Chirurgische Voorbereiding en Instrumentarium: Uitgebreide Gids voor de Diergeneeskunde

Basisprincipes Hygiëne voor Algemene Diergeneeskundige Handelingen

Er moet een essentieel onderscheid worden gemaakt tussen algemene diergeneeskundige handelingen en chirurgische ingrepen. Bij algemene handelingen wordt onderscheid gemaakt tussen kleine invasieve ingrepen en kleine ingrepen. De bevuilingsgraad van de handen en armen bepaalt altijd de duur en intensiteit van de reiniging.

• Algemene handelingen: Er is sprake van "handen wassen" en "handen ontsmetten". Haarnetjes, mondmaskers of steriele kielen worden niet gedragen. Voor kleine invasieve ingrepen worden steriele handschoenen gebruikt via de open methode; voor kleine ingrepen volstaan niet-steriele handschoenen.

• Chirurgische ingrepen: Hier spreekt men van "Rub/Scrub". Het dragen van een haarnetje, mondmasker, steriele kiel en steriele handschoenen (gesloten methode) is verplicht.

• Cruciale regel: Handschoenen zijn een aanvulling op en geen vervanging van handhygiëne.

Algemene Basisvereisten Hygiëne

• Kledij: Propere kledij met bij voorkeur korte of driekwart mouwen. Lange mouwen zijn enkel toegestaan indien ze nauw aansluitend zijn en worden opgetrokken tot boven de elleboog bij patiëntcontact.

• Schoenen: Geen blote tenen en geen te hoge hakken. Veiligheidsschoenen zijn vereist voor handelingen bij grote huisdieren.

• Haar: Lang haar (langer dan schouderlengte) moet worden vastgemaakt en er verzorgd uitzien.

• Nagels: Moeten kort en proper zijn, zonder nagellak of kunstnagels.

• Juwelen: Geen ringen, polshorloges of armbanden (deze verhinderen effectieve hygiëne). Geen lange oorringen of lange halssieraden over de kledij.

• Huid: Voorkom huidirritatie door gebruik van beschermende lotion (vooral in de winter). Wondjes moeten altijd worden afgedekt met een pleister.

Handhygiëne voor Algemene Handelingen

Handhygiëne is de belangrijkste maatregel voor infectiecontrole en het tegengaan van zoönotische en niet-zoönotische pathogenen.

Wanneer Handhygiëne Toepassen?

• Voor en na manipulatie van een patiënt.

• Voor manipulatie van invasief materiaal (bijv. katheter, urinesonde, thoraxdrain).

• Na contact met bloed, lichaamsvocht, wonden, beschadigde huid of verbanden.

• Tussen de verzorging van twee verschillende lichaamssites bij dezelfde patiënt (bijv. van wondbehandeling naar kathetercontrole).

• Voor uitvoering van aseptische technieken (biopsiename, urinesondage).

• Na het uittrekken van handschoenen.

• Na toiletbezoek, gebruik van een zakdoek, telefoongebruik of voor het eten.

Methoden van Handhygiëne

• Wassen met water en zeep:

  • Niet standaard nodig; enkel bij zichtbare bevuiling of bij vermoeden van Parvovirus, Clostridium of Cryptosporidium.

  • Gebruik vloeibare zeep.

  • Reinig de volledige handen inclusief polsen.

  • Gebruik eventueel een borsteltje voor nagelriemen en nagels.

  • Volledig drogen met een wegwerpdoekje.

  • Sluit de kraan met het doekje of de elleboog.

  • Duur: $1-2\,\text{min}$ (afhankelijk van bevuiling).

• Hygiënische handontsmetting (De standaard):

  • Eerste keuze indien geen zichtbare bevuiling (even efficiënt als wassen, minder huidbeschadiging).

  • Niet voldoende bij Parvovirus, Clostridium of Cryptosporidium.

  • Gebruik huidbeschermende handalcohol ($\pm 5\,\text{ml}$, gemiddeld 2 pompbewegingen).

  • Wrijf de volledige handen en polsen in.

  • Laten drogen aan de lucht.

  • Duur: $90\,\text{sec}$.

Gebruik van Handschoenen

Doelen van Handschoengebruik

1. Eigen bescherming: Tegen zoönosen (diarree, huidinfectie, koorts), virulente/resistente bacteriën, orale manipulaties en infectieus lichaamsvocht.

