Samenvatting Biologie Centraal Examen 2026 VMBO basis

Algemeen Informatie

• Biologie is de studie van leven.
• Het examen bestaat uit meerdere open vragen en een groot aantal meerkeuzevragen.
• Focus op het begrijpen van afbeeldingen van:
  • Menselijk lichaam
  • Voedingswijzer
  • Voedselketens
• Wees voorzichtig met het geven van oorzaken of gevolgen, schrijf deze duidelijk genummerd.
• Vul geen onnodige details in, dat kan foutieve antwoorden opleveren.
• Bereid belangrijke begrippen voor met context.
• Examen onderdelen:
  1. Cellen
  2. Planten en Dieren
  3. Lichaam in Stand houden
  4. Reageren op Prikkels
  5. Generatie

Onderdeel 1: Cellen aan de Basis

Thema 1: Organen en Cellen

• Organisme: Een levend wezen.
• Levenskenmerken: Neuf kenmerken waaraan organismen kunnen worden herkend:
  1. Groei (wanneer bouw verandert)
  2. Reageren op prikkels
  3. Stofwisseling (voeding, ademhaling, uitscheiding)
  4. Voortplanting
• Dood: Geen levenskenmerken meer.
• Levenloos: Heeft nooit levenskenmerken gehad.

Organisatieniveaus:

• Van groot naar klein:
  • Organisme
  • Orgaanstelsel
  • Orgaan
  • Weefsel
  • Cel
• Orgaanstelsels bij Mensen:
  1. Ademhalingsstelsel
  2. Bloedvatenstelsel
  3. Bottenstelsel (Geramaat)
  4. Hormoonstelsel
  5. Spierstelsel
  6. Uitscheidingsstelsel
  7. Verteringsstelsel
  8. Voortplantingsstelsel
  9. Zenuwstelsel
  10. Zintuigenstelsel

Celkenmerken:

• Dierlijke Cellen bevatten:
  • Celkern
  • Kritische membranen
  • Cytoplasma
  • Celmembraan
• Plantaardige Cellen bevatten:
  • Celkern
  • Kernmembraan
  • Cytoplasma
  • Celmembraan
  • Celwand
  • Vacuole
  • Bladgroenkorrels

Thema 3: Ordening

• Indeling van organismen op basis van gemeenschappelijke kenmerken:
  • Bacteriën
  • Schimmels
  • Planten
  • Dieren
• Bacteriën: eencellig, zonder celkern (delen zich door deling).
• Schimmels: eencellig of meercellig, voortplanting door sporen.

Onderdeel 2: Planten en Dieren

Thema 5: Ecologie

• Voedselketen: Schakels van producenten (planten), consumenten (dieren), en reducenten (bacteriën).
• Biotische Factoren: Invloeden van organismen.
• Abiotische Factoren: Invloeden van de omgeving (neerslag, temperatuur).

Fotosynthese en Verbranding

• Formule Fotosynthese:
  • ext{Koolstofdioxide} + ext{water} + ext{zonlicht}
    ightarrow ext{glucose} + ext{zuurstof}
  • Aangeven dat fotosynthese energierijke stoffen produceert.
• Formule Verbranding:
  • ext{Glucose} + ext{zuurstof}
    ightarrow ext{koolstofdioxide} + ext{water} + ext{energie}

Organisatie en Aanpassingen van Planten

• Planten hebben aanpassingen aan hun omgeving:
  • Vochtigheid
  • Licht
• Verwatering: Via wortels en blaadjes.

Onderdeel 3: Het Lichaam in Stand Houden

Thema 10: Voeding en Vertering

• Verteringsstelsel: Mond, slokdarm, maag, darmen.
• Voedingsstoffen: Koolhydraten, eiwitten, vetten, vitaminen, mineralen.
• Functies van eiwitten en suikers.

Bloedsomloop

• Samenstelling van Bloed: Bloedplasma (55%), bloedcellen (45%).
• Functies van rode en witte bloedcellen, bloedplaatjes.
• Hart: Linker-, rechterboezem en -kamer; functie van de kleppen.

Onderdeel 4: Reageren op Prikkels

Thema 8: Regeling

• Zenuwen en zenuwcellen verhullen impulsen.
• Reflexbogen: invloed voor en reacties van impulsen.

Onderdeel 5: Van Generatie naar Generatie

Voortplanting en Seksualiteit

• Menstruatiecyclus: Havens van baarmoederslijmvlies.
• Essentiële delen van voortplanting organen bij mannen en vrouwen.
• Seksueel Overdraagbare Aandoeningen (soa's): Wat zijn ze en hun kenmerken.