Pojęcie polityki karnej i kryminalnej - Kompendium

Rozróżnienie pojęć Politics oraz Policy w kontekście polityki kryminalnej

W nauce o polityce kryminalnej kluczowe jest odróżnienie dwóch terminów anglojęzycznych, które w języku polskim często określane są wspólnym mianem „polityki", lecz mają odmienne znaczenia merytoryczne:

• Politics (Polityka jako walka o władzę):

  • Definiowana jako sztuka realizacji tego, co jest możliwe do osiągnięcia ze względu na posiadaną w danym momencie władzę.

  • Głównymi czynnikami uruchamiającymi dynamikę działań są konkurencja, rywalizacja oraz konflikt.

  • Jest postrzegana jako gra o sumie zerowej – w tej perspektywie istnieją wyłącznie wygrani i przegrani.

  • Charakteryzuje się forsowaniem i narzucaniem własnych rozwiązań, co wiąże się z ujęciem emocjonalnym.

• Policy (Polityka jako strategia i realizacja celów):

  • Stanowi domenę uzgadniania, agregacji oraz realizacji racjonalnych dążeń należących do jednostek i grup społecznych.

  • Opiera się na dążeniu do wyboru optymalnych rozwiązań w atmosferze kooperacji, harmonii i przy zachowaniu stabilnych reguł gry (ujęcie konsensualne).

  • Nie jest grą o sumie zerowej – zakłada się, że w drodze kompromisu każdy uczestnik coś zyskuje i coś traci.

  • Jest polem współpracy między różnymi segmentami społeczeństwa.

  • Działalność ta jest uzasadniona merytorycznymi przesłankami racjonalnego wyboru.

Definicje i naukowe ujęcie polityki kryminalnej

Polityka kryminalna może być rozumiana na kilku poziomach:

• Ujęcie intuicyjne: Rozumiana po prostu jako polityka zwalczania przestępczości.

• Ujęcie potoczne: Postrzegana jako zgeneralizowana praktyka organów wymiaru sprawiedliwości w danej sferze.

• Nauka polityki kryminalnej: Jest to dyscyplina naukowa mająca na celu:

  • Diagnostykę zjawiska przestępczości.

  • Diagnostykę stanu zwalczania przestępczości.

  • Formułowanie naukowo wiążących dyrektyw dotyczących zwalczania przestępczości.

Ulokowanie polityki kryminalnej w systemie nauk

Polityka kryminalna nie funkcjonuje w izolacji i jest przyporządkowana do różnych dziedzin wiedzy:

• Kryminologia: Traktowana jako tzw. kryminologia stosowana, której przyporządkowana jest polityka karna obejmująca środki właściwe prawu karnemu.

• Polityka socjalna: Uznawana za integralną część szeroko pojętej polityki socjalnej państwa.

• Polityka prawa: Funkcjonuje jako dziedzina socjologii prawa zajmująca się projektowaniem norm, które mają skutecznie oddziaływać na społeczeństwo (w tym przypadku – polityka prawa karnego).

Wąskie i szerokie ujęcie polityki kryminalnej

Ujęcie wąskie:

• Jest utożsamiane z polityką karną ($\text{sensu largo}$).

• Obejmuje głównie działalność represyjną wymiaru sprawiedliwości.

• Stanowi reakcję na czyny zabronione, które już zostały dokonane pod groźbą kary.

• Wykonują ją instytucje wymiaru sprawiedliwości poprzez stosowanie przepisów prawa karnego.

• Jest determinowana na poziomie ustawodawczym.

Ujęcie szerokie:

• Obejmuje zespół działań państwa ukierunkowanych na zwalczanie przestępczości oraz innych ujemnych zjawisk społecznych przy użyciu środków prawnych.

• Zakłada inicjowanie działań o charakterze ekonomicznym, pedagogicznym i socjologicznym.

• Cel: Stworzenie w państwie sytuacji, w której występowanie zjawisk sprzyjających powstawaniu przestępczości byłoby poważnie utrudnione i ograniczone.

• Kluczowa maksyma (Franz von Liszt): „Nie ma lepszej polityki kryminalnej niż dobra polityka socjalna”.

