Earth

មេរៀនទី៣

សមុទនិងមហាសមុទ

១. ការកកើតមហាសមុទ

• ប្រហែលជា 4500 លានឆ្នាំមុនផែនដីមានសណ្ឋានដីខុសពីបច្ចុប្បន្នគឺមិនមានមហាសមុទ្រនិងសមុទ្រទេ។

• ភ្នំភ្លើងបានព្រួសកំណត់កំអាត់ និងឧស្ម័នពាសពេញភពទាំងមូល។

• នៅពេលបរិយាកាសបានវិវត្តផែនដីក៏បានចុះត្រជាក់ល្មមដែលធ្វើឲ្យចំហាយទឹកក្លាយជាកំណកហើយធ្លាក់មកទម្រង់ជាភ្លៀង។

• ទឹកភ្លៀងចាប់ផ្តើមទៅចាក់បញ្ចូលតំបន់ទាបនិងតំបន់ក្រហោននៅលើផ្ទៃផែនដីបង្កើតបានជាមហាសមុទ្រដំបូង។

២. ការបងចកមហាសមុទនៅលើពិភពលោក

• គេបែងចែកមហាសមុទ្រទៅជាបួនធំៗនិងសមុទ្រតូចផ្សេងទៀត:
      - មហាសមុទ្រអាកទិច: ជាមហាសមុទ្រតូចជាងគេហើយរាក់ជាងគេបំផុត។ វាគ្របដណ្តប់ដោយទឹកកកហើយស្ថិតនៅអឌិតខាងជើងព័ទ្ធជុំវិញដោយទ្វីបអឺរ៉ាស៊ីនិងអាមេរិកខាងជើង។
      - មហាសមុទ្រឥណ្ឌា: មានព្រំដែនខាងជើងជាប់ជាមួយទ្វីបអាស៊ី។ ខាងលិចជាប់ជាមួយទ្វីបអាហ្វ្រិក ខាងកើតជាប់ជាមួយឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន និងខាងត្បូងជាប់ជាមួយទ្វីបអង់តាក់ទិចនិងអូស្ត្រាលី។
      - មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិច: មានរាងទ្រវែង វាមានព្រំដែនខាងចំហាយជាប់ទ្វីបអាមេរិកខាងលិច និងជាប់ជាមួយទ្វីបអឺរ៉ាស៊ីនិងអាហ្វ្រិក។
      - មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីភិច: គឺធំជាងគេបច្ចុប្បន្ន។ វាជា មហាសមុទ្រដែលលាតសន្ធឹងពីមហាសមុទ្រអាកទិចនៅផ្នែកខាងជើង ហើយឆ្ពោះទៅទ្វីបអង់តាក់ទិចនៅផ្នែកខាងត្បូង។

៣. លក្ខណៈរបស់ទឹកមហាសមុទ

• ទឹកមហាសមុទ្រប្រៃព្រោះអំបិលត្រូវបានបន្ថែមចូលក្នុងមហាសមុទ្រអស់រយៈពេលរាប់លានឆ្នាំចាប់តាំងពីកំណកំណើតមហាសមុទ្រ។

• សារធាតុរ៉ែដែលរលាយមានច្រើនបំផុតនៅក្នុងមហាសមុទ្រមាន៖
      - ក្លរ 55%
      - សូដ្យូម 30.6%
      - ម៉ញេស្យtium 7.7%
      - ស្ពាន់ធ័រ 3.7%
      - កាល់ស្យូម 1.2%
      - ប៉ូតាស្យូម 1.1%
      - និងផ្សេងៗ 0.7%

• ប្រសិនបើអ្នកដាំរំងាស់ទឹកសមុទ្រចំនួន 1kg អ្នកនឹងទទួលបានអំបិលប្រហែល 35g។

• កត្តាដែលមានឥទ្ធិពលទៅលើភាពប្រៃ៖
      - ទឹកនៅតាមឆ្នេរក្នុងតំបន់ដែលមានអាកាសធាតុក្ដៅហើយស្ងួតមានកម្រិតជាតិប្រៃខ្ពស់ជាងទឹកដែលនៅតាមតំបន់ឆ្នេរដែលមានអាកាសធាតុត្រជាក់និងមានសំណើមច្រើន។
      - ជាទូទៅរំហួតបាននាំយកទឹកហើយបន្សល់ទុកអំបិលនិងសារធាតុរឹងដែលរលាយនៅក្នុងទឹក។

