ТЖБ

Қазан төнкерісі

Кенес білігінің орнатауы.

Сырдария, Ақмола облыстарында көптеген қалаларда және Бөкей Ордада қенес билігі бейбіт жолымен орнатты. Басында Перовса қаласында, сосын Әулиеатада, Черняевте, Туркестанда.

Торғай, Орал, Жетісу областарында Кенес карсы куши уйымдастырылды, сол үшін билігі карулы кактыгыстын нәтижесінде орнатады. Петропавлда екі аптага созылган революциялык толкудын натижесинде кенестер жениске жетти

Ертис бойында жане акмола далада кенестер карсы курести. Кокшетау, Павлодар Атбасар Оскемен Семей айтаралыктай шайкстар отти ойткени казакорыс офицер жане офицерстаршина билеуши топтарын ыкпалы зор

Орынбордагы атаман Дутовтын казактар тобы, меншивиктер, алаш партиясы бірігіп, “әскери үкімет” курады. Бирак кенестерге аскери шугыл комеги берди, олар жениске жете алмады

Жетису жеринде большевиктер жергиликти уакытша укиметтин карсылыгына тап болады. Онда кенес окиметин орнаут ушин арнайы тотенше комитет курыолады. казакстанда кенес өкиметинин орнауы Азамат согысынын басталуын тездетти

Кенес укиметиннин Ресей мен Шыгыстын барлык енбекши мусылмандарына ундеуинен "1917 20 караша баутырсынов “кырыгыздар жане революция” 1919

Жергиликти жерлерде шаруа кенестери халык шаруашылыгы кенестери курылды вские департаменты здоровья каржы агарту жер болимдедрди уйымдастырды

Кеңес өкіметінің алғашқы қадамдары (1917–1918 жж.)

1. Ескі билік құрылымдарының жойылуы

  • Уақытша үкіметтің комиссарлары, патшалық әкімшілік аппараты, сот жүйесі, қоныс аудару басқармасы жойылды.

  • Оның орнына құрылды:

    • Шаруа кеңестері (жергілікті)

    • Халық шаруашылығы кеңестері

    • Кеңестердің жанынан атқару комитеттері, бөлімдер:

      • Денсаулық сақтау

      • Әділет

      • Қаржы

      • Ағарту

      • Жер

      • Өнеркәсіп

2. Жер мәселесі

  • 1917 жылғы қарашадан 1918 жылғы жазға дейін жергілікті кеңестер, жер комитеттері бос жерлерді есепке алды.

  • Мақсат: шаруаларды жермен қамтамасыз ету, әсіресе жерсіздер мен аз жері барлар.

  • Жерді пайдалану ережелерін анықтады, қоныс аудару қорынан алынған жерлерді бөлу тәсілдерін жасады.

  • 3. Жұмысшы бақылауы және кәсіпорындарды басқару

    1918 жылдың басында жұмысшылар бақылауы енгізілді:

    • Семей былғары зауыты

    • Кеме жөндеу зауыттары

    • Қарағанды шахталары

    • Доссор мұнай кәсіпшілігі

    • Успен және Сарысу кен орындары

  • Банк қызметін бақылау:

    • 1917 жылғы 27 желтоқсандағы декреттер бойынша банктерді мемлекет меншігіне алу және банктегі сейфтерді тексеру жүзеге асты.

  • Кеңес өкіметі ірі өнеркәсіптерді, банктерді, тасымал жолдарын мемлекет қарамағына алды.

4. Жұмыс күні мен еңбек жағдайлары

  • Кәсіпорындарда: 8 сағаттық жұмыс күні

  • Шахталар мен кеніштерде: 6 сағаттық жұмыс күні

  • Бұл шаралар капиталистер мен патша шенеуніктерінің үстемдігін шектеуге бағытталды.

Қорытынды:

  • Кеңес өкіметінің алғашқы қадамдары жерді реформалау, жұмысшыларды қорғау, мемлекеттік бақылау орнату және ескі билікті жою бағытында жүзеге асты.

  • Бұл шаралар халыққа әлеуметтік әділет және теңдікке деген үміт тудырды.

/

Сала

Жүргізілген іс-шаралар

Нәтиже / түсініктеме

Саяси

- Ескі билік құрылымдарын жою (Уақытша үкіметтің комиссарлары, патша шенеуніктері, сот жүйесі) - Шаруа және халық шаруашылығы кеңестерін құру - Кеңестер жанынан атқару комитеттері

Жаңа басқару жүйесі құрылды, халық саяси өмірге белсенді қатыса бастады

Әлеуметтік-экономикалық

- Жер мәселесін шешу: жерсіз және аз жері бар шаруаларды жермен қамтамасыз ету(шенеуликтер жане капиталистер 3.5 млн десятина жер болинип берилди) - Жұмысшы бақылауын енгізу (заводтар, шахталар, мұнай кәсіпшіліктері) - 8 сағаттық жұмыс күні (кәсіпорындар), 6 сағаттық (шахталар, кеніштер) - Ірі кәсіпорындар, банктер, тасымал жолдарын мемлекет меншігіне алу

Халықтың әлеуметтік жағдайы жақсарды, теңдік күшейді, экономикалық бақылау орнатылды

Мәдени-ағартушылық

- Кеңестер жанынан ағарту бөлімі құрылды

Ана тилдеги мектептерге тегин билим алу мумкиндигин пайда болуы

сауатсыздыкты жою рефоомасы

Білім беру саласында реформалар басталды, халықтың сауаттылығы артты

Кеңес өкіметінің алғашқы әрекеттері және қазақ өлкесіндегі мәселелер (1917–1918 жж.)

1. Әлеуметтік-экономикалық әрекеттер

  • Большевиктер «жоғарыдан» коммуналар мен ауылдарды көбейтуді жүзеге асырды, орта шаруаларды социализмге күштеп енгізбек болды.

  • 1918 жылы сәуірде Петроградтан Семей облысына 200 орыс жұмысшысы отбасы көшіп келіп, ауылшаруашылық коммуналарын ұйымдастырды.

  • 1918 жылы 17 мамырда «Суландыру жұмыстарына 50 млн сом қаржы бөлу туралы» декрет қабылданды.

  • Мәдени құрылыс бағдарламасы жүзеге асырылды: мектептерде ана тілінде тегін оқыту енгізілді.

