Status psychologii biologicznej jako nauki i jej miejsca wśród innych subdyscyplin psychologii
Prezentacja Mgr Dominika Waszkiewicza
Omówienie statusu psychologii biologicznej oraz jej interakcji z innymi subdyscyplinami psychologii.
Psychologia biologiczna
Definicja: dziedzina badająca badanie wzajemnych powiązań zjawisk psychicznych i biologicznych.
Zakres badań:
Fizjologiczne mechanizmy zachowań i przeżyć psychicznych.
Ewolucyjne oraz rozwojowe mechanizmy.
Główny przedmiot badań: Aktywność mózgu oraz powiązania zjawisk psychicznych i biologicznych.
Biologiczne wyjaśnienia zachowania
Rodzaje wyjaśnień:
Wyjaśnienia fizjologiczne:
Łączą zachowania z aktywnością mózgu i innych narządów.
Wyjaśnienia ontogenetyczne:
Skupiają się na rozwoju struktur lub zachowań, uwzględniając geny, odżywianie, doświadczenia oraz ich interakcje.
Wyjaśnienia ewolucyjne:
Analizują struktury lub zachowania w kontekście ewolucji.
Wyjaśnienia funkcjonalne:
Tłumaczą, dlaczego określone części ciała lub zachowania przyjęły swoją formę w toku ewolucji.
Organizacja układu nerwowego
Składa się z dwóch głównych części:
Ośrodkowy układ nerwowy (OUN):
Mieści się w czaszce i rdzeniu kręgowym.
Chroniony przez:
Kości
Opony mózgowe
Płyn mózgowo-rdzeniowy
Barierę krew-mózg.
Obwodowy układ nerwowy (OBN):
Mieści się na zewnątrz czaszki i kręgosłupa.
Dzieli się na:
Somatyczny układ nerwowy – odpowiedzialny za wymianę informacji z otoczeniem:
Nerwy aferentne (sensoryczne do OUN)
Nerwy eferentne (motoryczne z OUN do mięśni).
Autonomiczny układ nerwowy – reguluje wewnętrzne środowisko organizmu:
Nerwy aferentne (czuciowe z organów wewnętrznych do OUN)
Nerwy eferentne (ruchowe z OUN do organów wewnętrznych).
Ośrodkowy układ nerwowy – Mózg
Kora mózgowa:
Zewnętrzna warstwa mózgu, podzielona na:
Zakręty (fałdy)
Bruzdy (doliny).
Lateralizacja:
Specjalizacja czynnościowa między półkulami mózgu.
Przodomózgowie:
Największa część mózgu, odpowiedzialna za:
Świadomość
Myślenie
Emocje
Pamięć
Wzgórze:
Stacja przekaźnikowa dla szlaków zmysłowych, z wyjątkiem węchu.
Układ limbiczny:
Uczestniczy w przetwarzaniu emocji i pamięci.
Śródmózgowie:
Centrum układu siatkowego, regulujące:
Świadomość
Pobudzenie
Aktywność ruchową.
Tyłomózgowie:
Składa się z:
Rdzenia przedłużonego
Mostu
Móżdżku.
Ośrodkowy układ nerwowy – Rdzeń kręgowy
Przedłużenie mózgu, pełni funkcję stacji przekaźnikowej.
Podzielony na 30 segmentów, każdy odpowiadający jednemu kręgowi.
Mechanizm działania:
Odruchy niezależne od mózgu (np. odruch kolanowy).
Uszkodzenie rdzenia może prowadzić do paraliżu.
Neuroprzekaźniki a zachowanie
Kluczowe neuroprzekaźniki i ich wpływ:
Acetylocholina:
Uczestniczy w pracy mięśni i pamięci.
Beta-endorfina:
Związek z bólem i przyjemnością.
Dopamina:
Wpływa na nastrój, sen, uczenie się.
GABA (kwas gamma-aminomasłowy):
Funkcja w czynności mózgu oraz snu.
Glutaminian:
Uczestniczy w pamięci i uczeniu się.
Noradrenalina:
Wpływ na serce, jelita, sprawność umysłu.
Serotonina:
Reguluje nastrój i sen.
Neuroplastyczność
Definicja: Zdolność układu nerwowego do zmian i adaptacji.
Przyczyny neuroplastyczności:
Osobiste doświadczenia
Procesy rozwojowe
Reakcje na uszkodzenia mózgu.
Procesy obejmujące:
Powstawanie nowych synaps
Zanikanie nieużywanych synaps
Zmiany w komórkach glejowych
Neurogeneza.
Czynniki wpływające na kształtowanie się osobowości
Wrodzone zadatki anatomiczno-fizjologiczne:
Sprawność funkcjonowania analizatorów, temperament, wygląd zewnętrzny, skłonności do chorób.
Aktywność własna:
Biologiczne właściwości oraz uwarunkowania społeczne.
