Ewoluujące Umysły - Notatki

Wprowadzenie

Zagadnienie kategoryzacji umysłów, ich genezy i ewolucji staje się coraz bardziej istotne. Badacze napotykają trudności w zrozumieniu różnic między umysłami zwierząt a ludzkim. Funkcjonalna odmienność ludzkiego mózgu sprawia, że umysł ludzki podlega bardziej skomplikowanym zasadom ewolucji niż umysły zwierząt.

Donald R. Griffin sugeruje, że różnica polega na treści świadomych doświadczeń, która różni się ilościowo i jakościowo między gatunkami. Podkreśla ewolucyjną ciągłość, odrzucając absolutne rozgraniczenie między ludzkim mózgiem a mózgami innych istot.

Ewolucyjny Pogląd na Mózg i Umysł

Umysły zwierząt i umysł ludzki mają wspólne sfery działania. Przeżycie wymaga oceny sytuacji i reakcji. Mózg i umysł umożliwiają bezpieczne zachowanie i przetrwanie organizmu oraz grupy. Funkcjonowanie organizmu i umysłu to efekt interferencji genetycznych, ekologicznych, mózgowych, społecznych i kulturowych.

Wyróżnia się trzy sfery zachowań:

Zachowania adaptacyjne.
Zachowania poznawcze (rozpoznawanie i zapamiętywanie).
Zachowania komunikacyjne (bezpieczeństwo grupy).

Są to najważniejsze obszary zachowań i badania nad umysłem. Opracowanie koncentruje się na poglądach historycznych (Darwin, Lamarck) i współczesnych (Wilson, Heyes, Dennett, Gärdenfors) oraz statusie adaptacji, egzaptacji i pendentyw.

Perspektywy Badań nad Ewolucją Umysłów

W badaniach nad ewolucją umysłów wyróżnia się perspektywę:

Systematyczną (uniwersalne uposażenie organizmu).
Filogenetyczną (historyczny rozwój od prostych do złożonych).

Obecnie dominuje perspektywa systematyczna, analizująca cechy morfologiczne i dyspozycje życiowe różnych form ożywionych. Perspektywa filogenetyczna rekonstruuje dyspozycje percepcyjne i poznawcze na podstawie danych kopalnych, co jest trudniejsze i kosztowniejsze.

Zagadnienie ewolucji umysłów można wpisać w obie perspektywy, ale łatwiej w systematyczną. Można mówić o typologii umysłów, mechanizmach ewolucji i funkcjach w organizmach.

Należy określić obiekt nazywany umysłem, który odpowiada za uposażenie poznawcze, powiązane z zachowaniami percepcyjnymi, emocjonalnymi i komunikacyjnymi. Zawiaduje nimi regulacyjna i integracyjna działalność mózgu. Sposoby pojmowania umysłu zależą od koncepcji (od Darwina do Wilsona, Heyesa, Dennetta).

Zasadnicze Interpretacje Procesów Ewolucji Poznawczej

Perspektywy biologiczno-ewolucyjne ewolucji umysłów:

Darwinowska (ewolucja gatunków).
Lamarckowska (ewolucja organizmów i ich uposażeń).
Wilsonowska (ewolucja umysłów oparta na regułach epigenetycznych).
Heyesowska (mechanizmy ewolucji poznawczej).
Dennettowska (ewolucja umysłów).

Kolejność wyznaczona jest podejściami badaczy do tego, czym jest umysł, jak działa i jakie przynosi korzyści ewolucyjne. Najprostsze ujęcie to Darwinowskie; Lamarck skupia się na działaniach indywidualnie uposażonego umysłu. Wilson koncentruje się na wrodzonych mechanizmach reagowania. Heyes pokazuje, jak mechanizmy ewolucji biorą udział w kształtowaniu uposażeń poznawczych. Dennett przedstawia różne aspekty działania różnych typów umysłów.

Interpretacja Darwinowska

Koncentruje się na mechanizmie doboru naturalnego, który tworzy gatunki biologiczne (zbiory różnorodnie uposażonych osobników). Dobór naturalny decyduje o przeżywaniu i tworzeniu się nowych gatunków, wybierając jednostki o odpowiedniej wartości przystosowawczej.

