Słownik terminów socjologicznych

Kulturowy Porządek Płci (Gender Order)

• Pojęcie związane z pracami Roberta W. Connella.
• Odnosi się do rozpowszechnionych w społeczeństwie wzorów relacji władzy, które odpowiadają określonym typom męskości i kobiecości.

Kulturowy Reżim Płci (Gender Regime)

• Konfiguracja relacji płci w konkretnym miejscu, np. szkoła, rodzina, sąsiedztwo.

Lesbijstwo (Lesbianism)

• Homoseksualne praktyki lub związki między kobietami.

Ludobójstwo (Genocide)

• Systematyczna, planowa likwidacja danej grupy rasowej, politycznej lub kulturowej.

Magia (Magic)

• Rytuały mające na celu mobilizację duchów i bytów ponadnaturalnych.
• Cel: realizacja ludzkich celów.
• Napięcie między magią a religią.
• Charakter: indywidualny, praktykowana przez czarownika lub szamana (w przeciwieństwie do religii).

Makrosocjologia (Macrosociology)

• Badanie wielkich grup, organizacji lub systemów społecznych.

Maltuzjanizm (Malthusianism)

• Idea Thomasa Malthusa (dwa wieki temu).
• Wzrost populacji prześcignie możliwości jej wykarmienia.
• Konieczność ograniczenia pożycia seksualnego w celu zahamowania wzrostu populacji i uniknięcia nędzy i głodu.

Małżeństwo (Marriage)

• Społecznie uznany związek seksualny dwóch jednostek.
• Zazwyczaj dotyczy jednostek różnych płci, ale w niektórych kulturach tolerowane są małżeństwa homoseksualne.
• Podstawa rodziny przez prokreację (oczekiwanie posiadania i wychowania dzieci).
• Poligamia (posiadanie więcej niż jednego partnera) jest dopuszczalna w wielu społeczeństwach.

Manipulowanie Wrażeniami (Impression Management)

• Erving Goffman.
• Kontrolowanie wrażenia, jakie robi się na innych.
• Decydowanie, co ukryć, a co ujawnić w danej sytuacji.

Materialistyczna Koncepcja Dziejów (Materialist Conception of History)

• Marks.
• Czynniki "materialne" (ekonomiczne) odgrywają podstawową rolę w przemianach historycznych.

Mediana (Median)

• Liczba w środku szeregu liczb.
• Miara tendencji centralnej, czasem przydatniejsza od średniej.

Medycyna Alternatywna (Alternative Medicine)

• Medycyna uzupełniająca.
• Stosowanie szerokiej gamy technik nie należących (lub częściowo należących) do ortodoksyjnych praktyk medycznych.
• Holistyczne pojmowanie zdrowia (fizyczny i psychiczny aspekt zdrowia pacjenta).

Megalopolis

• "Miasto miast" (starożytna Grecja).
• Państwo-miasto mające wzbudzać zazdrość wszystkich cywilizacji.
• Obecnie: bardzo wielkie (lub zbyt wielkie) konurbacje.

Megamiasta (Megacities)

• Manuel Castells.
• Wielkie, mocno skupione ośrodki miejskie stanowiące węzły globalnej sieci gospodarczej.
• Prognoza: do 2015 roku 36 "megamiast" z liczbą mieszkańców przekraczającą 8 milionów.

Merytokracja (Meritocracy)

• System, w którym pozycja społeczna zależy od indywidualnej wartości i osiągnięć.
• Niezależne kryteria: odziedziczony majątek, płeć, pochodzenie społeczne.

Metanarracje (Metanarratives)

• Wielkie, nadrzędne teorie/poglądy na temat funkcjonowania społeczeństwa i zmian społecznych.
• Przykłady: marksizm, funkcjonalizm.
• Odrzucane przez postmodernistów (brak fundamentalnych prawd).

Metody Badawcze (Research Methods)

• Różne metody pozyskiwania materiału empirycznego.
• Przykłady: badanie terenowe (obserwacja uczestnicząca), metoda sondażowa.
• Warto łączyć różne metody w jednym projekcie badawczym.

Europejska Forteca (Fortress Europe)

• Kraje europejskie powinny uszczelniać granice i bronić wysokiego poziomu życia przed emigrantami.

