Қазақстан тарихы: Ежелгі дәуірден бүгінге дейін
Тас және қола дәуірінің зерттелуі мен хронологиясы
Ежелгі тас дәуірі (Палеолит): * Тас дәуірінің ең ерте кезеңі Палеолит деп аталады. * Палеолит дәуірінің хронологиялық шеңбері: б.з.б. жылдан — б.з.б. дейінгі уақытты қамтиды. * Археолог Х. Алпысбаев Оңтүстік Қазақстандағы Қаратау тауының маңында зерттеу жұмыстарын жүргізіп, ежелгі палеолит дәуірінің ескерткіштерін тапты.
Мезолит және Неолит дәуірлері: * Мезолит дәуірінде адамзат тарихына үлкен өзгеріс әкелген жебелі садақ пен бумеранг пайда болды. * Неолит дәуірінде адамзат өмірінде шаруашылықтың жаңа түрі — қарапайым егіншілік қалыптаса бастады. * Солтүстік Қазақстандағы жылқыны алғаш қолға үйреткенін дәлелдейтін Ботай мәдениетін алғаш ашқан археолог — В. Зайберт.
Қола дәуірінің ерекшеліктері: * Қола дәуірінің хронологиялық шеңбері: б.з.б. 18 ғасыр мен б.з.б. 8 ғасыр аралығы. * Қола металды алу үшін мыс пен қалайы () қоспасы қолданылды. * Дәуірдің алғашқы кезеңінде Қазақстан аумағындағы тайпалар малдың барлық түрін (түйе, жылқы, қой, ешкі және ірі қара мал) өсірген. * Ежелгі металлургия орталықтары негізінен Орталық және Шығыс Қазақстанда орналасты.
Ерте темір дәуірі: Тайпалық одақтар мен мәдениет
Археологиялық кезеңделу: * Адамзат тарихының негізгі даму кезеңдері: тас, қола және темір дәуірлері болып бөлінеді. * Тасқа салынған ежелгі суреттердің ғылыми атауы — петроглиф.
Ғұн тайпалары: * Б.з.б. жылы ғұн тайпаларын Мөде (Маодунь) басқарды. * Тарихи деректерге сүйенсек, ғұндар 24 руға бөлінген. * Ғұндардың жоғарғы билеушісі қытай деректерінде Шаньюй деп аталған.
Үйсін және Қаңлы мемлекеттері: * Үйсіндердің жоғары билеушісінің лауазымы — Гуньмо. * Үйсін билеушісінің ордасы Чигучен (Қызыл Аңғар) қаласында орналасқан. * Қаңлылардың астанасы — Битянь қаласы.
Сақтардың қоғамы мен өнері: * Сақ қоғамы үш негізгі топқа бөлінген: жауынгерлер, абыздар және қауым мүшелері. * Сақтардың қолданбалы өнерінде кең таралған стиль — «аңдық стиль». * Әйгілі «Алтын адам» ескерткіші Есік қорымынан табылды.
Тарихи деректану: * Геродотты «Тарих атасы» деп атаған римдік шешен — Цицерон. * «Қытай тарихының атасы» деп Сыма Цянь танылған.
Көне түрік қағанаттары (VI–XI ғғ.)
Түрік қағанатының құрылуы: * Түрік қағанаты 552 жылы құрылды. Мемлекеттің алғашқы қағаны — Бумын. * «Түрік» этнонимі алғаш рет қытай деректерінде 542 жылы кездеседі. * Қағанат 603 жылы Батыс және Шығыс түрік қағанаттарына бөлініп кетті.
Батыс Түрік қағанаты (603–704 жж.): * Бұл мемлекетте «бұйрықтар» мен «тархандар» негізінен әскери істермен айналысқан. * Түріктердің төл жазуы — руналық жазу.
Түргеш қағанаты: * Түргештердің алғашқы қағаны — Үшелік. * 751 жылы Тараз маңындағы (Атлах шайқасында) арабтар мен түргештер бірігіп, қытайларға күйрете соққы берді.
