Қазақстан Тарихы: Оқушыларға Арналған Толық Конспект

Бұл оқу жазбалары Қазақстан тарихының ерте дәуірден осы заманға дейінгі негізгі кезеңдерін, далалық өркениеттің қалыптасуын, мемлекеттіліктің дамуын және мәдени мұраны қамтиды.

1. ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ҰҒЫМЫ ЖӘНЕ ӨРКЕНИЕТТЕ КӨШПЕЛІЛІК

• «Орталық Азия» ұғымы:
      * Тар мағынасы (саяси-географиялық): Бес мемлекетті (Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Қырғызстан, Тәжікстан) қамтиды.
      * Кең мағынасы (физикалық-географиялық): Еуразияның ішкі ағын алабындағы орталық ауданы. Оған Моңғолия, Солтүстік-Батыс Қытай, Тибет, Оңтүстік Сібір де жатқызылады.
      * Климаты: Шұғыл континенталды, құрғақ (қуаң). Бұл фактор көшпелі шаруашылықтың қалыптасуына негіз болды.

• Дәстүрлі өркениет:
      * Белгілері: Ата-бабалар өмір салтының қайталануы, дәстүрдің дәріптелуі, табиғатпен тығыз байланыс, діни-мифологиялық сана.
      * Зерттеу деректері: Антикалық (Геродот, Страбон), Қытай (Сыма Цянь), Иран (Авеста, Бехистун жазбалары) және Түркілік (Орхон-Енисей руна жазбалары).

2. ДАЛА ӨРКЕНИЕТІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ: ЭНЕОЛИТ ЖӘНЕ ҚОЛА ДӘУІРІ

• Неолиттік төңкеріс:
      * Адамзаттың табиғи дайын өнімді тұтынудан өндіруші шаруашылыққа (егіншілік пен мал шаруашылығы) өтуі.
      * Орталық Азиядағы тұңғыш егіншілер: Жейтун мәдениеті ($б.з.б. VI мыңжылдық$).

• Ботай мәдениеті ($б.з.б. 3700–3100 жж.$):
      * Адамзат тарихында жылқыны тұңғыш қолға үйретушілер (Солтүстік Қазақстан).
      * Қазақ көшпелілер мәдениетінің бастауы саналады.

• Андрондық мәдени-тарихи қауымдастық:
      * Қола дәуірі ($б.з.б. XVIII–VIII ғғ.$): Металл өңдеу (қола), дөңгелекті көлік, атқа міну мәдениеті.
      * Кезеңдері: Сынтасты (екі аяқты арба), Петров, Алакөл, Федоров (мәйітті өртеу салты да кездеседі), Беғазы-Дәндібай (монументалды сәулет өнері).

3. ЕРТЕ КӨШПЕЛІЛЕР: САҚТАР ЖӘНЕ ҒҰНДАР

• Сақтар ($б.з.б. I мыңжылдық$):
      * Тайпалары: Тиграхауда («шошақ бөріктілер»), Хаомаварга («хаома сусынын дайындайтындар»), Парадарайя («теңіздің арғы жағындағылар»), Массагеттер.
      * Мәдениеті: «Аң стилі» өнері. Алтын адам (Есік қорғаны) – сақ мәдениетінің шыңы.
      * Саяси құрылымы: Көсемшілдік (көсем-патшалар басқарды).

• Ғұндар империясы:
      * Мөде қаған: Ғұндарды біріктіріп, орталықтандырылған көшпелі империя құрды.
      * Билік жүйесі: Шаньюй бастаған «түменбасылық» жүйе (әскерді 24 түменге бөлу).
      * Тарихи маңызы: Халықтардың Ұлы қоныс аударуына негіз болды.

4. ТҮРКІ ДӘУІРІ ЖӘНЕ МОҢҒОЛ ШАПҚЫНШЫЛЫҒЫ

• Түрік қағандықтары ($VI–XIII ғғ.$):
      * Ұлы Түрік қағандығы (552 ж. Бумын қаған): «Он оқ бұдын» (Он оқ одағы) жүйесі.
      * Идеология: Көк Тәңіріне табыну, руна жазуын пайдалану (Күлтегін, Білге қаған ескерткіштері).
      * Мұрагерлері: Түргеш, Қарлұқ, Қарахан, Оғыз, Қимақ, Қыпшақ мемлекеттері. Қыпшақтар қазақ халқының негізгі этникалық қабатын құрады.