Darwin określił ogólne warunki przetrwania organizmów żywych. Dobór naturalny działa na wiele sposobów, operując na licznych zespołach organizmów i działając losowo. W kolejnych pokoleniach reprezentowane są organizmy, które maksymalizują kryterium przeżycia, czyli wartość przystosowawczą. Uposażenie poznawcze może określać wartość przystosowawczą. Różnice pojawiają się, gdy organizmy używają dyspozycji poznawczych na różne sposoby i zależnie od warunków życia. Dobór naturalny przesądza o efektywności użycia dyspozycji poznawczych. Efektywne użycie podnosi szanse przeżycia.

Proces ewolucji mechanizmów poznawczych dokonuje się poprzez zmiany adaptacyjne (selekcja). Dobór naturalny działa na poziomie organizmów, a efekt widać w skali gatunkowej. Sprawne poznawczo umysły trwają i działają dłużej, a ich dysponenci mają szanse na wydanie większej liczby potomstwa z podobnie sprawnymi umysłami.

Interpretacja Lamarckowska

Podstawowym obiektem ewolucji jest indywidualnie pojmowany organizm. Gatunki nie istnieją. Interpretację Lamarckowską można wykorzystywać we współczesnych rozważaniach nad ewolucją umysłów.

Stephen Jay Gould dostrzega zastosowania idei Lamarcka w ewolucji kulturowej człowieka. Idea Lamarckowskiej ewolucji objaśniana jest poprzez odwołanie się do fragmentów interpretacji tej koncepcji.

Pogląd Lamarcka składa się z aspektu dziedzicznego i adaptacyjnego. Filozoficznie zakłada, że świat ożywiony składa się zindywidualnie egzystujących organizmów o specyficznym uposażeniu. Ewoluującym organizmem jest osobnik, który „nosi na sobie” określone cechy. Osobniki te pozostają w relacji krzyżowania, poprzez którą wymieniają swe uposażenia.

Dziedziczenie odbywa się poprzez krzyżowanie w sposób pangenetyczny. Podczas krzyżowania organizmy rodzicielskie wymieniają się cechami, a potomstwo otrzymuje uposażenie będące uśrednieniem natężeń cech rodzicielskich. Świat istot żywych staje się stopniowo coraz bardziej do siebie podobny.

Proces ewolucji organizmów i ich uposażeń przebiega poprzez generowanie różnorodności i zmienności. Różnorodność generowana jest poprzez krzyżowanie, a zmienność następuje przez ewolucję uposażeń organizmów prowadzącą do adaptacji i selekcji. Fundamentem jest reguła określająca prawidłowości dziedziczenia (RD). Mówi ona, że jeśli organizmy żyją w warunkach neutralnych, to w ramach dziedziczenia zachodzi wzrost podobieństwa przy spadku różnorodności.

Warunki, w jakich żyją organizmy, wpływają na ich uposażenie. Warunki mogą być neutralne, korzystne lub niekorzystne. W sytuacji (i) obowiązuje zasada (RD). W sytuacji (ii) obowiązuje zasada (RDwk): w korzystnych warunkach życia wzrost podobieństwa zachodzi wprost proporcjonalnie do stopnia korzystności warunków, a różnorodność spada szybciej. W sytuacji (iii) obowiązuje zasada (RDwnk): jeśli warunki działają niekorzystnie, to różnorodność rośnie, a podobieństwo spada.

Dzieje się tak, ponieważ organizmy na ogół nie przeżywają i wykorzystują specjalne właściwości, w jakie wyposażyła je natura: pobudliwość i czucie, używanie bądź nieużywanie narządów oraz zdolność do nabywania nowych cech, czyli do uczenia się. Dyspozycje poznawcze istot żywych zależą przede wszystkim od uposażeń percepcyjnych (pobudliwość i czucie) i umysłowych (zdolność do uczenia się).