Środowisko biologiczne i społeczne:
Reguły grupowe, role społeczne, wpływ kultury.
Wychowanie:
Planowane oddziaływania ukierunkowane na efekt wychowawczy.
Teorie biologiczne
Cel: Tłumaczenie biologicznych mechanizmów rozwoju i działania człowieka.
Typy teorii:
Teoria zużywania się.
Teoria komórkowa.
Teoria odporności.
Ważne podejścia nauk biologicznych:
Etologia człowieka:
Zajmuje się badaniem zachowań organizmów ludzkich.
Socjobiologia:
Zajmuje się ewolucyjnie ukształtowanymi podstawami społecznym zachowaniem.
Ekologia behawioralna:
Bada funkcjonalne aspekty zachowania w relacji ze środowiskiem.
Psychologia ewolucyjna:
Obecnie rozwijająca się gałąź psychologii, badająca ewolucyjne adaptacje.
Psychologia ewolucyjna
Definicja: Nauka badająca mechanizmy psychologiczne związane z ewolucyjną adaptatywnością.
Mechanizmy:
Umysł ludzki jako biologiczna adaptacja do rozwiązywania problemów, z jakimi spotykali się przodkowie.
Kluczowe podejścia:
Zrozumienie funkcji zachowań w kontekście przetrwania i reprodukcji.
Koncepcje podwalin psychologii ewolucyjnej
Dobór naturalny i płciowy:
Osobniki z korzystnymi cechami pozostawiają więcej potomstwa.
Dostosowanie łączne:
Dobór naturalny działa także na poziomie alleli.
Altruizm odwzajemniony:
Pojawienie się altruizmu między niespokrewnionymi osobnikami w kontekście możliwości odwzajemnienia.
Inwestycje rodzicielskie:
Płeć ponosząca większe koszty reprodukcyjne staje się obiektem rywalizacji.
Konflikt rodzice-potomstwo:
Różnice w interesach rodziców i dzieci co do inwestycji.
Ewolucyjna teoria gier:
Optymalne strategie zachowaniowe zależą od działań konkurentów.
Założenia psychologii ewolucyjnej
Mózg jako komputer zaprojektowany do pozyskiwania informacji.
Zachowanie człowieka jako odpowiedź ewolucyjnie ukształtowanego mózgu na zakodowane dane.
Programy kognitywne jako adaptacje umożliwiające przetrwanie.
Czynniki różnicujące międzygatunkowe
Filogenetyczne:
Cechy gatunku, ewolucyjne kamienie milowe.
Ontogenetyczne:
Indywidualne cechy rozwijające się przez potencjał genetyczny.
Epigenetyczne:
Efekty środowiska modulujące ekspresję genów.
Dyscypliny związane z czynnikami filogenetycznymi
Psychologia ewolucyjna - badanie ewolucyjnych podstaw zachowań.
Etologia - badanie zachowań w warunkach naturalnych.
Ekologia behawioralna - badanie strategii behawioralnych w kontekście ekologicznym.
Socjobiologia - badanie biologicznych podstaw zachowań społecznych.
Ontogenetyczne gałęzie psychobiologii
Bada wpływ genetyki na rozwój narządów funkcjonalnych oraz ich wpływ na zachowanie.
Bezpośrednie interakcje środowiska na zachowanie
Psychobiologia rozwojowa:
Studia nad wpływem środowiska na zachowanie (np. wpływ diety na rozwój nerwów).
Psychologia fizjologiczna:
Zmiany fizjologiczne wpływające na rozwój zachowań.
Psychofarmakologia:
Analiza efektów stymulacji lekowej.
Psychoneuroendokrynologia:
Interakcje hormonów w układzie nerwowym.
Neuropsychologia:
Określenie struktury nerwowe związanych z procesami psychicznych.
Zdrowie środowiskowe
Obejmuje aspekty zdrowotne, w tym jakość życia determinowaną przez różne czynniki.
Zawiera teoretyczne założenia oraz praktykę w eliminacji negatywnych czynników zdrowotnych.
Wpływ czynników środowiskowych na OUN
Hałas
Negatywny wpływ na zdrowie psychiczne i fizyczne człowieka.
Subiektywność odczuwania hałasu:
Hałas powyżej 70 dB może działać szkodliwie; powyżej 120 dB powoduje długotrwałe skutki (np. zaburzenia koordynacji, lęki).
Pola elektromagnetyczne
Wpływ elektromagnetyzmu na zdrowie jest jeszcze badany; największe ryzyko dla OUN, układu hormonalnego, rozrodczego.
Pierwsze oznaki to zmęczenie, drażliwość, zaburzenia snu.
OUN a dysocjacyjne zaburzenie tożsamości (DID)
DID związane z traumą dziecięcą:
Zmiany w OUN zwiększają podatność na traumę.
Przewlekły stres powoduje wzrost kortykosteroidów, które szkodzą neuronów w układzie limbicznym.