2. Ұлттық мәселелер

  • 2 қараша 1917 ж. – Ресей халықтарының құқықтары декларациясы:

    1. Ресей халықтарының теңдігі мен егемендігі;

    2. Халықтардың тәуелсіз мемлекет құруға дейін өзін-өзі анықтау құқығы;

    3. Барлық ұлттық және діни артықшылықтарды жою;

    4. Аз ұлттар мен этнографиялық топтардың еркін дамуы.

  • Бұл қағидаларды жүзеге асыру үшін Ұлттар Комиссиясы құрылды.

3. Ахмет Байтұрсыновтың пікірі

  • Қырғыз ревкомының 10 айлық қызметін қорытындылады: негізгі проблемалар:

    1. Қазақ өлкесіндегі әлеуметтік жағдайларды нақты түсінбеу;

    2. Орталық өкілі мен халық арасында сенімнің жоқтығы.

  • Негізгі ұсыныстар:

    1. Қазақ өлкесін басқаруға халыққа сенімді, нағыз идеялық коммунистер мен ұлт зиялыларын қою;

    2. Аралас этностардан құралған аудандарда басшылықтың кемінде 2/3 бөлігі қазақтардан болу керек;

    3. Экономикалық мекемелерді басқару билігі қазақтардың қолында болуы тиіс.

4. Қарама-қайшылық

  • Бірінші дерек: Ұлттар теңдігі мен өз-өзіне билік құқығы жарияланды.

  • Екінші дерек: Қазақ өлкесінде нақты әрекет пен басқару тәжірибесі нашар, орталық пен халық арасында сенім жоқ.

  • Қарама-қайшылық: қағаздағы декларациялар мен нақты өмірдегі жағдай сәйкес келмейді.

Окей, делаем максимально толық конспект на казахском, с даталармен, оқиғалармен және нәтижелерімен, түсінікті етіп: 😎

Алаш-Орда және Түркістан автономиясы (1917–1918 жж.)

1. Революцияның басындағы қызмет (1917)

  • 1917 жылы революция басталғанда автор Петербургте болды, Ресей Мемлекеттік Думасының Мұсылман фракциясы жанында Түркістан өкілі ретінде жұмыс істеді.

  • Мемлекеттік Думадағы мұсылман депутаттарына Түркістанға қатысты материалдар дайындады.

  • Студент кезінен (1910–1914) революциялық демократиялық орталарда болды, Петербургті ұнататын, орыс зиялыларымен бірге білім алды.

  • Революцияшыл демократтар билікке келгенде басқа халықтарды шеттеткенін байқады.

2. Түркістан автономиялық құрылымдарын құру

  • 1917 жылғы сәуір – Петроградтан Семей облысына 200 орыс жұмысшы отбасы көшіп келіп, ауылшаруашылық коммуналарын ұйымдастырды.

  • 1917 жылғы 16–21 сәуір – Ташкентте өткен Түркістан өлкесі мұсылмандарының 1-съезі: автор төраға мүшесі болды.

    • Насихатталды: «Тұтас Түркістан» идеясы, түркі халықтарын біріктіру.

  • 1917 жылғы 26–29 қараша – Көканда IV Төтенше өлкелік мұсылмандар съезі:

    • Түркістан автономиясын жариялады.

    • М. Тынышбаев – премьер-министр.

    • Автономияның негізгі қағидалары:

      • Заң шығаратын және атқарушы органдар;

      • Оқу-ағарту, жер, жергілікті мекемелер, заң мәселелері – жергілікті автономиялы үкіметке;

      • Сыртқы саясат, қаржы, жолдар, әскери істер – Ресей федерациясының

    • Ерекше назар: жер мәселесі және Түркістандағы әскери құрылыс.

3. Ұйымдастырушылық және мәдени іс-шаралар

  • 1915 – «Кеңес» атты жасырын ұйым құрылды, революциялық жастарды біріктірді.

  • 1917 жылғы мамыр – «Бірлік туы» газеті Ташкентте басылып шықты: автономияның тыныс-тіршілігі, мақсат-мүддесі жарияланды.

  • 1929–1939 – Берлинде шығатын «Яш Түркістан» журналында Түркістан тарихы мен мәдениеті туралы мақалалар шықты.

4. Алаш-Ордадағы қызметі

  • Орынбордағы II Жалпықазақ съезіне қатысты.

  • Алаш автономиясының ұлт кеңесі және үкіметіне кірді.

  • Сыртқы істер министрі болып тағайындалды.

  • 1917 жылғы революция ұлттық мемлекет құруға мүмкіндік береді деп үміттенді, бірақ бұл үміт ақталмады.

5. Автономияның жойылуы (1918)

  • М. Тынышбаев Жетысуға кеткен соң, М. Шоқай Түркістан Мұхтариятының басшысы болды.

  • 1918 жылғы ақпан – Кеңес үкіметі ультиматум жариялады, Қызыл гвардия отрядтары автономияны тасталды.

    • Автономияның бір бөлігі қамауға алынды, кейбірі атылды;

    • М. Шоқай қашып құтылды.

6. Автономияның негізгі принциптері мен идеялары

  • Түркістан автономиясының міндеттері:

    • Заң шығару және атқару органдары;

    • Оқу-ағарту, жер, жергілікті мекемелер, заң мәселелері – жергілікті басқаруда;

    • Сыртқы саясат, қаржы, жолдар, әскери істер – Ресей федерациясының қолында.

  • Ерекше назар: жер мәселесі, жергілікті әскер құру.

  • Окей, енді осы материал бойынша толық және түсінікті конспект жасап беремін, казахша, оқуға жеңіл, тарихи деректермен және себеп-салдарымен: 😎

    Алашорда үкіметі мен Түркістан (Қоқан) автономиясының идеяларының жүзеге аспау себептері

    1. Алашорда үкіметінің құрылуы және іс-қимылдары (1917 ж.)

    • II Жалпықазақ съезі 1917 жылғы 5–13 желтоқсан аралығында өтті.

    • Съезге 200-ден астам адам қатысты. Төрағасы – Бақтыгерей Құлманов, қатысушылар: Ә. Бөкейханов, Х. Досмұхамедов, Ә. Кенесарин, М. Дулатов және т.б.

    • Съезд келесі қаулыларды қабылдады:

      1. Халық арасындағы алалық, партиялық бөліністі жою; жұртқа үндеу жариялау – Міржақып пен Ахметке тапсырылды.

      2. Ашаршылыққа ұшыраған Жетісу қазақтарына жан басына бір сомнан жәрдем беру, ақша әділ бөлінуі тиіс.

      3. Ақмола, Қарқаралы, Атбасар, Көкшетау уездері қазақтарына көлік және май жіберу.