• សីតុណ្ហភាពផ្ទៃលើមហាសមុទ្រ៖
      - សីតុណ្ហភាពទឹកខាងលើចាប់ពី 1 អង្សារ នៅក្បែរប៉ូល និង 24º នៅក្បែរអេក្វាទ័រ។
      - ដំណែលសីតុណ្ហភាពទឹកមហាសមុទ្រថយចុះនៅពេលដែលជម្រៅទឹកកើនឡើង។

៤. ជីវិតក្នុងមហាសមុទ

• ជីវិតនៅមហាសមុទ្រចែកចេញជាបីក្រុមសំខាន់ៗ៖ ប្លង់តុង ណេកតុង និងបង់តូស
      - ប្លង់តុង: ជាសារពាង្គកាយអណ្តែតនៅលើទឹកឬក្បែរផ្ទៃលើមហាសមុទ្រ។ ចែកប្លង់តុងទៅជាពីរគឺប្លង់តុងរុក្ខជាតិ និងប្លង់តុងសត្វ។
      - ណកតុង: ជាសារពាង្គកាយហែលដោយសេរីនៅក្នុងមហាសមុទ្រ មានដូចជាត្រីបាឡែន ត្រីដូហ្វីន និងតោសមុទ្រ។
      - បង់តូស: ជាសារពាង្គកាយដែលរស់នៅលើឬនៅក្នុងបាតមហាសមុទ្រវារស់នៅក្នុងភក់ ខ្សាច់ និងថ្ម មានដូចជា ក្តាម ផ្កាយសមុទ្រ ឈ្លើង ផ្កាថ្ម អេប៉ុង សារ៉ាយសមុទ្រ និងលៀសសមុទ្រ។

៥. តំបន់មហាសមុទ

• គេបែងចែកតំបន់មហាសមុទ្រដោយយោងទៅលើជម្រៅទឹកមហាសមុទ្រ៖
      - មជ្ឈដ្ឋានបងទិច: ជាមជ្ឈដ្ឋានបាតក្រោមនៃមហាសមុទ្រនិងសារពាង្គកាយដែលរស់នៅក្នុងឬនៅនឹងបាតមហាសមុទ្រ។
      - មជ្ឈដ្ឋានប៉េឡាស៊ិក: ជាមាឌទាំងមូលរបស់ទឹក​ក្នុងមហាសមុទ្ររួមទាំងសារពាង្គកាយសមុទ្រដែលរស់នៅពីលើបាតមហាសមុទ។

៦. ធនធានមហាសមុទ

• មហាសមុទ្រផ្ដល់នូវធនធានមិនចេះរីងស្ងួតដូចជាអាហារ វត្ថុធាតុដើម ថាមពល និងទឹក។

• ធនធានមានជីវិត: មានសត្វនិងរុក្ខជាតិរួមមានបង្គា ខ្យង ក្តាម និងប្រភេទសារ៉ាយសមុទ្រជាច្រើនទៀត។

• ធនធានគ្មានជីវិត: រួមមាន ថាមពល ទឹក រ៉ែ ប្រេង ឧស្ម័នធម្មជាតិ។

សំណួរ - ចម្លើយ

1. ចូរអធិប្បាយពីដំណើរការកកើតមហាសមុទ្រដំបូង។
      - ចំ៖ មហាសមុទ្រដំបូងកកើតឡើងពីការវិវត្តនៃបរិយាកាសដែលបានចុះត្រជាក់សមល្មមដែលអាចឲ្យចំហាយទឹកក្លាយជាកំណកហើយធ្លាក់មកជាភ្លៀងហើយទៅចាក់បំពេញតំបន់មានកំហូងនិងទំនាបនៃភពផែនដី។

2. ចូររៀបរាប់ឈ្មោះមហាសមុទ្រទាំងបួនព្រមទាំងទ្វីបដែលនៅជាប់។
      - ចំ៖ មហាសមុទ្រនៅលើពិភពលោកទាំងបួនមាន៖
          - មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីភិច
          - មហាសមុទ្រអាកទិច
          - មហាសមុទ្រអាត្លង់ទិច
          - មហាសមុទ្រឥណ្ឌា