W ujęciu Lamarcka dyspozycje poznawcze istot żywych zależą przede wszystkim od ich uposażeń percepcyjnych (pobudliwość i czucie) i umysłowych (zdolność do uczenia się). Działanie organizmów wedle zasady (RDwnk) zakłada między innymi wykorzystanie zdolności uczenia się i zdolności kształcenia się. Lamarck przypisuje obu tym zdolnościom intencję działania celowego (teleologicznego), co sprawia, że organizmy można rozpatrywać jako istoty wyposażone w umysły – umysły lamarckowskie.

Lamarck rozważa dwa rodzaje działań celowych: unikanie sytuacji niekorzystnych i aktywne przeciwdziałanie im. Umysły lamarckowskie I to istoty, które przez uczenie się potrafią zmodyfikować swe uposażenie tak, aby uniknąć niekorzystnego wpływu warunków otoczenia. Umysły lamarckowskie II to organizmy, które włączają swe nabyte umiejętności w swą biologiczną historię. Te istoty, które nie dysponują sprawnymi dyspozycjami w przekształcaniu się w niekorzystnych warunkach życia, nie dostosowują się do nich i giną. W koncepcji Lamarcka umysłów zaznaczona została droga i sposób osiągnięcia celu, jakim kieruje się organizm żywy. Umysły lamarckowskie II mają większe szanse na przetrwanie.

Interpretacja Wilsonowska

Koncepcja ewolucji umysłów oparta na regułach epigenetycznych. Homo sapiens ewoluował wraz ze swoją naturą, której elementem są powiązania mózgu i umysłu i warunkami otoczenia. Powiązania te określa mianem „reguł epigenetycznych”. Charakteryzuje je poprzez przedstawienie ich roli funkcjonalno-adaptacyjnej w kształtowaniu natury ludzkiej.

Reguły epigenetyczne to „dziedziczne prawidłowości rozwoju ludzkiego umysłu, które wpływają na kierunek ewolucji kulturowej i wiążą geny z kulturą”. Są algorytmami, dzięki którym powstaje organizm w pełni rozwinięty pod względem funkcjonalnym. Należą do wielu różnych kategorii zachowań, przynosząc świadectwo istnienia genetycznie uwarunkowanej natury ludzkiej.

Wilson wyróżnia reguły pierwotne i wtórne. Pierwotne reguły epigenetyczne to automatyczne procesy przetwarzania informacji zachodzące na poziomie procesów filtrowania i kodowania bodźców w organach zmysłowych oraz obwodach mózgu. Wtórne reguły epigenetyczne to „prawidłowości dotyczące integracji dużych zespołów informacji. Odwołując się do wybranych fragmentów spostrzeżeń, danych pamięci i uczuciowego zabarwienia, skłaniają umysł do podejmowania decyzji za pomocą wyboru pewnych memów oraz określonych reakcji organizmu”. Te ostatnie silnie wiążą ludzi.

Pod wpływem reguł epigenetycznych osobnik wykazuje stosunkowo szybkie i trafne reakcje, które dają mu większe szanse na przeżycie i reprodukcję. Reguły epigenetyczne pozostawiają otwartą możliwość generowania ogromnego bogactwa zróżnicowań kulturowych. W filogenetycznej historii gatunku ludzkiego rośnie znaczenie reguł wtórnych, bo działają one silniej aniżeli reguły pierwotne, wiążąc kulturę z genami. Istotę uposażenia gatunku ludzkiego stanowią swoiście zestawione pary cech – cecha biologiczna („genetyczna” lub „ewolucyjna”) i behawioralna („kulturowa” lub „społeczna”).

Wnioski:

Analiza reguł epigenetycznych prowadzi do poznania charakteru interakcji między uwarunkowaniami biologicznymi i kulturowymi.
Powiązania między cechami składającymi się na reguły epigenetyczne podlegają prawom dziedziczenia i ewoluowania. Biologiczne uposażenie i jego ewolucja silnie współzależą od zmian społeczno-kulturowych.
„Kierunku” tej ewolucji nie można dokładnie przewidzieć.

Interpretacja Heyesowska

Cecilia Heyes wyróżnia cztery sposoby, w jakie zmieniają się procesy poznawcze. Wprowadza dwie zmienne: źródło ewolucyjne (dobór naturalny i dobór rozwojowy) oraz miejsce zmiany adaptacyjnej (mechanizmy poznawcze i dane wejściowe).