    • Съезд күн тәртібінде қаралған мәселелер:

      • Сібір, Түркістан автономиясы;

      • Оқу-ағарту мәселесі;

      • Ұлт қазынасы;

      • Муфтилік, халық соты, ауыл-бай басқару;

      • Азық-түлік мәселесі;

      • Қазақ-қырғыз арасындағы келісім;

      • Милиция, ұлт кеңесі.

    2. Оқу-ағарту ісі

    Ұлт мектепте ріне бағдарлама жасау;Міржақып Дулатов: қазақ мектептері мен медреселерінің аздығын

    • атап

      , ұлт мектептерін көбейту, оқу құралдарын молайту қажеттігін айтты.

    • Қаулы бойынша комиссия құрылды (5 адам):

      2. Мұғалімдерді оқытуға жолбасшы кітаптар шығару;

      3. Тәрбие жайында кітаптар жазу;

      4. Қазақ-қырғыз тілінде бастауыш және орта мектептер ашу;

      5. «Қазақ» емлесін тексеріп, түзету.

    3. Автономия идеялары

    • Алашорда: қазақ-қырғыз халықтарын біріктіріп, бір ұлттық автономия құру.

    • Автономияның міндеттері:

      • Жергілікті басқару, заң шығару, оқу-ағарту, жер және ауыл шаруашылығы;

      • Ұлттық қазынаны басқару, азық-түлік мәселесі;

      • Аз халықтардың құқықтарын қорғау.

    • Алашорданың уақытша орны – Семей қаласы.

    • Съезд тапсырды:

      • Ұлт қазынасына қарыз алу;

      • Өзге автономиялы көрші халықтармен одақтасу;

      • Автономия бағдарламасын Ұлттық құрылтайға енгізу.

    4. Түркістан (Қоқан) автономиясы

    • Түркістан автономиясы жарияланды 1917 жылғы қарашада, премьер-министрі – М. Тынышбаев.

    • Автономияның идеялары:

      • Заң шығару, атқарушы органдар жергілікті халықтың қолында;

      • Сыртқы саясат, қаржы, жол, әскери іс – Ресей федерациясының құзырында;

      • Ерекше назар: жер мәселесі және Түркістандағы әскери құрылыс.

    5. Автономиялардың жүзеге аспау себептері

    1. Сыртқы қысым

      • Уақытша үкіметтің әлсіздігі, кейін Кеңес өкіметінің келуі.

      • Қызыл гвардияның қысымы (Түркістан автономиясын 1918 жылы жойды).

    2. Ішкі факторлар

      • Әртүрлі этностар мен саяси топтар арасындағы келіспеушілік.

      • Халық арасында сенімнің төмендігі, тәжірибелі кадрлардың аздығы.

    3. Қаржылық және әскери қиындықтар

      • Автономияны қорғауға әскери күш жетіспеді.

      • Қаржылық ресурстар аз, азық-түлік мәселесі шешілмеді.

    4. Ұлттық құрылымдардың әлсіздігі

      • Алашорда мен Түркістан автономиясының құрылымдары тәртіпті, нақты заңды іске асыра алмады.

      • Кей мәселелер кейінге қалдырылды (муфтилік, халық соты, ауыл-бай басқару).

    6. Қорытынды

    • Алашорда мен Түркістан автономиясының идеялары нақты өмірде жүзеге аспады, себебі:

      • Сыртқы саяси қысым күшті болды;

      • Ішкі ұйымдастыру мен кадрлық әлеует жеткіліксіз еді;

      • Әскери және қаржылық мүмкіндіктер шектеулі болды;

      • Дербес автономиялық органдарды тұрақты түрде басқару мүмкін болмады.

    Окей, жасаймын — міне, барынша толық қазақша конспект сенің мәтініңе сәйкес. 😎

    Алашорда және Түркістан (Қоқан) автономиясы: идеялар, хаттар және жүзеге аспау себептері

    1. А. Байтурсыновтың В. И. Ленинге жазған хаты (1920, Мәскеу, 7 мамыр)

    • Байтурсынов қазақ халқының империялық езгіден кейінгі негізгі мақсаты – өз жерін өз еркімен басқару екенін жазды.

    • Ол атап көрсетеді, коммунист деп аталғандардың бәрі халық мүддесін қорғай алмайды.

    • Ұсынылған негізгі шаралар:

      1. ю

    Қорытынды: Байтурсыновтың хаты ұлттық автономияның маңызды екенін, халық мүддесін қорғауды бірінші орынға қою керектігін көрсетеді.

    2. Алашорда жетекшілерінің көзқарастары

    Жетекші

    Негізгі идеялары

    Түркістанмен бірігуге көзқарасы

    Қосымша мәлімет

    Ә. Бөкейханов

    Қазақ жері мен халқын қорғау, жерді тиімді пайдалану

    Бірігуге қарсы, себебі Орта Азия халықтарының діни фанатизмі мен дәстүрлері кедергі

    Қазақ автономиясының басқару органдарын тәуелсіз ұйымдастыруды қолдайды

    М. Дулатов

    Ұлттық мүддені қорғау, қазақтың құқықтарын сақтау

    Бірігуге қарсы емес, бірақ басты назар — қазақ халқы

    «Ақ болсын, қызыл болсын, бастысы — қазақ мүддесі» деген көзқарас

    М. Шоқай

    Қазақ автономиясын сақтап, шектеулі араласуды қолдау

    Қазақ жерін қорғауды және автономияны сақтау

    Мәдениет пен білімді дамытуға баса мән береді

    Жер мәселесі:

    • Жаңа қоныстанушыларды әкелуге қарсы, бұрынғы патша саясаты кезінде ж бірінші кезекте қамтамасыз ету.

    Басқару мәселесі:

    • Билік органдарын қазақтар бақылауы керек.

    • Экономика, білім, армия, шекаралар — ұлттық бақылауда.

    3. Алашорда мен Түркістан автономияларының мақсаттары

    • Қазақ халқын және жерін қорғау.

    • Ұлттық мемлекет құру, ішкі істерді өздері шешу.

    • Мәдениет, білім және экономика салаларын дамыту.

    • Кеңес өкіметінің ықпалынан қорғау.

    • Алашорда: Орта Азия халықтарымен келісім, бірақ толық бірігу міндетті емес.

    4. Идеялардың жүзеге аспау себептері

    1. Ішкі келіспеушіліктер:

      • Ә. Бөкейханов – Түркістанмен бірігуге қарсы; басқа жетекшілер – келісуге жақын.

      • Қазақ пен өзбек өкілдері арасындағы сенімсіздік.