3. ចូររៀបរាប់ពីក្រុមជីវិតទាំងបីនៅក្នុងមហាសមុទ្រ ព្រមទាំងផ្តល់ឧទាហរណ៍។
      - ចំ៖ ក្រុមជីវិតទាំងបីនៅក្នុងមហាសមុទ្ររួមមាន៖
          - ប្លង់តុង
          - ណកតុង
          - បង់តូស

4. ហេតុអ្វីបានជាទឹកសមុទ្រនៅតំបន់ឆ្នេរដែលក្តៅមានកម្រិតភាពប្រៃខ្ពស់ជាងទឹកសមុទ្រនៅតំបន់ឆ្នេរត្រជាក់ហើយសើម?
      - ចំ៖ ព្រោះរំហួតបាននាំយកទឹកហើយបន្សល់ទុកអំបិលនិងសារធាតុរឹងដែលរលាយនៅក្នុងទឹក។

5. ចូររាប់ប្រភេទធនធានធម្មជាតិពីមហាសមុទ្រយ៉ាងតិចឱ្យបានបួន។
      - ចំ៖ ធនធានធម្មជាតិដែលបានមកពីសមុទ្រមាន៖ ប្រេងកាត ឧស្ម័នធម្មជាតិ ម៉ង់កាណែស ទង់ដែង នីកែល។

មេរៀនទី៤

១. ការបំពុលទឹកសាប

• ការបំពុលទឹកគឺជាការបន្ថែមនូវសារធាតុទាំងឡាយណាដែលធ្វើឲ្យមានផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមានដល់ទឹកឬសារពាង្គកាយដែលរស់នៅពឹងផ្អែកទៅលើទឹក។

• ទឹកសាបមាននៅលើផ្ទៃលើដីនិងក្នុងដីកំពុងរងការបំពុលដូចជា៖
     + ការបំពុលទឹកលើផ្ទៃដី:
         - ប្រភពបំពុលចំណុច: ជាប្រភពដែលការបំពុលចេញពីចំណុចពិសេសឬទីតាំងច្បាស់លាស់។
         - ប្រភពបំពុលរាយប៉ាយ: ជាប្រភពដែលបង្កឱ្យមានការបំពុលដោយសារធាតុបំពុលពីដីដែលហូរធ្លាក់ចូលទៅក្នុងទឹក។
     + ការបំពុលទឹកក្នុងដី: ដោយសារតែទឹកក្នុងដីត្រូវបានជ្រាបចេញពីទឹកដែលនៅលើផ្ទៃលើផែនដី។

២. មូលហេតុនៃកង្វក់ទឹកសាប

• សារធាតុបំពុលដែលនាំអោយមានការបំពុលទឹករួមមាន បណ្ដុំនៃសារធាតុគីមី។

៣. បភពនសារធាតុបំពុល

• ទឹកភ្លៀងទឹកលូសំអុយ និងទឹកផឹកលាយជាមួយគ្នាហើយបានបង្កបញ្ហាដល់សុខភាព។

៤. ការបំពូលមហាសមុទ

• មនុស្សបានប្រើប្រាស់មហាសមុទ្រជាកន្លែងបោះចោលកាកសំណល់អស់រយៈពេលរាប់រយឆ្នាំ។

• ប្រភពនៃការបំពុលមហាសមុទ្រមាន៖
     - ការបំពុលដែលកើតឡើងដោយធម្មជាតិ
     - ការបំពុលដែលពាក់ព័ន្ធទៅនឹងសកម្មភាពមនុស្ស

៥. ការជួយសង្រ្គោះធនធានមហាសមុទ

• ដើម្បីគ្រប់គ្រងនិងការពារមហាសមុទ្រ។

សំណួរ - ចម្លើយ

1. តើប្រភពនៃការបំពុលទឹកមានប៉ុន្មាន។

2. ចូររៀបរាប់ពីរការបំពុលទឹកក្នុងទឹក។

3. ចូររៀបរាប់ពីការបំពុលមហាសមុទ្រដែលកើតឡើងដោយសកម្មភាពមនុស្ស។

4. នៅសិសិររដូវក្នុងប្រទេសខ្លះបាចអំបិលលើផ្លូវដើម្បីឱ្យទឹកកករលាយ។

5. តើអ្នកអាចធ្វើដូចម្តេចខ្លះ ដើម្បីចូលរួមចំណែកក្នុងការកាត់បន្ថយការបំពុលទឹក?