System Demokratyczny i Przemiany Ustrojowe w Polsce
Podstawowe pojęcia systemu politycznego i typy reżimów
- System polityczny – definiowany jako całokształt organów władzy, organizacji oraz grup społecznych, które wywierają wpływ na funkcjonowanie państwa. Obejmuje również wszelkie zasady i normy regulujące ich wzajemne oddziaływanie.
- Reżim polityczny – pojęcie określające całokształt relacji zachodzących między rządzącymi a społeczeństwem, a także ogół metod stosowanych w procesie sprawowania władzy państwowej.
- Klasyfikacja reżimów politycznych:
* Demokracja – system oparty na władzy ludu i poszanowaniu praw obywatelskich.
* Autorytaryzm – system, w którym władza jest skoncentrowana w rękach jednostki lub grupy, a udział społeczeństwa w rządzeniu jest ograniczony.
* Totalitaryzm – system dążący do całkowitej kontroli państwa nad wszystkimi aspektami życia społecznego i indywidualnego.
Charakterystyka systemu politycznego w PRL
- Pierwsza dekada Polski Ludowej (latach 1944−1956) – system posiadał liczne cechy totalitaryzmu, do których należały:
* Stosowanie terroru i represji na szeroką skalę wobec obywateli.
* Istnienie cenzury oraz całkowity brak niezależnych mediów.
* Fizyczna i prawna likwidacja opozycji politycznej.
* Intensywna indoktrynacja społeczeństwa prowadzona w duchu ideologii komunistycznej.
- Okres po 1956r. – nastąpiła procesualna liberalizacja systemu, objawiająca się przez:
* Ograniczenie działalności cenzury.
* Zmniejszenie skali represji politycznych.
* Osłabienie agresywnej propagandy.
- Posttotalitarny autorytaryzm – termin naukowy, którym niekiedy określa się system PRL w okresie po 1956r. ze względu na odejście od skrajnych form totalitarnych przy zachowaniu niedemokratycznego charakteru rządów.
- Transformacja ustrojowa – jest to rozłożony w czasie, wieloetapowy proces wprowadzania w państwie nowego ustroju politycznego. Specyficzny rodzaj transformacji, który prowadzi do ustanowienia systemu demokratycznego, nazywa się demokratyzacją.
- Kluczowe wydarzenia w procesie demokratyzacji Polski:
* Obrady Okrągłego Stołu: odbywały się od 6II do 5IV1989r.
* Wybory czerwcowe: wybory do Sejmu i Senatu przeprowadzone 4 i 18VI1989r., określane mianem wyborów kontraktowych.
* Powołanie Tadeusza Mazowieckiego na premiera: nastąpiło przez Sejm dnia 24VIII1989r.
* Nowelizacja Konstytucji PRL: dokonana 29XII1989r.
* Pierwsze powszechne i wolne wybory prezydenckie: odbyły się w dwóch turach 25XI i 9XII1990r.
* Pierwsze w pełni wolne wybory parlamentarne: miały miejsce 27X1991r.
* Uchwalenie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej: nastąpiło dnia 2IV1997r.
- Plan Balcerowicza – program reform realizowany od początku 1990r., którego fundamentalnym celem było przekształcenie gospodarki centralnie planowanej w nowoczesną gospodarkę rynkową.
Koncepcja i zasady demokratycznego państwa prawa
- Demokratyczne państwo prawa – typ ustroju państwowego charakteryzujący się tym, że:
* Władza wywodzi się od suwerennych obywateli.
* Władzę sprawują osoby wybrane w toku wolnych wyborów.
* Prawo odgrywa nadrzędną rolę w funkcjonowaniu państwa.
- Zasady konstytucyjne w RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej wskazuje na następujące filary państwa prawa:
1. Suwerenność narodu.
2. Podział i równowaga władz.
3. Pluralizm polityczny.
4. Wolność i równość wobec prawa.
5. Legalizm.
6. Konstytucjonalizm.
7. Prawo do sądu.
8. Odpowiedzialność państwa za błędne działania jego organów.
- Podział ze względu na zakres władzy większości:
* Demokracja większościowa – system, w którym fundamentem rządów jest niczym nieograniczona wola większości.
* Demokracja konstytucyjna – system, w którym wola większości podlega ograniczeniom wynikającym z przepisów konstytucji oraz ogólnych zasad państwa prawa.
- Podział ze względu na sposób podejmowania decyzji:
* Demokracja pośrednia (przedstawicielska) – system, w którym decyzje o charakterze politycznym podejmują reprezentanci społeczeństwa wyłonieni w drodze wyborów powszechnych.
* Demokracja bezpośrednia – system, w którym obywatele podejmują decyzje polityczne osobiście, np. poprzez udział w referendach.
Zagrożenia dla funkcjonowania demokracji
- Podział zagrożeń:
* Wewnętrzne – wynikające ze sposobu funkcjonowania państwa i kondycji społeczeństwa.
* Zewnętrzne – mające swoje źródła poza granicami państwa.
- Szczegółowy katalog zagrożeń:
* Korupcja – zjawisko wykorzystywania posiadanej władzy publicznej do osiągania korzyści prywatnych przez osoby pełniące funkcje publiczne.
* Nepotyzm – praktyka faworyzowania członków własnej rodziny przez osoby sprawujące władzę przy obsadzaniu stanowisk w sektorze publicznym.
* Bierność obywatelska – brak zaangażowania obywateli w życie publiczne i niskie zainteresowanie polityką, czego głównym skutkiem jest wysoka, zawiniona absencja wyborcza.
* Dezinformacja – celowe i zaplanowane rozpowszechnianie fałszywych lub zmanipulowanych informacji w celu wprowadzenia odbiorców w błąd oraz wpłynięcia na ich postawy, poglądy i zachowania.
* Populizm – specyficzny sposób uprawiania polityki, opierający się na sprzeciwie wobec istniejącego porządku politycznego, elit rządzących oraz wyznawanych przez nie wartości i idei.
Wybory jako fundament systemu demokratycznego
- Funkcje wyborów w demokracji:
* Funkcja programowo-polityczna – określanie kierunków polityki państwa.
* Funkcja kontrolna – ocena dotychczasowych rządów przez wyborców.
* Funkcja kreacyjna – powoływanie organów władzy publicznej.
* Funkcja legitymizująca – nadawanie wybranej władzy mandatu do rządzenia w imieniu narodu.
- Podstawowe zasady wyborów demokratycznych:
* Zasada powszechności – prawa wyborcze przysługują wszystkim obywatelom po osiągnięciu określonego wieku.
* Zasada równości – każdy oddany głos posiada dokładnie taką samą wagę w procesie obliczania wyników.
* Zasada bezpośredniości – wyborcy oddają swoje głosy na poszczególnych kandydatów osobiście.
* Zasada tajności głosowania – gwarancja, że wybór konkretnego wyborcy pozostanie nieznany osobom trzecim bez jego wyraźnej zgody.
- System wyborczy w Polsce – wybory odbywają się do:
1. Organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego (rady gmin, powiatów, sejmiki).
2. Na urząd Prezydenta RP.
3. Dwuizbowego parlamentu: do Sejmu RP i Senatu RP.
4. Parlamentu Europejskiego.
- Regulacja prawna – szczegółowe zasady przeprowadzania wyborów w Polsce są zawarte w ustawie o nazwie Kodeks wyborczy.