Daną drogę określa się jako filogenetyczną, gdy jej źródłem jest dobór naturalny, a jako ontogenetyczną, gdy jej źródłem jest dobór rozwojowy. Konstrukcją nazywa się ją, gdy miejscem jej modyfikacji jest mechanizm poznawczy, modulacją zaś, gdy jej miejscem są sygnały wejściowe mechanizmu poznawczego.

Cztery drogi ewolucji poznawczej to:

Konstrukcja filogenetyczna (dobór naturalny zmienia mechanizm działania procesu poznawczego).
Modulacja filogenetyczna (dobór naturalny odmiennie nastawia sygnały wejściowe niezmienionego ewolucyjnie mechanizmu).
Konstrukcja ontogenetyczna (dobór rozwojowy zmienia mechanizm procesu poznawczego).
Modulacja ontogenetyczna (dobór rozwojowy nastawia sygnały wejściowe niezmienionego mechanizmu poznawczego).

Wyróżnienie źródeł nie powinno być mylone z dychotomią natura versus wychowanie. Rozwój wytwarza efekty nieantycypowane przez dobór naturalny. Rozróżnienie miejsca działania ma pokazać, gdzie dokonuje się ewolucyjna zmiana.

Jako przykład modulacji filogenetycznej Heyes podaje pamięć przestrzenną u ptaków magazynujących pokarm. Nie oznacza to, że ptaki magazynujące pokarm posiadają odrębny mechanizm pamięci przeznaczony do zapamiętywania informacji przestrzennych. Analogicznym przykładem modulacji filogenetycznej jest rozpoznawanie twarzy u ludzi.

Konstrukcja ontogenetyczna zachodzi, gdy dobór rozwojowy zmienia składowe mechanizmu. Może występować tylko u ludzi w obrębie kultury. Przykładem konstrukcji ontogenetycznej jest teoria umysłu. Dobór naturalny mógł doprowadzić do zdolności tworzenia metareprezentacji, a tworzenie reprezentacji reprezentacji umysłów innych powstało przez dobór rozwojowy.

Modulacja ontogenetyczna występuje wówczas, gdy interakcja między systemem poznawczym a jego środowiskiem podczas ontogenezy nastawia sygnały wejściowe mechanizmu, nie przynosząc zmian jakościowych w samym mechanizmie. Przykładem modulacji ontogenetycznej jest naśladowanie. Interpretacja naśladowania jako modulacji ontogenetycznej to teoria asocjacyjnego uczenia się.

Koncepcja Heyes rozbudowuje pojmowanie ewolucji umysłów. Rozpatruje poznawcze wyposażenie istot żywych i zawęża zakres wpływu doboru naturalnego. Wprowadza mechanizm doboru rozwojowego, który dokonuje się w ontogenezie. Jest to istotne uzupełnienie, tłumaczące integrację mechanizmów biologiczno-ewolucyjnych (dobór naturalny) z epigenetyczno-kulturowymi (dobór rozwojowy).

Interpretacja Dennettowska. Wieża Generowania i Testowania

Daniel Dennett wprowadza typologię umysłów opartą na darwinowskiej teorii ewolucji. Punktem wyjścia są dwa pytania: „Jakie istnieją rodzaje umysłów? I skąd o nich wiemy?”.

Propozycję konceptualizacji umysłów Dennett opiera na darwinowskiej teorii ewolucji (adaptacjonizm). W swej argumentacji odwołuje się do tzw. odwrotnej inżynierii (reverse engineering). Organizmy zdolne do inteligentnych działań nazywa „systemami intencjonalnymi” i to do nich właśnie stosuje odwrotną inżynierię. Próbuje się w nich odkryć dyspozycje poszczególnych organizmów oraz ich umysłów, potrzebne do realizacji podejmowanych przez nie działań czy zachowań.

Podstawową własnością umysłu jest intencjonalność, a nie świadomość. Intencjonalność oznacza relację odnoszenia się jednej rzeczy do innej. Istoty żywe, będące systemami intencjonalnymi, którym przysługują umysły, wyróżnione zostały przez Dennetta według kryterium biologicznego. Zawęża definicję intencjonalności tylko do świata organicznego.