Оғыз және Қимақ мемлекеттері: * Оғыз мемлекетінің орталығы — Янгикент. Жоғарғы билеушісі — Жабғу. * «Ябғу (жабғу)» термині оғыз билеушісінің лауазымын білдіреді. * Оғыздардың әскер қолбасшысы — сюбашы. * Оғыздар туралы алғашқы деректер Әл-Якубидің еңбектерінде кездеседі. * Оғыздарды Сырдария өңірінен қимақтар мен қыпшақтар ығыстырды. * 1041 жылы оғыздар Хорезмді жаулап алды. * Аңыз бойынша ажалдан құтылу жолын іздеген, әйгілі күйші — Қорқыт ата. * Қимақтар Қазақстанның Солтүстік-шығыс бөлігінде мекендеген.
Қарахан және өзге де ортағасырлық мемлекеттер
Қарахан мемлекеті (942–1212 жж.): * Мемлекеттің құрылу тарихы 942 жылдан басталады. * Ислам дінін Қазақстан территориясында алғаш рет ресми (мемлекеттік) дін ретінде жариялаған мемлекет. * 1089 жылы селжұқ сұлтаны Мәлік-шах Батыс Қарахан астанасын басып алды. * 1141 жылы Қарахан мемлекетіндегі билік қарақытайлардың қолына өтті. * Ихта — Қарахандар тұсында пайда болған, салық жинау құқығын білдіретін термин, ал оны иеленуші — «ихтадар».
Қыпшақтар мен Қарақытайлар: * Дешті Қыпшақ термині «Қыпшақ даласы» деген мағынаны білдіреді. * Орыс жылнамаларында қыпшақтарды — половецтер деп атаған. * Қыпшақтардың басты байлығы — жылқы болған. * Қарақытай мемлекетінің басшысы — Гурхан.
Керейіттер мен Наймандар: * ХІІ ғасырдың екінші жартысында керейіттердің билеушісі Тоғұрыл (Ван хан) болды. * 1007 жылы керейіттер мен наймандар несториандық бағыттағы христиан дінін қабылдады. * Найман тайпаларының ерте атауы — сегіз-оғыз. * ХІІІ ғасырдың басында наймандарды Жетісуға бастап келген — Күшлік хан.
Ортағасырлық мәдениет пен ғылым
Ұлы ойшылдар мен туындылар: * Әбу Насыр әл-Фараби — «Екінші ұстаз» атанған Шығыс философы. * Махмұд Қашғаридың «Диуани лұғат-ат түрік» еңбегі түркі халықтарының энциклопедиясы болып саналады. * Жүсіп Баласағұни — ХІ ғасырдағы «Құтадғу білік» (Құтты білік) дастанының авторы. * Ахмет Йассауи — «Диуани Хикмет» (Даналық кітабы) жинағының авторы.
Сәулет ескерткіштері: * Тараз қаласынан жерде орналасқан Маусымдық құрылыстар: Бабаджа хатун және Айша бибі кесенелері.
Монғол империясы және Ұлыстар
Монғол мемлекетінің құрылуы: * 1206 жылы Темучин салтанатты түрде Шыңғыс хан атымен монғолдардың әміршісі болып сайланды. * Шыңғыс хан Қият-боржиген руынан шыққан. * Монғол шонжарларының жиналысы — Құрылтай деп аталды. * Шыңғыс ханнан кейін ұлы хан болып Үгедей сайланды. * Монғол империясының астанасы — Қарақорым.
Жорықтар мен ұлыстар: * Монғолдарға табандылықпен қарсы тұрған Отырар билеушісі — Қайырхан Иналшық. * 1219–1224 жж. аралығында монғолдар Орта Азия мен Қазақстанды бағындырды. * Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы 1207–1208 жж. Енисей қырғыздарын бағындырды. * Ұлыстар бөлінісі: 1. Жошы ұлысы: Ертістен батысқа қарай Төменгі Еділ бойына дейінгі жерлер. 2. Шағатай ұлысы: Мәуереннахр, Жетісу және Қашғар өңірлері. 3. Үгедей ұлысы: Батыс Монғолия, Алтай және Тарбағатай жерлері. * Қазақстан территориясы Төле ұлысының құрамына енген жоқ.
