1. co to jest kultura i jak ją filozoficznie badać?


26 lutego 2026 r.

  • będziemy się głównie odwoływać do filozofii współczesnej

  • będziemy wdrażać się w semiotykę kultury

  • warunkiem zaliczenia będzie zaliczenie ćwiczeń i zdanie egzaminu ustnego (podobna forma do egzaminu z filozofii, wylosowane trzy zagadnienia z podanej listy)

  • materiał będzie narastać, warto być na bieżąco z materiałem

  • literatura:

    • U.M. Żegleń, Wprowadzenie do semiotyki teoretycznej i semiotyki kultury

etymologia

  • cultura od colere - pielęgnować i początkowo oznaczała uprawę roli

  • sens metaforyczny pojawił się wcześnie - w starożytności Cyceron w Rozprawach Tuskulaskich pisał o kulturze dusz (cultura animi) - rozumiejąc przez to określenie duchowe predyspozycje człowieka

  • w nowożytności pojawiły się dwa równoległe terminy:

    • cywilizacja - używane w kręgu frankofońskim

    • kultura - zadomowione w obszarze germańskim

  • dziś brak jednej definicji, dzielimy je na różne grupy

typy definicji

  • Alfred Kroeber i Clyde Kluckhohn wymieniają 164 definicje. wyróżniają typy definicji:

    • opisowo-wyliczające wyliczają obszary zaliczane do kultury, mówią o rzeczach, które do kultury należą, lecz są niejasne, mogą coś wykluczyć np. definicja Tylora: “Kultura, czyli cywilizacja, jest to złożona całość, która obejmuje wiedzę, wierzenia, sztukę, moralność, prawa, obyczaje oraz inne zdolności i nawyki nabyte przez ludzi jako członków społeczeństwa.”

    • historyczne podkreślają czynnik tradycji i dziedzictwa, dorobek np. Johann Gottfried Herder: “Czy tym drugim narodzinom człowieka nadamy zaczerpniętą z uprawy roli nazwę kultury, czy zaczerpniętą z obrazu światła nazwę oświecenie… Ogniwa łańcucha kultury i oświecenia obejmują całą ziemię.”

    • normatywne oceniają określone kultury i ludzi lub grupy społeczne np. Matthew Arnold “Kultura to wszystko to, co najlepsze zostało pomyślane i zrobione na świecie, przeciwieństwo motłochu i prymitywizmu.”

    • psychologiczne określają mechanizmy psychiczne, które są potrzebne jako rodzaj aparatu przystosowawczego

    • strukturalistyczne próba objęcia całościowego, kultura to struktury

    • genetyczne przyczyny kultury, skąd się więła kultura?

definicje całościowe

  • Stefan Czarnowski ”Kultura to całokształt zobiektywizowanych elementów dorobku społecznego, wspólnych szeregowi grup i z racji swej obiektywności ustalonych i zdolnych rozszerzać się przestrzennie.”

  • Antonina Kłosowska ”Kultura to względnie zintegrowana całość obejmująca zachowania ludzi przebiegające według wspólnych dla zbiorowości społecznej wzorów wykształconych i przyswojonych w toku interakcji oraz zawierająca wytwory takich zachowań.”

odrzucenie ustaleń definicyjnych

  • znalezienie jasnych definicji nie jest możliwe, podobnie nie jest możliwe jasne oddzielenie aspektów (filozofii, etnologii, kulturoznawstwa, itp.), w których bada się kulturę

  • sama definicja kultury należy już do kultury, definiując kulturę jesteśmy wewnątrz tej kultury, mamy określony kontekst kulturowy

  • A. Mencwel, Wyobraźnia antropologiczna, 27 “Sądzę otóż, że jedność tę wyznacza wspólna świadomość, iż wiedza o kulturze, jakiejkolwiek nazwy użyjemy na jej określenie, nie jest umieszczona ponad, czy poza kulturą. Jest ona aspektem, być może szczegłonie racjonalnym, intelektualnym, samoświadomym tej samej rzeczywistości, którą bada i którą w tym badaniu staje się dla niej przedmiotem.”

rozumienie kultury - dynamiczne

  • traktowana jako działanie (energeia) - szczególny sposób ludzkiego zachowania i przetwarzające świat działania

    • kultura często utożsamiana jest z modyfikowaniem natury

    • człowiek zderza się z przyrodą, stara się ją opanować i modyfikować, ale sam też się musi do niej przystosować