• Шыңғыс хан империясы:
      * «Ұлы жасақ» (Яса): Шыңғыс ханның заңдар жинағы.
      * Ұлыстар: Жошы, Шағатай, Үгедей және Төле ұлыстары. Қазақстанның негізгі аумағы Жошы ұлысына (Алтын Орда) қарады.
      * Алтын Орда: Өзбек және Жәнібек хандар тұсында гүлденді. Ислам мемлекеттік дін болды (1312 ж.).

5. ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫ ЖӘНЕ НЫҒАЮЫ

• Құрылуы (1465 ж.): Жәнібек пен Керей хандар Әбілхайыр хандығынан бөлініп, Батыс Жетісуға (Шу және Қозыбасы) көшіп келіп, дербес хандықтың негізін қалады.

• Қасым хан: «Қасым ханның қасқа жолы» заңдары. Халық саны 1 миллионға жетті.

• Хақназар хан: Елдің шекарасын кеңейтіп, мемлекеттілікті нығайтты.

• Тәуке хан: «Жеті жарғы» заңдар жинағын қабылдап, үш жүздің басын біріктірді. Түркістанды астанаға айналдырды.

6. ТӘУЕЛСІЗДІК ҮШІН КҮРЕС ЖӘНЕ РЕСЕЙ ОТАРЛАУЫ

• Ресей қармағына өту: 1731 жылы Әбілқайыр ханның Кіші жүзді Ресей протекторатына өткізуімен басталды.

• Хан билігінің жойылуы: 1822 («Сібір қырғыздары туралы жарғы») және 1824 («Орынбор қырғыздары туралы жарғы») жылдары патша үкіметі хан билігін жойып, округтік жүйені енгізді.

• Ұлт-азаттық көтерілістер: Сырым Датұлы (1783–1797), Исатай-Махамбет (1836–1838), Кенесары хан (1837–1847 – қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіру үшін соңғы ұлы соғыс), 1916 жылғы жалпыхалықтық көтеріліс.

• Алаш қозғалысы: Ә. Бөкейхан бастаған зиялылар Алаш автономиясын құрды. Басты мақсат – демократиялық Ресей құрамындағы ұлттық бостандық.

7. КЕҢЕСТІК КЕЗЕҢ ЖӘНЕ ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН

• Кеңестік Қазақстан: 1920 жылы Қазақ АКСР-і, 1936 жылы Қазақ КСР-і болып құрылды. Индустрияландыру мен білім беруде жетістіктер болғанымен, ашаршылық пен қуғын-сүргіннен халық саны күрт азайды.

• Желтоқсан оқиғасы (1986 ж.): Ұлттық намыстың оянуы, тәуелсіздікке жол салған алғашқы демократиялық қозғалыс.

• Тәуелсіздік (1991 ж. 16 желтоқсан):
      * ҚР Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың басшылығымен нарықтық экономикаға өту, ұлттық валюта – теңгенің енгізілуі (1993 ж.), жаңа Конституция (1995 ж.).
      * Елорданың Нұр-Сұлтанға (бұрынғы Астана) көшірілуі (1997 ж.).
      * «Сакральді Қазақстан» және «Рухани жаңғыру» бағдарламалары арқылы ұлттық кодты сақтау.

8. МӘДЕНИ МҰРА ЖӘНЕ ДҮНИЕТАНЫМ

• Материалдық мәдениет: Киіз үй (көшпелілердің ғарыштық үлгісі), ою-өрнектер (бөлінбейтін мәдени ақпарат коды), ұлттық киім мен тағам.

• Рухани мәдениет: Тәңіршілдік пен Исламның үйлесімі (сопылық дәстүр). Шежіре – қазақ халқының тарихи жады.

• Музыкалық мұра: Күй өнері (Құрманғазы, Тәттімбет), жыраулық дәстүр, айтыс өнері.