2. Bescherming patiënt: Voorkomen van overdracht bij verbandwissels, wondbehandeling, chirurgische ingrepen, etc.

Richtlijnen en Technieken

• Algemeen: Direct verwijderen na de zorg, niet hergebruiken en oppervlakken/deurklinken niet aanraken met handschoenen. Gebruik latexvrije handschoenen bij allergie. Type moet voldoen aan norm $EN\,374$.

• Uittrekken niet-steriele handschoenen:

  • Pak de buitenkant bij de pols vast zonder de huid aan te raken.

  • Trek binnenstebuiten uit en houd in de andere hand.

  • Schuif een vinger onder de rand van de overgebleven handschoen (binnenzijde).

  • Wikkel af tot een zakje en gooi weg.

  • Voer handontsmetting uit.

• Aantrekken steriele handschoenen (Open methode):

  • Vouw verpakking open zonder de binnenzijde of tafel aan te raken.

  • Principe: Blote hand raakt nooit de buitenzijde van de handschoen; de gehandschoende hand raakt nooit de binnenkant.

  • Neem de omslagrand van de eerste handschoen vast met de blote hand en schuif de hand erin.

  • Ga met de gehandschoende vingers in de omslagrand van de tweede handschoen (buitenzijde) en schuif deze over de andere hand.

  • Plooi de omslagranden pas daarna volledig om over de polsen.

Asepsie bij een Chirurgische Ingreep

Kledij in de Operatiezaal

• Propere chirurgische vest en broek (scrubs), uitsluitend te dragen in OK/voorbereidingsruimte.

• Hoofddoekje/haarkapje: Verplicht, moet alle haar bedekken.

• Mondmasker: Verplicht tijdens ingreep, moet mond en neus volledig bedekken en goed aansluiten op neusrug en kin.

• Schoeisel: Specifieke OK-schoenen (bijv. Crocs/laarzen) of wegwerp schoenbeschermers.

• Geen juwelen, korte nagels.

Preoperatieve Handhygiëne

1. Voorbereiding ($60\,\text{sec}$)

• Handen en onderarmen eenmalig wassen met neutrale zeep.

• Drogen met een niet-steriele handdoek.

• Nagels kort en proper (reinig nagelbed enkel indien nodig met een borsteltje; gebruik de borstel niet op de huid om micro-wondjes te vermijden).

2. Chirurgische Scrub

• Enkel bij zichtbare bevuiling.

• Gebruik Chloorhexidine (Hibiscrub®) of povidone-iodine zeep (2 pompen).

• Was handen en onderarmen gedurende $2\,\text{min}$.

• Afspoelen van vingertoppen naar elleboog (handen hoger houden dan ellebogen).

• Drogen met propere handdoek om verdunning van de alcohol in de RUB te voorkomen.

3. Chirurgische Rub (De Standaard)

• Gebruik Sterilium® (minstens $5\,\text{ml}$, 2 pompen).

• Houd handen altijd hoger dan de ellebogen.

• Cyclus 1: Handen, polsen en onderarmen inwrijven.

• Cyclus 2 (minstens $90\,\text{sec}$): Enkel handen en polsen (niet meer terugkeren naar onderarmen).

• Laten drogen aan de lucht (handen voor het lichaam op schouderhoogte houden). Nooit handschoenen aantrekken over vochtige handen.

• Stappenplan Sterilium verdeling:

  1. Vingertoppen draaiend in tegengestelde palm.

  2. Handpalm tegen handpalm.

  3. Rechter handpalm over linker handrug en vice versa.

  4. Handpalm tegen handpalm met gekruiste vingers.

  5. Rugzijde van de vingers in de andere handpalm.

  6. Duimen inwrijven met de andere handpalm.

Aantrekken Chirurgische Kiel en Handschoenen (Gesloten Methode)

De Chirurgische Kiel

• Moet impermeabel zijn voor water en bacteriën.

• Steriele zone: Enkel de voorzijde van borst tot lenden (inclusief armen en handen). Handen moeten altijd in dit gebied blijven en nooit naar beneden hangen.

• Aantrekken:

  • Jas enkel aan de binnenzijde vastpakken.

  • Met gestrekte armen van het lichaam af ontrollen.

  • Armen in mouwen glijden tot vingertoppen in de witte manchetten zitten.

  • Assistent sluit de velcro bij de nek en lintjes bij de lenden (assistent raakt enkel de binnenzijde aan).

Steriele Handschoenen (Gesloten Methode)

• Handen blijven binnen de manchetten van de kiel tot de handschoenen aan zijn.