Istotą koncepcji Dennetta jest idea nazywana „Wieżą Generowania i Testowania” (WGiT). Ukazuje hierarchiczne ramy typologicznego klasyfikowania umysłów. Poszczególne piętra Wieży wskazują na coraz bardziej rozwinięte zdolności organizmów do znajdowania rozwiązań zadań, jakie stawia im środowisko. Schemat WGiT ma za zadanie pokazać, jak na poszczególnych piętrach dokonuje się istotny postęp w ewolucyjnym rozwoju zdolności poznawczych:

Istoty darwinowskie.
Istoty skinnerowskie.
Istoty popperowskie.
Istoty gregoriańskie.

Najniższe piętro zajmują istoty darwinowskie. Należą do nich biologicznie aktywne makrocząsteczki bądź twory jednokomórkowe. Ich podstawową zdolnością jest samopowielanie się (replikacja). Makrocząsteczki nie są świadome tego, co robią. Dennett nazywa to „quasi-podmiotowością”.

Drugie piętro zasiedlają istoty skinnerowskie. Istoty te podlegają działaniu darwinowskiego doboru naturalnego, który wspomagany jest przez warunkowanie instrumentalne. Istoty skinnerowskie posiadają umysły, dzięki którym potrafią nabywać nowe kompetencje behawioralne, nieprzewidziane przez genotyp.

Organizmy w swym środowisku generowały rozmaite działania, z których wybierane były te, które za pomocą pozytywnej odpowiedzi środowiska, okazywały się korzystne. Warunkiem przeżycia jest odpowiedni wzorzec wewnętrznego wzmacniania. Nabywanie nowych doświadczeń przez istoty skinnerowskie odbywa się za pomocą uczenia ABC (metodą prób i błędów). Dennett zaznacza, że takie czysto skinnerowskie istoty to jedynie proste bezkręgowce.

Kolejne piętro WGiT należy do istot popperowskich. Różnią się od istot skinnerowskich tym, że posiadają zdolność do uczenia się „w pierwszym podejściu”. Pozwala im to na uniknięcie błędów, które są jednym z podstawowych wyznaczników uczenia się ABC.

Ten nowy rodzaj nabywania zdolności nazywa się „uczeniem latentnym”. Organizm potrafi wybrać odpowiednie zachowanie, zanim sprawdzi jego efekty w praktyce. Taka zdolność wymaga, by organizm posiadał wewnętrzne środowisko, w którym dokonywana byłaby preselekcja konkurencyjnych zachowań. Takie wewnętrzne środowisko „musi zawierać bardzo wiele informacji o zewnętrznym środowisku i jego regularnościach”. Filtrowanie możliwości behawioralnych odbywa się przede wszystkim poprzez reakcje ciała.

Dennett zauważa, że tego rodzaju reakcje organizmu mogą być albo zapisane w genach, albo być skutkiem indywidualnego doświadczenia. Istotami popperowskimi są ssaki, ptaki, gady, płazy, ryby, a także liczne wyższe bezkręgowce. Systemy poznawcze tych zwierząt działają tak, że najpierw zbierane są informacje z otoczenia za pomocą percepcji, która działa w sposób wysoce selektywny.

Na ostatnim piętrze WGiT znajdują się istoty gregoriańskie, których środowisko wewnętrzne wzbogacone jest o nowe elementy świata zewnętrznego pozwalające na skonstruowanie lepszych niż dotychczas „generatorów i testerów posunięć”. Te dodatkowe elementy to zdolność posługiwania się narzędziami, w tym narzędziami umysłu, takimi jak język czy znaki. Pozwala to na korzystanie z doświadczeń innych ludzi, dzięki wykorzystywaniu wiedzy ucieleśnionej w narzędziach umysłu. Uczą się jak lepiej myśleć. Istoty gregoriańskie robią krok w kierunku ludzkiego poziomu umysłowej zręczności. Robią to poprzez uczenie się drogą przekazu kulturowego.

Rekonstrukcja WGiT pokazuje, że – z punktu widzenia teorii ewolucji – istnieją cztery rodzaje umysłów. Każdy kolejny posiada dodatkowe umiejętności, których nie posiada jego poprzednik.