Fakty Społeczne (Social Facts)

• Émile Durkheim.
• Aspekty życia społecznego kształtujące zachowania jednostek.
• Można badać naukowo.

Feminizm Liberalny (Liberal Feminism)

• Przyczyną nierówności płci jest ograniczenie praw cywilnych kobiet i ograniczanie dostępu do korzyści społecznych (edukacja, zatrudnienie).
• Rozwiązania: zmiana prawodawstwa zapewniająca ochronę praw jednostek.

Feminizm Radykalny (Radical Feminism)

• Kulturowe nierówności płci są wynikiem męskiej dominacji we wszystkich aspektach życia społecznego i gospodarczego.

Fordyzm (Fordism)

• Henry Ford.
• Ruchoma taśma produkcyjna.
• Powiązanie masowej produkcji z kreowaniem masowego rynku zbytu (Ford model T).

Fundamentalizm (Fundamentalism)

• Powrót do dosłownego odczytania pism źródłowych.
• Odpowiedź na modernizację i racjonalizację.
• Odwołuje się do wiary i broni tradycji tradycyjnymi metodami.

Funkcjonalizm (Functionalism)

• Zdarzenia społeczne najlepiej tłumaczyć w kategoriach spełnianych przez nie funkcji (w jaki sposób przyczyniają się do podtrzymania społeczeństwa).
• Społeczeństwo jest złożonym systemem, a jego części współdziałają ze sobą.

Gatunek (Genre)

• Koncepcja stosowana w badaniach mediów.
• Odrębny typ produktu medialnego lub kulturowego.
• Przykłady (telewizja): opera mydlana, komedia, program informacyjny, sportowy, teatralny.

Gerontologia (Gerontology)

• Badania nad procesem starzenia się i ludźmi w starszym wieku.

Globalizacja (Globalization)

• Wzrost współzależności różnych społeczeństw, regionów i krajów w miarę zacieśniania się stosunków gospodarczych na świecie.

Globalny Ośrodek Miejski (Global City)

• Miasto (np. Londyn, Nowy Jork, Tokio) będące ośrodkiem organizacji nowej światowej gospodarki.

Globalna Wioska (Global Village)

• Marshall McLuhan.
• Elektroniczne środki komunikacji wiążą świat w małą społeczność.
• Ludzie w różnych częściach świata oglądają te same programy telewizyjne.

Globalne Ocieplenie (Global Warming)

• Stopniowy wzrost temperatury atmosfery ziemskiej.
• "Efekt cieplarniany" (gromadzenie się dwutlenku węgla).
• Skutki: powodzie, susze, zmiany klimatyczne.

Gospodarka (Economy)

• System produkcji i wymiany służący zaspokajaniu potrzeb materialnych członków społeczeństwa.
• Instytucje gospodarcze odgrywają kluczową rolę w każdym porządku społecznym.
• Nowoczesne gospodarki różnią się od tradycyjnych (mniejszość zajmuje się produkcją rolną).

Gospodarka Nieformalna (Informal Economy)

• Transakcje gospodarcze poza oficjalną sferą zatrudnienia.

Gospodarka Oparta na Wiedzy (Knowledge Economy)

• Społeczeństwo nie opiera się na produkcji dóbr materialnych, ale na wytwarzaniu wiedzy.
• Pojawienie się konsumentów oswojonych z techniką.
• Rosnąca rola technik komputerowych, rozrywki i telekomunikacji.

Granica Ubóstwa (Poverty Line)

• Oficjalna miara definiująca ludzi żyjących poniżej wyznaczonego poziomu dochodów jako ubogich.
• Istnieje w wielu krajach (ale nie w Wielkiej Brytanii).

Grupa Mniejszościowa (Minority Group)

• Grupa ludzi będących w mniejszości w stosunku do reszty społeczeństwa.
• Narażona na nierówne traktowanie ze względu na odmienne cechy fizyczne lub kulturowe.
• Przykłady: mniejszości etniczne.

Dewiacja Wtórna (Secondary Deviance)

• Edwin Lemert.
• Dewiacja pierwotna: pierwszy akt złamania normy/prawa (np. kradzież).
• Dewiacja wtórna: jednostka otrzymuje etykietę (np. złodzieja).

Diaspora (Diaspora)

• Populacja etniczna rozrzucona po świecie, z dala od ojczyzny, wskutek przymusowych/traumatycznych okoliczności.