      • Билік құрылымы мен шекаралар мәселесінің анықталмауы.

    2. Сыртқы қысым:

      • Кеңес өкіметі, Қызыл гвардия автономияларды басып тастады.

      • 1918 жылғы Азамат соғысы Алашорданы Батыс және Шығысқа бөліп жіберді.

      • Түркістан автономиясы ақпан айында талқандалды.

    3. Басқарудағы қиындықтар:

      • Кадр тапшылығы.

      • Қаржы және азық-түлік жүйесінің тұрақсыздығы.

    4. Этникалық және мәдени факторлар:

      • Орта Азия халықтарының дәстүрлері мен діни ерекшеліктері бірігуге кедергі.

      • Білім мен заң мәселесінде айырмашылықтар (шариғат vs секулярлық).

    5. Қорытынды

    • Байтурсыновтың хаты мен Алашорда жетекшілерінің пікірі қазақтың ұлттық мүддесін қорғауды басты мақсат деп есептейтінін көрсетеді.

    • Жетекшілердің кейбір әрекеттері іске аспауының себептері: сыртқы қысым, ішкі келіспеушілік, кадр мен қаржы тапшылығы, этникалық айырмашылықтар.

    • Алашорда атауы «Алаш» — барлық түркі халықтарын біріктіру идеясын білдіреді, ал тек қазаққа бағытталған емес.

    • Түркістан автономиясының жетекшілері мен Алашорда басшылары Кеңес өкіметіне қарсы болды, өз билігін қорғауды мақсат етті.

    Қазақстандағы Азамат соғысы (1917–1922)

    1. Азамат соғысының шығу себептері

    1917 жылы 25 қазанда Ресейде Кеңес билігі жеңіске жеткеннен кейін, Қазақстандағы билікке қарсы күштер күресін тоқтатпады. Олар өздерінің саяси, экономикалық мүдделерінен айырылғысы келмеді. Нәтижесінде Қазақстанда екі үлкен саяси топ пайда болды:

    1. Кеңес өкіметін қолдаушылар – большевиктер мен олардың жақтастары.

    2. Кеңес өкіметіне қарсы топтар – ақ гвардияшылар, кадеттер, эсерлер, меньшевиктер, алашордашылар, «Шура-ислами» ұйымының басшылары.

    Бұл күрес Қазақстанда Азамат соғысына ұласты. Ақ гвардияшыларға шетел империалистері көмек беріп, олардың әрекеті Қазақстанның кей аймақтарын интервенция аймағына айналдырды.

    2. Азамат соғысының алғашқы ошақтары

    • 1917 жылдың қарашасында Орынбор қаласы Азамат соғысының алғашқы ошағы болды.

    • Кейін Орал мен Жетісуда кеңес өкіметіне қарсы күштер қалыптасты.

    • Оралда ақ гвардияшылар алашордашылардың қолдауымен кеңестерді құлатты.

    • Орынбор губерниясы мен Торғай облысында атаман Дутов бастаған казак әскерлері кеңестерге қарсы шықты.

    • Жетісуда казак әскерлері, саудагерлер, әскер көпестер бірігіп «әскери үкіметті» құрып, Верныйда кеңестерге қарсы күрес жүргізді.

    3. Кеңес өкіметінің саясаты (әскери коммунизм)

    1919 жылдың қаңтарынан бастап Кеңестер өкіметі Қазақстанда «әскери коммунизм» саясатын енгізді:

    1. Азық-түлік салғырты – барлық артық өнімдер тәркіленді.

    2. Жеке саудаға тыйым салынды.

    3. Өнімдерді бөлу және айырбастау карточка арқылы жүргізілді («паек» жүйесі).

    4. Жеке кәсіпорындар мемлекет меншігіне алынды.

    5. Өндірістік тауарларға, әсіресе астық саудасына монополия орнатылды.

    6. Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі енгізілді – еңбек армиясында жұмысқа қатысу міндеттелді.

    Бұл шаралар шаруалар мен қалалық халықтың өмірін өте ауырлатты.

    4. Чехословак корпусын Қазақстандағы оқиғаларға қатысуы

    1918 жылы мамырда 50 мың чехословак әскері Еділ бойы мен Сібірде көтеріліс жасап, Петропавл, Ақмола, Атбасар, Қостанай өңірлерінде билікке қарсы әрекет етті.

    • Семейде кеңес билігі уақытша құлатылды.

    • Кеңес өкіметі Жетісу мен Сырдария облысында, Торғай облысында және Бөкей Ордасының бір бөлігінде уақытша сақталып қалды.

    1919 жылы Орынбор, Орал қалалары ақтардан азат етіліп, Актөбе майданы жойылды.

    5. Азамат соғысының халыққа әсері

    1. Ауыл шаруашылығы:

      • 300-ден астам ірі өнеркәсіп орындары мемлекет меншігіне алынды.

      • Жыртылатын жер көлемі 2 есе кеміді, жиналған астық 3 есе азайды.

      • Мал саны 10,5 млн басқа кеміді.

      • Өнеркәсіп орындары отынның болмауынан жабылды, жұмысшылар жұмыссыз қалды.

    2. Аштық:

      • 1920–1921 жылдары қыстың қатты болуы жағдайды ушықтырды.

      • Елде аштық басталды.

      • Малдың 80%-ы қырылды.

      • 1921 жылдың қарашасында аштыққа ұшырағандардың саны 2 млн 300 мың адамға жетті, бұл республика халқының 1/3 бөлігі.

      • 700 мыңнан астам адам көрші елдерге қашуға мәжбүр болды.

    3. Қала өмірі:

      • Жұмысшылар еңбек міндеткерлігіне тартылды, карточкамен азық-түлік алуға мәжбүр болды.

      • Мемлекеттік бақылау артты, жеке кәсіпорындар жабылды, саудаға шектеу қойылды.

    4. Қарсылық қозғалыстары:

      • Халық арасында «Коммунистерсіз кеңестер үшін!», «Азық-түлік алымы жойылсын!» деп ұрандаған көтерілістер болды.

      • Ақ гвардияшылар басып алған жерлерде партизандық қозғалыстар орын алды.

      • Қарсы шыққандар түрмелерге, еңбек майдандарына немесе азаптау лагерьлеріне жіберілді.

    6. Қазақстандағы экономикалық дағдарыс

    1920 жылдың күзінде нарықтық бағалар мен мемлекеттік бағалар арасындағы айырмашылық өте үлкен болды:

    • Мысалы, картоптың нарықтық бағасы – 80 сом, ал мемлекеттік бағасы – 60–80 сом, нарықта – 800 сом.