Krytyka konstrukcji wieży:

Należy zmienić kolejność dwóch ostatnich pięter WGiT (istoty popperowskie muszą dysponować językiem, który w ujęciu Dennetta pojawia się dopiero na poziomie istot gregoriańskich).
Między istotami skinnerowskimi i gregoriańskimi umieścić istoty kantowskie (dysponujące zdolnością do tworzenia kategorii).
Wytworzenie umysłów działających intencjonalnie wymaga zdolności do uczenia się oraz kształcenia się (istoty lamarckowskie).
Dennett pomija problematykę emocji (Wieża Wzmacniania i Motywowania).

Ewolucja Umysłów w Ujęciu Petera Gärdenforsa

Peter Gärdenfors przedstawia własną wizję ewolucji umysłów. Biorąc pod uwagę sposoby, w jakie zwierzęta doświadczają świata, wyróżnia trzy rodzaje reprezentacji – wrażenia, percepcje i wyobrażenia.

Wrażenia (smaki, zapachy, dźwięki, kolory, kształty, bóle czy poczucie zimna). Związane są ze wszystkimi zmysłami danego organizmu. Funkcją wrażeń jest informowanie, co dzieje się z ciałem. Minimalnym poziomem świadomości jest doznawanie wrażeń.
Percepcje. Wyższe organizmy uzyskują informacje na temat tego, co dzieje się na zewnątrz (w ich otoczeniu). Dostarczają informacji o przestrzennej strukturze świata i obiektach. Percepcje opierają się na symulatorach. Podczas gdy wrażenia dostarczają informacji o stanie organizmu, percepcje dostarczają informacji o świecie zewnętrznym.
Wyobrażenia. Powstają wówczas, gdy pojawia się reprezentacja obiektu bez udziału bezpośredniego doświadczania. Gady i inne niższe organizmy nie mają zdolności do wyobrażania sobie obiektów; mają ją wszystkie ssaki i część ptaków. Reprezentacje oderwane można dzielić na zależne i niezależne. Pierwsze z nich są zależne są od swojego zewnętrznego desygnatu. Drugie – nie.

Typologia reprezentacji a wieża Dennetta:

Istoty darwinowskie mogą posiadać jedynie wrażenia (protoświadomość).
Istoty skinnerowskie posiadają zdolność uczenia się.
Istoty popperowskie zdolne do symulowania rzeczywistości w świecie wewnętrznym, posiadają wrażenia, percepcje i wyobrażenia.
Istoty gregoriańskie planują przyszłe potrzeby, mają zdolność do uczenia się od innych oraz wolną wolę.

Wolna wola jest ściśle związana z planowaniem antycypacyjnym. Tylko człowiek ma zdolność do snucia refleksji nad własnymi wyborami i pragnieniami. Wolna wola to nie tylko zdolność do dokonywania wyborów, ale także – i przede wszystkim – zdolność do „wybierania swoich wyborów, czyli do spełniania pragnień drugiego rzędu”.

Poziomy rozumienia innych:

Posiadanie świata wewnętrznego.
Posiadanie teorii emocji.
Posiadanie teorii uwagi.
Posiadanie teorii intencji.
Posiadanie teorii cudzego umysłu.
Posiadanie samoświadomości.

Każda z tych zdolności pojawiała się w toku ewolucji w tej właśnie kolejności. Teoria uwagi polega na tym, że osobnik podąża za wzrokiem drugiej osoby. Teoria intencji to rozumienie przyczyn poczynań (zdolność do przewidywania fizycznych skutków własnych i cudzych poczynań). Teoria umysłu to tworzenie oderwanych reprezentacji, niezależnych od stanów umysłów innych ludzi. Samoświadomość zakłada posiadanie reprezentacji własnego świata wewnętrznego.

Gärdenfors uważa, że samoświadomość powiązana jest z pamięcią epizodyczną. Zdolność planowania antycypacyjnego jest również przykładem samoświadomości. Samoświadomość pozwala nie tylko na świadome zapamiętywanie, ale też na reflektowanie nad tym, co dzieje się obecnie, aż po planowanie przyszłych potrzeb.