Алтын Орда және XV ғасырдағы мемлекеттер
Алтын Орда тарихы: * Алтын Орданың негізі 1242 жылы қаланды (Батый хан құрған). * Алғашқы астанасы — Сарай-Бату, орталық аймағы — Еділ өзенінің бойы. * Меңгу-Темір ханның билігі тұсында Алтын Орда алғаш рет өз атынан теңге шығара бастады. * Өзбек хан (1312–1342 жж.) исламды мемлекеттік дін ретінде жариялады. * Әскери істерді басқарушы — Беклербек. * 1380 жылғы Куликово шайқасында орыстардан жеңілген хан — Мамай.
Ақ Орда және Моғолстан: * Ақ Орда Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында (Жошы ұлысының жерінде) өмір сүрді. Бірінші билеушісі — Орда Ежен. * Ақ Ордада 1361–1375 жж. билік құрған — Ұрыс (Орыс) хан, соңғы ханы — Барақ (1423–1428 жж.). * Моғолстан 1348 жылы Шағатай ұлысының жерінде құрылды. Бірінші ханы — Тоғылық Темір, астанасы — Алмалық. * Моғолстандағы ең қуатты тайпа — Дулаттар. * Уәйіс хан XV ғ. басында Әмір Темір ұрпақтарынан Шу мен Талас бойын қайтарып алды.
Әмір Темір және Ақ Орда мұрагерлері: * Әмір Темір Орта Азияда 1370–1405 жж. билік құрды. Ол Барлас тайпасынан шыққан және мемлекет орталығы — Самарқанд. * 1391 және 1395 жылғы жорықтарында ол Алтын Орданы талқандады. * Әбілқайыр хандығы (Көшпелі өзбектер мемлекеті) 1428–1468 жж. өмір сүрді. 1456–1457 жж. Ойраттардан жеңіліс тапты. * Ноғай Ордасының негізін қалаған — Әмір Едіге. Мемлекет XIV–XV ғасырларда қалыптасты.
Қазақ хандығының құрылуы мен дамуы
Хандықтың құрылуы: * 1465–1466 жж. Қазақ хандығы құрылды. Бұл туралы Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Тарихи Рашиди» еңбегінде жазған. * Моғолстан ханы Есен-Бұға Керей мен Жәнібекке Шу мен Талас өзендерінің бойынан жер берді. * Алғашқы билеушісі (1465–1473 жж.) — Керей хан.
Қазақ хандары: * Қасым хан: 1511–1518 (1521) жылдары билік етті. * Хақназар хан: 1538–1580 жылдары. * Тәуекел хан: 1582–1598 жылдары. * Есім хан: 1598–1628 жылдары. * Жәңгір хан: 1628–1652 жылдары. Ол 1643 жылғы Орбұлақ шайқасында Самарқаннан келген Жалаңтөс батырдың көмегімен жоңғарларға тойтарыс берді.
Тәуке хан және «Жеті жарғы»: * Тәуке хан 1680 жылы таққа отырды. * Оның тұсында қабылданған заңдар жинағы — «Жеті жарғы». * Заң бойынша адам өлтіргені үшін Құн төлеу белгіленді. Ер адамның құны — 1 мың бас қой.
Жүздер мен тайпалар: * Ұлы жүз: Албан, суан, жалайыр тайпалары. Территориясы — Оңтүстік Қазақстан және Жетісу. * Орта жүз: Қыпшақ, арғын, найман тайпалары. Территориясы — Солтүстік, Шығыс және Орталық Қазақстан. * Кіші жүз: Алшын, адай, табын рулары. Территориясы — Батыс Қазақстан және Сырдарияның төменгі ағысы.
Қазақстан ХХ ғасырда: Революция және Кеңестік кезең
Ұлт-азаттық қозғалыстар мен Партиялар: * 1916 жылғы патша жарлығы бойынша майданның тыл жұмыстарына 19-43 жас аралығындағы азаматтар алынды. Сол кезеңде патша үкіметі қазақтардың 40 млн га жерін тартып алды. * 1917 жылы Орынборда Бірінші жалпы қазақ съезі (21–26 шілде) өтті. * «Алаш» партиясын Ә. Бөкейханов басқарды. Басты мақсаты — автономиялық ұлттық мемлекет құру.