Drugi Świat (Second World)

• Uprzemysłowione, dawniej komunistyczne, społeczeństwa Europy Wschodniej i byłego Związku Radzieckiego.

Dyskryminacja (Discrimination)

• Odbieranie określonym grupom dostępu do środków/możliwości.
• Odróżnienie od uprzedzeń (mogą iść w parze, ale niekoniecznie).

Dyskryminacja ze Względu na Wiek (Ageism)

• Dyskryminacja/uprzedzenia wobec jednostki ze względu na jej wiek.

Dyskurs (Discourse)

• Ramy myślenia w danym obszarze życia społecznego.
• Przykład: dyskurs kryminologiczny (myślenie i mówienie o przestępczości).

Edukacja, Oświata (Education)

• Przekazywanie wiedzy kolejnym pokoleniom.
• Współcześnie: masowa edukacja w wyspecjalizowanych placówkach (szkoła).

Efekt Cieplarniany (Greenhouse Effect)

• Gromadzenie się gazów cieplarnianych w atmosferze ziemskiej.
• "Naturalny" efekt cieplarniany utrzymuje temperaturę.
• Wysokie stężenia gazów cieplarnianych powodują globalne ocieplenie.

Ekologia (Ecology)

• Dążenie do zachowania środowiska naturalnego w obliczu zagrożeń.

Ekologia Miasta (Urban Ecology)

• Badania życia miejskiego oparte na analogii do przystosowywania się gatunków do środowiska.
• Dzielnice i strefy miejskie powstają w wyniku procesów przystosowawczych populacji miejskich w konkurencji o zasoby.

Ekologia Środowiskowa (Environmental Ecology)

• Dążenie do zachowania integralności środowiska naturalnego.

Ekowydajność (Eco-efficiency)

• Opracowywanie technologii umożliwiających wzrost gospodarczy przy jak najmniejszym koszcie środowiska.

Eksperyment (Experiment)

• Weryfikacja hipotezy w kontrolowany, systematyczny sposób.
• Sztuczne/naturalne warunki.

Emigracja (Emigration)

• Opuszczanie jednego kraju, żeby osiedlić się w innym.

Epidemiologia (Epidemiology)

• Badanie rozkładu i wypadków zachorowań w danej populacji.

Etnia (Ethnie)

• Anthony Smith.
• Małe grupy o wspólnych poglądach, pochodzeniu i tożsamości kulturowej, związane z jakąś ziemią ojczystą.

Etniczność (Ethnicity)

• Wartości i normy kulturowe odróżniające członków danej grupy od innych grup.
• Poczucie wspólnej tożsamości kulturowej.
• Różnice etniczne idą w parze z różnicami w zakresie władzy i posiadania.
• Ostre podziały, gdy różnice etniczne są traktowane jako rasowe.

Etnocentryzm (Ethnocentrism)

• Rozumienie idei/praktyk innej kultury za pośrednictwem własnej.
• Sądy etnocentryczne nie uwzględniają prawdziwych wartości innych kultur.
• Brak umiejętności/chęci patrzenia na inne kultury przez pryzmat ich własnych pojęć i wartości.

Etnografia (Ethnography)

• Badania nad ludami świata przy zastosowaniu metod obserwacji uczestniczącej/wywiadów.

Etnometodologia (Ethnomethodology)

• Badanie, jak ludzie rozumieją to, co mówią inni w interakcjach społecznych.
• Badanie "etnometod", dzięki którym jednostki rozumieją innych i są przez nich rozumiane.

Socjalizacja do Ról Związanych z Płcią (Gender Socialization)

• Rozwój różnych cech płciowych w procesie socjalizacji.

Socjalizacja Pierwotna (Primary Socialization)

• Poznawanie przez dziecko norm kulturowych społeczeństwa.
• Odbywa się zazwyczaj w rodzinie.

Socjologia (Sociology)

• Badanie grup i społeczeństw ludzkich (szczególnie uprzemysłowionych).
• Nauka społeczna (antropologia, ekonomia, nauki polityczne, geografia społeczna).
• Wspólne zainteresowania, pojęcia i metody.

Socjologia Ciała (Sociology of the Body)

• Wpływ czynników społecznych na nasze ciała.
• Zdrowie i choroba określają czynniki społeczne i kulturowe.