Struktura polityki karnej według marian Leśko (1974)

Polityka karna $\text{sensu largo}$ według koncepcji Leśko z $1974$ roku dzieli się na:

1. Politykę penalizacji ekstensywnej.

2. Politykę penalizacji intensywnej.

3. Politykę karną ($\text{sensu stricto}$): utożsamianą z polityką sądowego wymiaru kary.

4. Politykę wykonawczą: w tym politykę penitencjarną.

Przedmiot polityki kryminalnej w ujęciu różnych autorów

Według B. Wróblewskiego:

• Osobowość przestępcy.

• Podmiotowe czynniki działalności przestępczej.

• Przestępstwo.

• Kara.

Według E. St. Rappaporta:

• Polityka penalizacyjna.

• Polityka kryminalizacyjna.

• Polityka typologiczno-kryminalna.

• Polityka penitencjarna.

Polityka kryminalna a kryminologia i polityka społeczna

Istnieje ścisła korelacja między badaniem przyczyn zjawisk a działaniem zaradczym:

• Kryminologia: Koncentruje się na badaniu przyczyn przestępczości.

• Polityka kryminalna: Bada, w jaki sposób ograniczać te czynniki oraz jakie konkretne działania będą skuteczne.

Polityka społeczna obejmuje programy i działania państwowe skierowane na rozwiązywanie palących problemów, takich jak:

• Bieda.

• Bezrobocie.

• Bezdomność.

• Przestępczość.

• Narkomania.

• Choroby cywilizacyjne.

Polityka kryminalna jako część polityki społecznej i polityki prawa

Jako część polityki społecznej:

• Przestępstwo traktowane jest jako fenomen społeczny zarówno ontologicznie, jak i genetycznie.

• Zwalczanie i zapobieganie powinno obejmować wszelką działalność państwową (także pośrednio usuwającą zjawiska kryminogenne).

• Wymaga zaangażowania wszystkich instytucji społecznych i państwowych, nie tylko tych powołanych do walki z przestępczością.

Jako polityka prawa:

• Rozumiana jako polityka ustawodawstwa karnego (podmiotem jest wyłącznie ustawodawca).

• Traktowana jako „stosowana socjologia prawa” – nauka o tym, jak wydawać przepisy, by były skuteczne.

• Uwaga i zastrzeżenia:

  • Prawo karne nie reguluje stosunków społecznych w taki sposób jak inne dziedziny, lecz ma na celu zwalczanie przestępczości.

  • Leon Petrażycki wskazywał na słabą efektywność motywacyjną prawa karnego jako warunek skuteczności prawa.

Syntetyczne definicje końcowe

Polityka kryminalna (według Szymanowskiego, 2010):

• To wszystkie działania organów państwa i społeczeństwa, które mają na celu zapobieganie i przeciwdziałanie przestępczości.

Polityka karna:

• Stanowi część polityki kryminalnej.

• Jest działalnością prowadzoną wyłącznie przez organy państwa.

• Podział na etapy:

  1. Tworzenie prawa.

  2. Stosowanie prawa.

  3. Kontrolowanie tej działalności (przez organy państwa i instytucje naukowe).

Zakres i podmioty realizacji polityki karnej

Zakres działań:

• Stosowanie środków zapobiegawczych (szczególnie tymczasowego aresztowania, którego wykonaniem zajmuje się polityka penitencjarna).

• Orzekanie w sprawach karnych: wyrokowanie oraz wymiar kary i środków karnych.

• Orzekanie w sprawach wykonawczych: nadzór nad przebiegiem wykonania kar i zamiana kar zasadniczych na zastępcze.

Podmioty (na podstawie Konstytucji RP):

• Art. 174: Sądy i Trybunały wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej.

• Art. 175 ust. 1: Wymiar sprawiedliwości sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe.

• Art. 175 ust. 2: Sąd wyjątkowy lub tryb doraźny może być ustanowiony tylko na czas wojny.

Cele polityki karnej według Kodeksu karnego (k.k.)

Art. 53 k.k. (§ 1):

• Sąd wymierza karę według swojego uznania, w granicach ustawowych.

• Uwzględnia się:

  • Stopień społecznej szkodliwości czynu.

  • Okoliczności obciążające i łagodzące.

  • Cele kary w zakresie społecznego oddziaływania.

  • Cele zapobiegawcze w stosunku do skazanego.

• Zasada winy: Dolegliwość kary nie może przekraczać stopnia winy.

Art. 54 k.k. (§ 1):

• W przypadku wymierzania kary nieletniemu lub młodocianemu, sąd kieruje się przede wszystkim celem wychowawczym sprawcy

.