Gärdenfors odróżnia świadomość od samoświadomości. Jedynie człowiek posiada teorię cudzych umysłów oraz samoświadomość, czyli teorię własnego świata wewnętrznego. Potrafi uczyć się przez naśladowanie. Ta zdolność związana jest z dyspozycjami do uczenia się i językiem.

Ewolucja Ludzkiego Umysłu przez Adaptacje, Egzaptacje i Pendentywy

Czy wszystkie cechy umysłu ludzkiego są adaptacjami? Istnieje rozbieżność wśród teoretyków ewolucji umysłu:

Wszystkie cechy ludzkiego umysłu są przystosowaniami ewolucyjnymi.
Niektóre właściwości umysłu są skutkami ubocznymi cech adaptacyjnych, które dzisiaj mogą pełnić ważne funkcje przystosowawcze.

Stephen Jay Gould i Richard Lewontin zaatakowali koncepcje adaptacjonistyczne. Ewolucja drogą doboru naturalnego nie jest procesem teleologicznym, lecz teleonomicznym, a zarazem ma specyficzne ograniczenia. Ich zdaniem teorie adaptacjonistyczne opowiadają „bajeczki” ewolucyjne. Suboptymalność danej części organizmu jest wyjaśniana jako najlepsze z możliwych rozwiązań dla całości organizmu.

Nie każda cecha organizmu „powstała” na drodze doboru naturalnego jako rozwiązanie konkretnego problemu. Niektóre cechy mogą być skorelowanym skutkiem ubocznym pewnych cech adaptacyjnych. Przykładem jest to, że opuszki uszu powstały po to, by umożliwić wieszanie kolczyków. Gould stworzył z Elisabeth Vrbą pojęcie egzaptacji. Już istniejące struktury zostały wykorzystane dopasowane do potrzeb organizmu. Ortodoksyjni darwiniści nie mogą zaprzeczyć tej zasadzie. Tymczasem, jeśli coś powstało jako efekt uboczny, to nie znaczy, że można mu przypisywać drugorzędną rolę.

W celu wyjaśnienia subtelniejszych przebiegów procesów ewolucyjnych Gould i Lewontin odwołali się do pojęcia „spandrel” (inaczej „pendentyw”) używanego w architekturze. Są to trójkątne obszary zakrzywienia sufitu ponad łukami (żagielki). Powstały w wyniku ograniczeń architektonicznych i dopiero wtórnie zaczęły pełnić funkcje ozdobne. Pendentyw w biologii ewolucyjnej oznacza nieadaptacyjną cechę organizmu, uformowaną jako efekt uboczny cechy adaptacyjnej. Istotą pendentywu jest to, iż może on zacząć wtórnie pełnić jakąś użyteczną funkcję.

Proponowane objaśnienia terminów:

Adaptacja to cecha dziedziczna, podlegająca rozwojowi, która uformowana została dzięki działaniu doboru naturalnego.
Pendentyw to efekt uboczny jakiejś cechy adaptacyjnej, który nie pełni żadnej funkcji przystosowawczej, lecz może zacząć ją pełnić.
Egzaptacja to taka właściwość lub funkcja organizmu, która pojawiła się w toku ewolucji jako cecha korzystna.

Odpowiednio zdefiniowane pojęcia zaczęto stosować na gruncie teorii ewolucji umysłu ludzkiego. Za ich pomocą charakteryzuje się ewolucyjne uformowanie takich zdolności poznawczych, jak język, muzyka, estetyka czy religia, a także samooszustwo, świadomość i pamięć.

Zakończenie

Zagadnienie ewoluujących umysłów jest jednym z ciekawszych problemów pojawiających się w kontekście teorii ewolucji systemów poznawczych oraz współczesnej kognitywistyki i filozofii umysłu. Jest ono głęboko ugruntowane historycznie.

Nowe drogi badania pojawiają się poprzez refleksję sięgającą do nowych pojęć. Przykładem jest konstrukcja tzw. niszy ekologicznej. Badania te sprawiają, że obie dziedziny refleksji: przyrodoznawcza oraz humanistyczna coraz bardziej się do siebie zbliżają.