.
• Verzoening van verzuilde pers en ontzuiling: 1936: De Tijd, 1971: Knack
• Verbindende rol van media in verzuilde samenleving: culturele, politieke en maatschappelijke identiteiten

Slide 119-125: Verzuiling en de Belgische pers – samenvatting

• Verhouding tussen katholieke, liberale, socialist en ontzuilde pers
• Voorbeeld: De christelijke vakbeweging en Rerum Novarum (1891); Daens en economische uitbuiting; Vooruit (1884) als socialist dagblad
• Christendemocratische vakbeweging: beweging.net, ACV, CM, …
• Daens en de priester-activistische rol in sociaal beleid
• Tabel: verzuilde pers in Vlaanderen ca. 1890

Slide 126-136: Verzuilende periodes en vakbewegingen

• Opening Maison du Peuple (1899) – symbool van arbeidersbeweging
• Vooruit en socialistische beweging: bakkerijen Vooruit (1881), De Voorzorg (1886), socialistische mutualiteiten (1902), supermarkt Ons Huis
• De vakbeweging: vakbonden sinds 1857 (Broederlijke maatschappij der wevers); BSP/SP; huidige SP.A
• Christelijke vakbeweging: Rerum Novarum als basis
• Ontstaan van de christendemocratische beweging: beweging.net; ACV; CM

Slide 137-143: Consolidatie van verzuiling en mediagroepen

• Overzicht van verzuiling en mediagroepen per zuil
• Concentratie in het Vlaamse medialandschap (anno 2018): visualisaties en toelichting
• Studie van Mediahuis (2013-2018) door Karen Donders: kopieergedrag in artikels neemt toe; 2013: 38.1% van artikels in minstens 2 van 4 kranten; 2018: 50.8%
• Gevolg: mogelijke inhoudelijke verschraling maar ook hogere efficiëntie; kopieergedrag vooral in cultuur/sport/entertainment; politieke berichtgeving blijft vaak in redactie

Slide 144-149: Franstalige kranten en verzuiling in België

• Franstalige pers: minder verzuiling ten opzichte van Vlaanderen; voorbeelden van katholieke, liberale, socialistisch en ontzuiling
• Regionale kranten: La Meuse, Nouvelle Gazette, La Capitale, etc.
• Verwachte verschuivingen na verzuiling; ontzuiling en veranderende toegang tot nieuws
• Kritische blik op de Vlaamse verzuiling in media en publieke debat

Slide 149-156: Radio, overheidsmedia en totalitaire regimes tot WOII

• De radio als massamedium; Westinghouse (1920) en commerciële radio
• Kwaliteitsvolle radioprogramma’s als stimulans voor verkoop van radio's; concurrentie en collectieve actiegelden
• De radio als journalistiek medium via nieuws en duiding; katalysator voor consumptiemaatschappij
• De BBC en publieke radio (1922): nationalisering (1926); overheidsfinanciering in ruil voor reclameverbod en benoeming bestuurders; spanningsveld tussen onafhankelijkheid en staatspropaganda
• Pax Media in Vlaanderen: stille afspraak tussen zenders; beperkte journalistieke controle; audit Vlaanderen en rapporten in 2020
• Belangrijke discussies: journalistieke onafhankelijkheid vs. overheidscontrole; neutrality en de rol van publiek om kritisch te blijven lezen

Slide 157-164: Interna en toezicht op de VRT; Pax Media en controverses

• Peter Verlinden en de beheersovereenkomst VRT (2021-2025) – Vlaamse identiteit en gewaarborgde neutraliteit
• Controle-instrumenten: Raad van Bestuur, beheersovereenkomst met de Vlaamse regering, subsidiëring en reclame-regels
• Pax Media-inzichten: samenwerking tussen zenders; kritiek op journalistieke onafhankelijkheid en externe invloeden
• Nota’s uit audits en rapporten: kritiek omtrent samenwerking met politiek en publieke omroepen

Slide 165-167: Commercialisering van de printmedia (vanaf 1960)

• Oorzaken: concurrentie van televisie; daling lezers en abonnementen; toenemende afhankelijkheid van advertenties
• Ontzuiling: commerciële nv’s i.p.v. ideologische eigenaars
• Symptomen: eenheidsworst in redactionele keuzes; menselijke interesse, sensatie; goedkope bladvulling; columns en opiniestukken
• Gevaren: afhankelijkheid van adverteerders; homogenisering van inhoud

Slide 168-171: Pax Media en mainstream media

• Pax Media in Vlaanderen: mediateksten en kritiek op media als “vierde macht”
• Voorbeelden van journalistieke afhankelijkheid of beïnvloeding; discussies over vrijheid en onafhankelijkheid
• Reacties uit academische en journalistieke kringen over relatie tussen politiek en media

Slide 171-176: Radio als massamedium – samenvatting

• De radio: massamedium na uitvinding van transistor (1947); sneller informatieoverdracht; directe emotionele communicatie
• Vernieuwingen: populaire muziek, vox pops, soaps
• De radio als propaganda-instrument in totalitaire regimes; centrale censuur en herhaling van narratieven
• Conclusie: media als macht en middel tot beïnvloeding van burgerperspectieven

Slide 156-160: Conclusies en reflecties over hedendaagse journalistiek

• Onafhankelijke journalistiek vereist balans tussen publieke taak en politieke/financiële druk
• Ethische en praktische implicaties: transparantie, accountability, pluralisme, en diversiteit van stemmen
• Tot slot: de geschiedenis van de media biedt les over hoe macht, technologie en cultuur wisselwerken op hedendaagse journalistiek

Praktische aantekeningen en koppelingen

• Belangrijke thema’s die terugkeren: empathie, democratie, persvrijheid, censuur, verzuiling, industrialisering, massamedia, digitalisering, en de rol van de journalist als vierde macht
• Toetsvragen (praktische oefening):
  • Leg uit hoe boekdrukkunst heeft bijgedragen aan nationalisme en kritische cultuur.
  • Vergelijk de “ancien-régime-krant” met de moderne opiniekrant op basis van censuur, kosten, monopolie en bereik.
  • Beschrijf de drie precondities voor de opkomst van de moderne opiniekrant: persvrijheid, industriële printrevolutie, universeel onderwijs.
  • Benoem en bespreek drie manieren waarop de radio als massamedium propaganda kan faciliteren in totalitaire regimes.
• Belangrijke data (voor toets):
  • Franse Revolutie: $1789$
  • US First Amendment: $1791$
  • Belgische grondwet (art. 25): $1831$
  • Bookdrukkunst (Gutenberg): ca. $1447$
  • Gutenberg bijbel: ca. $1455$
  • 1e massaperiodiek in Vlaanderen: ca. $1629$ (Wekelijcke Tijdinghen) en Amsterdamse Courante Uyt Italien: ca. $1618$
  • Eerste moderne opiniekrant: The Daily Courant: 1702

Conclusie

• De cursus “Journalistiek: geschiedenis en trends” biedt een chronologisch en thematisch raamwerk
• Het legt de verbinding tussen historische ontwikkelingen (drukkunst, Reformatie, Renaissance, industriële revolutie, verzuiling) en hedendaagse mediapraktijken
• Belangrijkste lessen: de journalistiek is een maatschappelijke institutie die samenhangend moet opereren met democratische waarden, technologische innovatie en ethische verantwoordelijkheid