• Leg de rechterhandschoen op de rechteronderarm met de vingers naar de elleboog gericht en de duim lateraal.

• Trek de omslagrand van de handschoen over de hand en de manchette.

• Strek daarna pas de vingers in de handschoen.

• Herhaal voor de andere zijde.

Finale Sluiting van de Kiel

• Pak het korte lint met het doorgeefkaartje vast.

• Assistent neemt het niet-steriele deel van het kaartje en maakt een boog rond de chirurg (of de chirurg draait $360^{\circ}$).

• Chirurg pakt het lange lint (NIET het kaartje) en knoopt de schort dicht.

Voorbereiden van het Chirurgisch Veld

Stappenplan Voorbereiding

1. Verwijderen urine/feces: Na inductie van de anesthesie.

2. Positionering: Dier fixeren zodat het operatieveld goed bereikbaar is (bijv. poten vastmaken aan tafel).

3. Haar verwijderen (Buiten de OK):

   • Gebeurt kort voor de operatie.

   • Zone van $15\,\text{cm}$ rond de incisie.

   • Gebruik een clipper (tondeuse). Eerst met de haarrichting mee, daarna tegen de haarrichting in.

   • Huidschilfers en haren verwijderen met een stofzuiger.

Scrubben en Ontsmetten

• Stap 1: Scrubben met antiseptische zeep ($2-3\,\text{min}$):

  • Bij voorkeur Chloorhexidine (breder spectrum, residueel effect).

  • Povidone-iodine voor slijmvliezen en patiënten < 3-5\,\text{kg} (om hypothermie te beperken).

  • Beweging: Centrifugaal (vanuit het centrum naar buiten), nooit terugkeren.

  • Gebruik een "propere" en "vuile" hand methode voor het weggooien van gaasjes.

  • Minimaal 2 cycli, gevolgd door verwijderen van zeep met water/fysiologische oplossing.

• Stap 2: Ontsmetten met alcohol ($70\%$):

  • KHD: Meestal via spuitflacon (nevel vanaf $30\,\text{cm}$). Let op voor afkoeling door verdamping bij kleine dieren.

  • GHD: Via in alcohol gedrenkte kompressen, overvloedig gedurende $2-3\,\text{min}$.

Afdekken van het Veld

• Uitgevoerd door personen in steriele kledij.

• Doeken moeten impermeabel zijn en mogen niet pluizen (katoen of wegwerp).

• Patiënt volledig afdekken; operatieveld zo klein mogelijk houden.

• Doeken na plaatsing niet verschuiven; fixeren met doekklemmen.

• Alles onder de tafelrand is niet-steriel.

Chirurgisch Instrumentarium en Hantering

Basisinstrumenten

• Scalpel (Bistouri):

  • Vingertopgreep: Voor lange incisies; wijsvinger op het mesje voor druk.

  • Potloodgreep: Voor korte, precieze incisies; rust met middenvinger op de patiënt.

• Pincet:

  • Potloodgreep geniet de voorkeur voor precisie.

  • Typen onder andere: Anatomisch, Chirurgisch, Adson, Adson Brown, Debakey.

• Naaldhouder (bijv. Mayo-Hegar of Olsen-Hegar):

  • Duim en ringvinger in de openingen, wijsvinger als zijdelingse steun.

  • Naald fixeren in de punt, op de overgang naar het caudale derde van de naald.

  • Naald loodrecht op de bek vasthouden en de kromming volgen bij insteken.

  • Veiligheid: Trek de naald nooit met de hand uit het weefsel (risico op prikaccidenten).

Overzicht Instrumentarium (volgens transcript)

• Rij 1: Bistouri n°3 en n°4, Anatomisch pincet, Chirurgisch pincet, Adson pincet, Adson Brown pincet, Debakey pincet, Draadschaar, Mayo weefselschaar, Metzenbaum schaar.

• Rij 2: Olsen-Hegar naaldvoerder, Mayo-Hegar naaldvoerder, Mathieu naaldvoerder, Halsted Mosquito, Kocher, Rochester Pean, Allis, Backhaus doekklem, Jones doekklem.

• Rij 3: Doyen (recht/gebogen), Baarmoederklem, Weitlaner, Gelpi, Army-Navy, Senn-Muller, Lepelcurette, Poole canule, Frazier canule.

• Rij 4: Trepaan, Beenzaag, Balfour, Knabbeltang, Beitel.

Do's en Don'ts in de Operatiekamer