    • Еттің бағасы 600 сомға дейін көтерілді.

    • Бұл жағдай шаруалар мен қала тұрғындарының наразы болуына, көтерілістерге себеп болды.

    7. Қорытынды

    • Қазақстандағы саяси топтар Азамат соғысы кезінде Кеңес өкіметін қолдаушылар және оған қарсы күштерге бөлінді.

    • Кеңес өкіметінің күштеу саясаты, азық-түлік салғырты, еңбек міндеткерлігі және ұлттық элитаның шеттетіліуі халықты қатаң жағдайда қалдырды.

    • Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп құлдырап, аштық пен наразы көтерілістерге әкеп соқты.

    • Азамат соғысы Қазақстанның саяси, экономикалық, әлеуметтік өміріне өте ауыр әсерін тигізді.

    • Уақыт

      Оқиға

      Қарсыластары

      1917, қараша

      Орынбор

      Атаман Дутов бастаған казак әскерлері кеңестерге қарсы шықты

      1917

      Орал

      Ақ гвардияшылар, алашордалықтар кеңестерді құлатты

      1917

      Жетісу

      Казак әскерлері, әскер көпестер мен саудагерлер бірігіп «әскери үкімет» құрды, Верныйда кеңестерге қарсы күресті жүргізді

Окей, давай сделаем подробный, системный конспект по созданию Казревкома и КазАКСР на казахском, с четкой структурой и всеми ключевыми моментами:

Қазақстандағы Кеңес билігі және Қазақ АКСР құру (1919–1920 жж.)

1. Казревком құру (1919 ж.)

  • Құрылу күні: 1919 жылғы 10 шілде.

  • Декрет авторы: В.И. Ленин.

  • Мақсаты: Қазақ өлкесінде Кеңес билігін орнату, әскери-саяси жағдайды реттеу, Азамат соғысы кезінде Қызыл Армияның жеңісін қамтамасыз ету.

  • Қызмет мерзімі: 15 ай.

  • Басшылық құрамы:

    • Төрағасы: С. Пестковский

    • Төраға орынбасарлары: Ә. Жангелдин, Б. Қаратаев

    • Мүшелері: С. Мендешев, А. Байтұрсынов, Б. Қаралдин

  • Қамтитын аймақтар:

    • Орал, Торғай, Ақмола, Семей облыстары

    • Астрахан губерниясының қазақтар мекендейтін бөліктері

  • Негізгі міндеттері:

    1. Өлкедегі Кеңес қызметін ұйымдастыру.

    2. РКФСР шешімдерін орындау.

    3. Экономика мен мәдениетті дамыту.

    4. Азамат соғысы кезінде Қызыл Армияны қолдау.

    5. Барлық шараларды «Ұшқын» газетінде жариялау.

    6. 1920 жылы Алашорданы тарату туралы шешім қабылдау.

2. Сібірревком және әкімшілік реформалар (1919 ж.)

  • Құрылу күні: 1919 жылғы 27 тамыз

  • Мақсаты: Сібір өлкесін басқару

  • Орталығы: Омбы қаласы

  • Нәтижесі:

    • Ақмола облысы Омбы губерниясына қосылды.

    • Көкшетау, Атбасар, Петропавл, Омбы уездері құрамына кірді.

    • Павлодар, Қарқаралы, Аягөз, Зайсан, Өскемен уездері де Сібірревком құрамына өтті.

3. Қазақ АКСР құру (1920 ж.)

  • Декрет күні: 1920 жылғы 26 тамыз

  • Қол қойғандар:

    • В.И. Ленин – Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы

    • М.И. Калинин – БОАК төрағасы

  • Құрылу нәтижесі: «Қырғыз (қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы» (Қазақ АКСР) құрылды.

  • Басшылық:

    • Қазақ АКСР ОАК төрағасы: С. Мендешев

    • Қазақ АКСР ХКК төрағасы: В. Радус-Зенькович

  • Орталығы: Орынбор қаласы

  • Құрамына кірген облыстар мен уездер:

    • Семей құрамындағы уездер: Павлодар, Семей, Өскемен, Зайсан, Қарқаралы

    • Ақмола құрамындағы уездер: Атбасар, Ақмола, Көкшетау, Петропавл, Омбы уезінің бөлігі

    • Торғай құрамындағы уездер: Қостанай, Ақтөбе, Ырғыз, Торғай

    • Орал құрамындағы уездер: Орал, Лбішін, Темір, Гурьев, Маңғышлақ (Закаспий облысы)

    • Астрахан губерниясы: Синеморск болысы, Бөкей Ордасы, Приморск округінің қазақ қоныстанған аймақтары

    • Орынбор губерниясы

  • Қамтылмаған аймақтар: Қазақстанның кейбір аудандары кейін басқа басқару реформалары арқылы қосылды.

4. Қазақ АКСР-дің саяси және әлеуметтік негіздері

  • Кеңестердің бірінші съезі: 1920 жылғы 4–12 қазан, Орынбор

  • Съезд күн тәртібі: 15 мәселе қаралды, оның ішінде:

    • Сайлау тәртібі, бөлімдер мен секциялар

    • Қазревком есебі

    • Азық-түлік, жер, әскер мәселелері

  • Негізгі қаулылар:

    1. Ресей жұмысшылары мен шаруаларының жеңістері негізінде патшалық пен буржуазиялық үстемдік тоқтатылды.

    2. Ұлттар арасындағы өзара сенім мен туыстық байланыс нығайды.

    3. Еңбекші қазақ-қырғыз шаруаларының отырықшы өмір салтына көшуіне көмек жасалды.

    4. Денсаулық сақтау мен өмірді сақтау, қоғамдық заңдардың ұстанылуы қамтамасыз етілді.

    5. Әйелдерге толық саяси және азаматтық құқық берілді.

    6. Барлық ұлттар бейбіт және туысқандық негізде өмір сүрді, ана тілін мектеп пен мемлекеттік мекемелерде қолдануға тең құқық берілді.

5. Әліби Жангелдиннің рөлі

  • Революционер, мемлекет қайраткері (1884–1953)

  • 1915 жылдан большевик партиясының мүшесі

  • 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыста белсенді

  • 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін Торғай облысында Кеңес өкіметін орнатуға атсалысқан

  • Қазақ АКСР құрылғанда алғашқы басшылардың бірі

6. Қорытынды

  • Казревком – Қазақстандағы Кеңес билігінің алғашқы жоғары органы, Азамат соғысы кезінде маңызды шешімдер қабылдады.