    • tworzenie kultury jest dla człowieka naturalne

  • kultura jako uzdolnienie i działanie przysługuje najpierw pojedynczym ludziom, wtórnie grupom, społecznościom lub systemem społecznym

  • kultura obejmuje dziedziny zachowań uznawanych za szczególnie wartościowe i sprzyja pielęgnowaniu naturalnych uzdolnień (dyspozycji, cnót) człowieka oraz przekształcaniu jego samego i świata

    • “Kultura jest więc rozumiana jako rozwój człowieka i jego predyspozycji i tworzenie nowego świata nadbudowanego na świecie przyrody”

  • ujęcie społeczne kultury - podkreśla charakter społeczny powstawania kultury

    • człowiek tworzy relację z drugim człowiekiem (poprzez interakcje z innymi) i na niej tworzy kulturę

  • definicja naturalistyczna (Malinowski) ”Kultura jest traktowana jako instrument dopasowania się człowieka do przyrody (adaptacji), co widać szczególnie wyraźnie w kulturach pierwotnych.”

rozumienie kultury - statyczne

  • dzieło (ergon), wynik materialnej i duchowej działalności człowieka w postaci wszelkich dóbr oraz zdobyczy kulturowych

  • rozumienie subiektywne swoiście ludzki stan istnienia lub owoc procesu doskonalenia człowieka osiągnięty przez wychowanie i wykształcenie zdolności do określonych zachowań (człowiek kulturalny) zgodnie z przyjętymi wzorcami → system norm i wartości

  • obiektywne

    • idealistyczne rzeczywistość sui generis, jak naturalne środowisko człowieka, osiągnięty wyższy stopień rozwoju ludzkości, wytwory myśli ludzkiej, abstrakcyjna wielkość ponadindywidualna (superorganizm, np. miasto)

    • empiryczne całość obiektywnie dostępnych osiągnięć człowieka: dobra materialne (zarówno budowla jak i zapisany skrawek papieru) i wytwory techniki, wytwory myśli (np. twierdzenia matematyczne)

podłoże historyczne

  • Ludwik Krzywicki, Kazimierz Dobrowolski → wprowadzili to pojęcie do dyskusji nad genezą i rozwojem kultury

  • Kazimierz Dobrowolski, Studia z pogranicza historii i socjologii, 1967 “Podłoże historyczne obejmuje całokształt wszystkich wytworów kulturowych, które ogarniają wszelkie dziedziny działalności minionych generacji, nie wyłączając życia społecznego i ciążą w sposób mniej lub więcej wyraźny na aktualnych zachowaniach żyjących pokoleń, względnie mogą wywierać na nie potencjalny wpływ.”

kultura - natura - cywilizacja

  1. często tożsamość zakresów obu pojęć - kultura to tradycja niemiecka, a cywilizacja - tradycja francuska

  2. niektórzy badacze uważają, że cywilizacja to najwyższy stopień kultury - kultura to wszystko dodane do natury, zaś cywilizacja to kultura najwyżej rozwinięta - cywilizacja jest stopniem rozwoju nie danym wszystkim Stefan Czarnowski rozróżniał trzy stopnie:

    1. pierwotność

    2. barbarzyństwo

    3. cywilizacja

    • (uwaga: niebezpieczeństwo zarzutu etnocentryzmu i wartościowania kultur)

  3. cywilizacja i kultura egzystują równolegle jako dwa porządki wartości, często sobie wrogie, zwykle cywilizacja zagraża kulturze np. Karl Jaspers wyłącza z kultury technikę, gospodarkę i ustroje

  4. cywilizacja jest czasami rozumiana jako wielkie całości multikulturalne - bogate dziedzictwo wspólne dla wielu grup społecznych np. cywilizacja śródziemnomorska

  5. cywilizacja jest czymś dodanym do kultury, zewnętrznym wobec niej - w Afryce do kultury miejscowej dodane są wartości techniczne, zupełnie jej obce

  6. cywilizacja jest częścią kultury bądź odwrotnie

kwadrat kulturowy - A. Piskozub


IMG_8684.HEIC

filozofia kultury

  • może ona być prowadzona z punktu widzenia określonego systemu filozoficznego - będzie to zatem ocena z pozycji określonych principiów filozoficznych