Кеңестік Қазақстан: * 1920–1924 жж. Қырғыз (Қазақ) АКСР-ның астанасы — Орынбор болды. * 1921 жылы ЖЭС-қа (Жаңа экономикалық саясат) көшу туралы шешім шықты. Мәні: салғыртты салықпен ауыстыру. * Ф. Голощекиннің (1925–1933 жж.) «Кіші Қазан» бағытына С. Сәдуақасов қарсы шықты. * Ұжымдастыру кезіндегі 1931–1932 жж. аштықтан халықтың 49% қырылды.
Білім және Мәдениет: * Қазақ тіліндегі алғашқы оқулықтар Қазан қаласында басылды. * Алғашқы ЖОО 1928 жылы ашылды. Медицина институты — 1931 жылы. * Тұңғыш драма театры 1926 жылы Қызылордада ашылып, «Еңлік Кебек» пьесасын қойды. * М. Әуезовтың «Абай жолы» роман-эпопеясының бірінші кітабы 1947 жылы жарық көрді. * Латыннан кириллицаға көшу 1940 жылы жүзеге асты.
Ұлы Отан соғысы және соғыстан кейінгі кезең
Соғыс жылдары (1941–1945 жж.): * Соғыс 1941 жылғы 22 маусымда басталды. Қазақстаннан 1 млн 200 мың адам қатысты. * 497 қазақстандық Кеңес Одағының Батыры атанды. * Батырлар ерлігі: * Н. Әбдіров: ұшағын жау танкілеріне құлатты. * С. Баймағамбетов: дзотты кеудесімен жапты. * Р. Қошқарбаев: Рейхстагқа ту тікті. * Ә. Молдағұлова: мерген болды. * 316-атқыштар дивизиясы Мәскеуді қорғады.
Соғыстан кейінгі кезең мен «Жылымық»: * 1947 жылы карточка жүйесі жойылды. * 1954 жылдан басталған тың игеру саясаты Қостанай, Ақмола, Павлодар облыстарын қамтыды. 1954 жылдың тамызына дейін 6,5 млн га жер жыртылды. Бұл саясат тілдік және демографиялық ахуалды өзгертті. * 1979 жылы Қазақстанның солтүстігінде неміс автономиясын құру туралы шешім қабылданып, оған қарсылықтар болды. * О. Сүлейменовтың «АЗиЯ» кітабы 1975 жылы жарық көрді. * 1970–1985 жж. аралығы — «Тоқырау кезеңі».
Тәуелсіз Қазақстан
Тәуелсіздік жолында: * 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы бейбіт және саяси сипатта болып, тәуелсіздікке жол ашты. Құрбаны — Қ. Рысқұлбеков «Халық қаһарманы» атанды. * 1990 жылғы 25 қазанда «Мемлекеттік егеменділік туралы Декларация» қабылданды. * 1991 жылғы 29 тамызда Семей полигоны жабылды. * 1991 жылғы 1 желтоқсанда алғашқы бүкілхалықтық Президент сайлауы өтті. * 1991 жылғы 10 желтоқсанда Қазақ КСР атауы «Қазақстан Республикасы» болып өзгерді. * 1991 жылғы 16 желтоқсанда Мемлекеттік тәуелсіздік жарияланды. Тәуелсіздікті бірінші болып Түркия мойындады.
Мемлекеттік рәміздер мен Конституция: * 1992 жылғы 4 маусымда Ту мен Елтаңба қабылданды. * Тудың авторы: Ш. Ниязбеков. * Елтаңба авторлары: Ж. Мәлібеков, Ш. Уәлиханов. * Әнұран авторлары (жаңа мәтін): Ж. Нәжімеденов, Н. Назарбаев. * Тұңғыш Конституция 1993 жылы 28 қаңтарда, екіншісі — 1995 жылы 30 тамызда қабылданды.
Халықаралық қатынастар: * 1991 жылғы 21 желтоқсанда Алматыда ТМД (Тәуелсіз Мемлекеттер Достығы) құрылды. * 1992 жылы 2 наурызда Қазақстан БҰҰ-на мүше болып қабылданды. * 1993 жылғы Лиссабон хаттамасына сәйкес Қазақстан ядролық қарудан еркін аймақ болып жарияланды. * Қ. Тоқаев сыртқы саясат саласында табысты нәтижелерге қол жеткізді. * 2011 жылы Қазақстанда VII қысқы Азиялық ойындар өтті.