  • Қазақ АКСР – ұлттық Кеңестік мемлекет, әлеуметтік, саяси және мәдени реформаларды іске асыру үшін құрылды.

  • Бұл кезеңде:

    • Ұлттар арасындағы теңдік пен құқықтық принциптер бекітілді

    • Азық-түлік, жер, әскер, білім мәселелері шешілді

    • Әйелдер мен еңбекші халықтардың құқықтары қамтамасыз етілді

    • Кеңестер билігі орнатылды және халықты басқарудың орталықтандырылған жүйесі енгізілді

Окей, давай делаем подробный конспект по национально-территориальному делению Казахстана и этнической политике в 1920–1925 гг. на казахском. Всё структурно и понятно:

Қазақстандағы ұлттық-аумақтық межелеу және Қазақ АКСР аумағының қалыптасуы (1920–1925 жж.)

1. Ұлттық-аумақтық межелеу мәселесінің себебі

  • Азамат соғысы аяқталғаннан кейін және 1922 жылы Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы (КСРО) құрылды.

  • Елде ұлттық мемлекеттік құрылыс үдерісін қайта қарастыру қажет болды.

  • Қазақ АКСР басшылары аумақтық бірігу мәселесін көтерді, яғни Қазақ АКСР-інің аумағын кеңейту, оңтүстік жерлерді қосу (Сырдария, Жетісу) мәселесі.

2. Түркістан АКСР-і және Т. Рысқұловтың ұсынысы (1920)

  • Т. Рысқұлов – Түркістан АКСР Орталық Атқару Комитетінің төрағасы.

  • Ұсыныс:

    • Түркістан АКСР-ін «Түрік Кеңес Республикасы» деп атау.

    • Мемлекеттік тіл – түркі тілдері.

    • Өзін-өзі билеуші халық – жергілікті түрік халықтары.

    • Партияның аты – Түрік халықтарының Коммунистік партиясы.

  • Нәтиже: БОАК пен РКФСР комиссиясы ұсынысты қабылдамады.

3. Қазақ жерлерінің тұтастығын қорғау

  • Әлімхан Ермеков (1920 ж., 17 тамыз, Мәскеу)

    • Бүкілодақтық Халық комиссарлары Кеңесінде баяндама жасады.

    • Ұсыныс: Қазақ Республикасына Астрахан, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Сырдария, Закаспий, Самарқан, Ферғана облыстары мен губернияларын қосу.

    • Жалпы көлем: 3 467 922 шаршы км.

    • Қазақтар пайдаланатын жердің үлесі: 81%, халық саны – 5,5 млн.

    • Атырау өңірін қазақ жеріне мәңгіге қайтару.

  • Қолдау:

    • РК(б)П Орталық Комитеті мен Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Қостанай уезін Қазақ АКСР құрамына қосу қажеттігін мақұлдады.

    • А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, Ә. Ермеков, М. Сералин ресми деректерге сүйене отырып, қазақ жері екенін дәлелдеді.

  • Нәтиже:

    • 1921 жылы Ақмола және Семей облыстары Сібір ревкомынан Қазақ АКСР-іне берілді.

    • Жайық және Ертіс өзендері бойындағы бұрын казактар иеленген 10 шақырымдық өңір қазақ халқына қайтарылды.

4. 1924–1925 жылдардағы ұлттық межелеу

  • Кеңес өкіметі Орталық Азияны ұлттық принцип бойынша бөлді.

  • Нәтижесі:

    • Жетісу және Сырдария облыстарының көп бөлігі Қазақ АКСР құрамына енгізілді.

    • Орынбор қаласы мен маңайындағы аудандар РКФСР құрамына берілді.

    • Осылайша қазіргі Қазақстан аумағы қалыптасты.

5. Этникалық құрам және қиындықтар

  • 1924 жылғы жағдай:

    • Қазақ АКСР құрамына қосылатын аудандарда халық этникалық түрде аралас орналасқан.

    • Мысалы:

      • Түркістан АКСР-інде қазақтар – 19,3%, түрікмендер – 40%, тәжіктер – 7,7%

      • Бұхарада қазақтар – 1,5%

      • Хорезмде қазақтар – 3,5%

    • Кейбір аймақтарда қырғыз, қарақалпақ сияқты этникалық топтар басым болғанымен, олар халықтың жалпы санына аз үлес қосқан.

  • Қиындық: Этникалық топтардың өмір сүру аумағы мен шекаралары сәйкес келмеді, межелеу күрделі болды.

6. Қорытынды

  1. Ұлттық-аумақтық межелеу – Қазақ АКСР-інің аумағын этникалық принципке сай кеңейту және тұтастығын қамтамасыз ету.

  2. Қиындықтар: Этникалық араласу, бұрынғы Түркістан АКСР құрамындағы аудандарды бөлу.

  3. Нәтиже:

    • Жетісу мен Сырдария облыстары Қазақ АКСР құрамына қосылды.

    • Қазақстанның қазіргі шекарасы айқындалды.

  4. Мақсат: Қазақ жерлерінің тарихи тұтастығын сақтау, ұлттық аумақтық бірлікті қамтамасыз ету.

Қазақстандағы Азамат соғысы (1917–1922 жж.) – Подробный конспект

1. Азамат соғысының шығу себептері

  • 1917 жылғы 25 қазанда Кеңес билігі жеңіске жетсе де, бұрынғы күштер қарулы күресті тоқтатпады.

  • Себептері:

    • бұрынғы саяси, экономикалық позицияларын сақтау талабы;

    • елде Кеңестер билігін мойындамау;

    • сыртқы империалистік күштердің қолдауы (Ақ гвардияшыларға шетел көмегі).

  • Соғыстың негізгі мақсаты: билік үшін күрес, саяси үстемдік.

2. Азамат соғысының алғашқы ошақтары

  • 1917 жылғы қарашадан бастап Орынбор қаласында басталды; кейін Орал мен Жетісуда тарады.

  • Ақ гвардияшылар, кулактар, кадеттер, эсерлер, меньшевиктер, Алаш Орда мүшелері, «Шура-Ислами» ұйымы – Кеңестерге қарсы саяси күш.

  • 1917 қараша, Орал: Ақ гвардияшылар + Алашорда қолдауы → Кеңестерді қысымға алды.

  • Орынбор губерниясы мен Торғай облысы: атаман Дутов басқарған қазақ әскерлері Кеңестерге қарсы шықты.