  • każdy system będzie zjawisko kultury analizował w inny sposób

    • marksizm traktuje także kulturę jako przejaw walki klasowej

    • tomizm - metafizyka jest jakąś ogólną filozofią, a filozofia kultury jakimś zastosowaniem

    • freudyzm - kultura jako zbiór zasad moralnych, które hamują popędy ludzkie i umożliwiają budowanie cywilizacji

    • fenomenologia kultury - będzie próbowała, stosując metody opisu, opisać różne fakty kulturowe, wydarzenia, twory

semiotyka kultury

  • komunikacja - zjawisko centralne w kulturze, którego analiza będzie umożliwiać objęcie całej działalności kulturowej

  • komunikacja - ujęcie semiotyczne

  • semiotyka - nauka o znakach

  • różne rozumienia semiotyki:

    • wszelka działalność kulturowa to rodzaj semiozy, rodzaj komunikacji przy pomocy znaków - wtedy semiotykę można traktować jako ogólną teorię kultury - Umberto Eco nazywa ją semiotyką generalną

    • podręcznikowe ujęcie semiotyki traktuje ją jako naukę o znakach i włącza, w zależności od zainteresowań autora, albo do lingwistyki albo do logiki

    • pojęcie semiotyka kultury - pochodzi od przedstawicieli Szkoły z Tartu w Estoni w tym ujęciu kultura jest pewną całością zbudowaną z nawarstwiających się znaków

  1. aspekt dynamiczny / czynnościowy energeia bada się zachowania mieszczące się w określonym systemie znaków - np. zachowania związane z rytuałem religijnym

  2. aspekt statyczny / wytwórczy ergon badanie semiotyczne dzieł sztuki i innych wytworów

semiotyka generalna

  • semiotyka - podstawowa nauka o kulturze

  • znak “To wszystko, co na podstawie konwencji społecznej uprzednio zaakceptowanej, może być rozumiane jak coś, co jest na miejscu czegość innego.”

semioza

  • proces, w którym cokolwiek funkcjonuje jako znak

  • akt komunikacji realizowany poprzez znak, w którym występuje:

    1. nadawca - może być człowiek albo maszyna

    2. odbiorca / adresat

    3. komunikat - znaczący, niejako materiał znaku (np. dźwięk, plamy barwne)

    4. sygnifikat - idea, informacja odnoszący się w jakiś sposób do rzeczywistośći pozasemiotycznej

    5. denotat - rzeczywistość pozasemiotyczna

    6. kanał - środek przez który zostaje przekazany komunikat - zakłócenia

    7. konwencja / tradycja - wcześniej ukształtowana, na bazie której znak odnosi się do desygnatu

encyklopedia (Umberto Eco)

  • kod - całość wiedzy kulturowej, którą dana wspólnota posiada i która pozwala jej rozumieć znaki

  • postulat semiotyczny ”Nie w takim sensie, że nie byłaby także rzeczywistością należącą do semiozy (realta semiosica): jest ona zbiorem wszystkich interpretacji, rozumianym jako księgarnia księgarń, gdzie księgarnia jest także jakimś archiwum w jakiś sposób zarejestrowanej wszelkiej informacji nie słownej, od malowideł skalnych aż po filmoteki.”

  • Patrizia Violi ”Wyznacza ona zatem pewien horyzont kulturowy, w którym podmiot odczytuje znaki i w ramach którego wkracza w nieograniczoną semiozę, która wyznacza historię kultury.”

  • oznacza to bardzo mocne zaakcentowanie zależności podmiotu od uwarunkowań historycznych i społecznych

  • każdy podmiot uczestniczy również w szeregu semioz cząstkowych, korzystając przy tym z cząstkowych, lokalnych encyklopedii

    • grupa, klasa, sekta, grupa etniczna - podane przez Eco przykłady społeczności, w ramach których rozwijająca się semioza wykorzystuje w procesie komunikacji semiotycznej owe encyklopedie lokalne

typy semioz

  1. sygnałowa - nośnikiem jest sygnał

  2. znakowa - nośnikiem jest znak

  3. symboliczna - nośnikiem jest symbol

  • według Umberto Eco nieograniczona semioza stanowi model kultury jako procesu nieustannej komunikacji, oznacza ciągłą zmianę i przekształcanie znaczeń poszczególnych znaków, nakładanie się warstw znaków jedna na drugą