  • Жетісу: қазақ әскері + кәсіпкерлер + саудагерлер → Верный қаласында «Әскери комитет» құрды.

  • 1918 мамыр: Петропавл, Ақмола, Атбасар, Қосанас қалаларында қарулы көтерілістер; Чехословак корпусымен бірігіп Кеңестерге қарсы болды.

3. Экономикалық қиындықтар (1920 ж.)

  • Мемлекет пен нарық бағалары арасындағы айырмашылық:

    • Картоп: мемл. 60–80 сом, нарық 800 сом

    • Күріш: мемл. 360 сом, нарық 4000 сом

    • Ет: 600 сомға дейін

  • Нәтижесі: азық-түлік жетіспеушілігі, халықтың наразылығы, көтерілістер.

  • 1920 ж. Семей: Кеңестер билігі уақытша құлатылды.

  • Кеңестер Жетісу, Сырдария, Торғай облысының бір бөлігінде сақталды.

  • Омбы: адмирал Колчак басқаратын Уақытша Сібір үкіметі құрылды.

4. Соғыс барысында майдандар

  • 1919: Орынбор, Орал Ақгвардияшылардан азат етілді; Актөбе майданы жойылды.

  • Ақгвардияшылар басып алған жерлерде партизандық қозғалыстар, халық көтерілістері.

  • 1920 қаңтар: Орал майданы жойылды; наурыз: Жетісу майданы жойылды.

5. «Эскери коммунизм» саясаты

  • 300+ ірі кәсіпорын мемлекет қарамағына өтті.

  • Өндіріс орталықтандырылды, тетенше шаралар қолданылды → елдің экономикалық жағдайы төмендеді.

  • Соғысқа дейінгі кезеңмен салыстырғанда:

    • Жыртылатын жер көлемі 2 есе артты

    • Жиналған астық 3 есе азайды

    • Мал саны 105 млн басқа кеміді

  • Кәсіпорындар отын жоқтығынан жабылды, жұмысшылар жұмыссыз қалды.

6. Аштық (1920–1922 жж.)

  • Қатты қыс, азық-түлік тапшылығы → аштық басталды.

  • Малдың 80%-ы қырылды.

  • 1921 қараша: аштыққа ұшырағандар халықтың 1/3, 2,3 млн адам.

  • Орал, Орынбор, Ақтөбе, Қостанай губернияларында аштық.

  • 700+ мың адам көрші елдерге кетуге мәжбүр болды.

  • Статистика:

    • 1921 қараша – 1 558 927; желтоқсан – 1 572 291

    • 1922 қаңтар – 1 554 197; ақпан – 1 625 387; наурыз – 1 719 234

    • 1922 сәуір – 2 286 486; мамыр – 2 093 403; маусым – 2 019 475

7. Халықтың әрекеті

  • Халық көтерілістері:

    • «Коммунистерсіз Кеңестер үшін!», «Азық-түлік алымы жойылсын!», «Азық-түлік диктатурасы жойылсын!»

  • Аштық, баға айырмашылығы, мемлекет күштеу саясаты → шаруалар мен қала тұрғындарының наразылығы.

  • Карсылық көрсеткендерді Гурмелер мен еңбек майдандарына жіберген.

8. Саяси топтардың позициялары

Топтар

Позициялары

Большевиктер

Билікті орталықтандыру, социалистік реформалар, кәсіпорындарды мемлекетке алу

Ақ гвардияшылар, кадеттер, Алашордашылар

Бұрынғы әлеуметтік құрылымды сақтау, жергілікті билікті қорғау

Халық көтерілістері

Азық-түлік бағасының қымбаттығына, мемлекеттің күштеу саясатына қарсылық

9. Қорытынды

  • Азамат соғысы Қазақстанда Кеңестер мен қарсы топтар арасындағы күреске ұласты.

  • Халық ауыр әлеуметтік және экономикалық жағдайда болды: аштық, мал қырылуы, өндіріс тоқтауы.

  • 1922 жылға қарай Кеңес билігі республикада біртіндеп орнықты, бірақ халыққа ауыр салдар қалдырды.

Қазақстан Республикасының құрылуы

1. Казревкомның құрылысы (1919 ж.)

1919 жылғы 10 шілдеде В.И. Ленин Қазақ өлкесін басқару үшін революциялық комитет – Қазақ Революциялық Комитетін (Қазревком) құру туралы декретке қол қойды. Бұл орган тек 15 ай қызмет етті, бірақ Қазақстандағы Кеңес билігінің алғашқы орталығы болды.

Қазревкомның құрамына кіргендер:

  • Төрағасы – С. Пестковский

  • Мүшелері – Э. Жангелдин, Б. Каратаев, С. Мендешев, А. Байтурсынов, Б. Каралдин

Қазревкомның құзіреті:

  • Астрахан губерниясының қазақтар мекендейтін аудандары

  • Орал, Торғай, Ақмола, Семей облыстары

Қазревкомның басты міндеттері:

  1. Елдегі әскери-саяси жағдайды тұрақтандыру

  2. Кеңес билігін орнату

  3. Азамат соғысы кезінде Қызыл Армияның жеңісін қамтамасыз ету

  4. Экономика мен мәдениетті дамыту

  5. Барлық шараларды халыққа хабарлау – баспа органы «Ұшқын» газеті арқылы

1920 жылы 9 наурызда Қазревком Алашорданы тарату туралы шешім шығарады.

2. Сібірревком және аумақтық өзгерістер

  • 1919 жылы 27 тамызда Сібір өлкесін басқару үшін Сібірревком құрылды.

  • Орталығы – Омбы қаласы.

  • Құрамына кірген аумақтар:

    • Челябі губерниясына Костанай уезі қосылды

    • Ақмола облысы Омбы губерниясы атанды (Көкшетау, Атбасар, Петропавл, Омбы уездері)

    • Павлодар, Карқаралы, Аягөз, Зайсан, Өскемен уездері де Сібірревком құрамына кірді

3. Қазақ АКСР-інің декларациясы және құрылуы (1920 ж.)

1920 жылғы 26 тамызда РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасы В.И. Ленин және БОАК төрағасы М.И. Калинин Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын (Қазақ АКСР) құру туралы декретке қол қойды.

  • Орталығы: Орынбор қаласы

  • Құрамына кірген облыстар:

    • Семей облысы: Павлодар, Семей, Өскемен, Зайсан, Карқаралы уездері

    • Ақмола облысы: Атбасар, Ақмола, Көкшетау, Омбы уездерінің бір бөлігі

    • Торғай облысы: Костанай, Актөбе, Ырғыз, Торғай

    • Орал облысы: Орал, Лбішін, Темір

    • Маңғыстау: Закаспий облысының Маңғыстау уезі және Қосноводск уезінің кейбір бөліктері

Ескеретін жайт: Қазақ жерінің кейбір бөліктері Кеңестік республика құрамына енбеді, мысалы:

  • Астрахан губерниясының кейбір аудандары (Синеморск, Бекейорда)

  • Приморск округінің кейбір жерлері

4. Қазақ АКСР-інің бірінші съезі (1920 ж., 4–12 қазан)

Орынбор қаласында өткен съезде 15 мәселе қарастырылды, оның ішінде:

  • Сайлау тәртібі, секциялар мен бөлімдер

  • Қазревкомның қызметі

  • Азық-түлік, жер және әскер мәселелері

Негізгі құжат:

  • «Еңбекшілер құқықтарының декларациясы» қабылданды

    • Ресейдегі жұмысшылар мен шаруалардың құқығы кеңейтілді

    • Шаруаларға отырықшы өмірге өтуіне жағдай жасалды

    • Әйелдерге азаматтық құқықтар берілді

    • Барлық ұлттардың теңдігі мен мәдени тілдерін дамыту қарастырылды

5. Эліби Жангелдиннің рөлі

Эліби Жангелдин (1884–1953) – революционер, мемлекет қайраткері.

  • 1915 жылдан большевик партиясының мүшесі

  • 1916 жылғы ұлт-азаптық қозғалысқа белсенді қатысқан

  • 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Оңтүстік Қазақстан облысында Кеңес билігін орнатуға атсалысқан

  • 1920 жылы Қазақ АКСР-інің алғашқы басшыларының бірі

6. Қазақ АКСР-інің тарихи мәні

  • Мемлекеттік құрылысқа және территориялық тұтастыққа үлес қосты

  • Отарлыққа қарсы күрестің нәтижесі ретінде бағаланады

  • Еңбекшілердің құқықтарын қорғады, әйелдер мен барлық ұлттарға тең құқық берді

  • Қазақ халқының отырықшы өмірге өтуін қолдады

Қазақстан Республикасының құрылуы мен аумақтық бірігуі

1. Қазақ АКСР-інің алғашқы құрамына кірген облыстар

1920 жылы Қазақ АКСР құрылады, оның орталығы – Орынбор қаласы. Республика құрамына кірген облыстар мен уездер:

Облыс/Уез

Құрамына кірген негізгі уездер/аудандар

Семей облысы

Павлодар, Семей, Өскемен, Зайсан, Карқаралы

Ақмола облысы

Атбасар, Ақмола, Көкшетау, Омбы уезінің бір бөлігі

Торғай облысы

Костанай, Актөбе, Ырғыз, Торғай

Орал облысы

Орал, Лбішін, Темір

Маңғыстау (Закаспий облысы)

Маңғыстау уезі, Қосноводск уезінің 4–5-шi аудандары

Ескерту: Кейбір аудандар республика құрамына кірмеді:

  • Астрахан губерниясының Синеморск, Бекейорда бөліктері

  • Приморск округінің кейбір аудандары

2. Аумақтық мәселелер және қазақ жерлерін қалпына келтіру

Азамат соғысы мен Кеңес өкіметінің алғашқы жылдары қазақ жерлерінің біртұтас аумақтық құрылымы бұзылған еді.

  • 1920 жылы 17 тамызда Мәскеуде Элімхан Ермеков Қазақ жерлерінің шекарасы жөнінде баяндама жасайды. Ол баяндамада:

    • Астрахан, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Сырдария, Закаспий, Самарқан, Ферғана облыстарының Қазақстан құрамына қосылуы керек екенін көрсетеді

    • Жалпы көлемі – 3 467 922 шаршы шақырым

    • Бұл жердің 81%-ын қазақтар пайдаланған, яғни 5,5 млн га

    • Атырау енірі де қазақ жері ретінде қайтарылады

  • РК(б)П Орталық Комитеті мен Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті қазақ зиялыларының дәлелдерін қолдайды.

    • А. Байтурсынов, Э. Бекейханов, М. Сералин, Э. Ермеков қазақ жерлерінің ежелден қазаққа тиесілі екенін ресми деректермен дәлелдеді.

    • Нәтижесінде 1921 жылы Ақмола мен Семей облыстары Сібірревкомның қарамағынан Қазақ АКСР құрамына берілді.

3. Сырдария мен Жетісу облыстары

  • 1920-1924 жылдары Түркістан АКСР құрамында болған Сырдария мен Жетісу облыстарының көп бөлігі Қазақ АКСР құрамына қосылады.

  • Бұл шешім Кеңес өкіметінің ұлттық-аумақтық межелеу саясатының нәтижесі болып табылады.

  • Осылайша, қазақтар тығыз қоныстанған аумақтар Қазақ АКСР құрамына кірді.

4. Маңғыстау, Орынбор және басқа аудандар

  • Орынбор қаласы мен оның айналасындағы аудандар Қазақ АКСР құрамынан шығарылып, РКФСР-ге бағындырылды.

  • Маңғыстау, Закаспий аудандары Қазақ АКСР құрамында қалды, ал кейбір аудандар өзге республикаларға берілді.

5. Ұлттық-мемлекеттік межелеу және этникалық факторлар

  • 1924–1925 жылдар – Орталық Азияда ұлттық межелеу саясаты жүргізіледі.

  • Қазақстан аумағының қазіргі шекаралары осы саясат нәтижесінде қалыптасты.

  • Ұлттық аспект: Қазақтар ең көп қоныстанған жерлер республика құрамына кірді, ал өзге этникалық топтар – өз республикасына немесе автономиясына бағындырылды.

  • Мысалы:

    • Сырдария мен Жетісуда бұрын 66,5% өзбектер болса, қазақтар жердің негізгі пайдаланушысы ретінде кірді.

    • Қалған этникалық топтар азшылық құрамында қалды.

6. Қорытынды

  • Қазақ АКСР құрылуы отарлыққа қарсы күрестің, азамат соғысы және саяси тұрақтандырудың нәтижесі.

  • 1921 жылға қарай Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария, Торғай және Орал облыстарының қазақ аумақтары біртұтас республика құрамына кірді.

  • Бұл процесс қазақ зиялыларының белсенділігі мен дәлелдеріне негізделіп жүзеге асты.

  • Ұлттық-мемлекеттік межелеу Қазақ АКСР-ін қазіргі Қазақстан аумағына жақын күйге келтірді.