Socjologia Dewiacji (Sociology of Deviance)

• Badanie zachowań dewiacyjnych i dociekanie, dlaczego pewne zachowania są uznawane za dewiacyjne.

Spojrzenie Medyczne (Medical Gaze)

• Zdystansowana i nieoceniająca postawa specjalistów w zakresie medycyny przy badaniu i leczeniu chorych.

Społeczeństwo (Society)

• System ustrukturowanych relacji społecznych łączących ludzi w ramach jednej kultury.
• Różne wielkości (od kilkudziesięciu osób do wielu milionów).

Społeczeństwo Nadzoru (Surveillance Society)

• Członkowie są systematycznie obserwowani, a ich czynności są dokumentowane.
• Kamery przemysłowe.

Społeczeństwa Łowców i Zbieraczy (Hunting and Gathering Societies)

• Utrzymują się z polowania, połowu ryb i zbierania roślin jadalnych.

Społeczeństwa Pasterskie (Pastoral Societies)

• Utrzymują się z hodowli zwierząt domowych.
• Częste przemieszczanie się.

Społeczeństwa Przemysłowe (Industrial Societies)

• Znaczna część siły roboczej jest zatrudniona w przemyśle.

Społeczeństwa Rolnicze (Agrarian Societies)

• Utrzymują się z produkcji rolnej (płodów rolnych).

Społeczeństwo Obywatelskie (Civil Society)

• Sfera aktywności między państwem a rynkiem (rodzina, szkoły, stowarzyszenia lokalne, instytucje pozagospodarcze).
• Kluczowa rola w aktywnych społeczeństwach demokratycznych.

Społeczeństwo Ryzyka (Risk Society)

• Ulrich Beck.
• Społeczeństwo przemysłowe stwarza nowe zagrożenia.
• Ryzyko globalnego ocieplenia.

Sprawiedliwość Naprawcza (Restorative Justice)

• Odrzucenie kar na rzecz pracy społecznej (podniesienie świadomości przestępców).

Sprzeczne Położenia Klasowe (Contradictory Class Locations)

• Rutynowe zawody białych kołnierzyków i niższe kadry kierownicze.
• Cechy pozycji klasowych powyżej i poniżej w strukturze społecznej.

Stabilizacja Osobowości (Personality Stabilization)

• Funkcjonalizm.
• Rodzina daje dorosłej jednostce oparcie emocjonalne.
• Małżeństwo daje wsparcie i zachowanie zdrowia.

Stan (Estate)

• Forma stratyfikacji polegająca na prawnie usankcjonowanych nierównościach.

Status (Status)

• Poważanie i szacunek okazywane danej osobie/grupie.
• Styl życia (wzory zachowań).
• Pozytywny/negatywny.

Nowy Rasizm (New Racism)

• Rasizm kulturowy.
• Oparty na różnicach kulturowych/religijnych (nie biologicznych).

Obserwacja Uczestnicząca (Participant Observation)

• Metoda badawcza (socjologia, antropologia).
• Badacz uczestniczy w życiu badanej grupy/społeczności.

Obywatel (Citizen)

• Członek społeczności politycznej (prawa i obowiązki).

Ochrona Obiektów (Target Hardening)

• Techniki zapobiegania przestępczości (utrudnienie popełnienia przestępstwa).
• Blokady na kierownice.

Odchylenie Standardowe (Standard Deviation)

• Miara rozrzutu liczb w danym zbiorze.

Odtowarowienie, Dekomodyfikacja (Decommodification)

• Kontekst: państwo opiekuńcze.
• Stopień niezależności służb społecznych od rynku.
• System odtowarowiony: oświata i służba zdrowia dostępne dla wszystkich.

Opinia Publiczna (Public Opinion)

• Poglądy członków społeczeństwa na tematy bieżące.

Organizacja (Organization)

• Wielka grupa jednostek powiązanych relacjami władzy.
• Organizacje decydują o różnych aspektach życia.
• Rozwój organizacji jest powiązany z biurokratyzacją.

Organizacje Karceralne (Carceral Organization)

• Michel Foucault.
• Więzienia, domy dla obłąkanych.
• Oddzielenie jednostek i "ukrywanie" ich przed światem zewnętrznym.

Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie (Genetically Modified Organisms - GMO)

• Rośliny (w tym uprawne) wyprodukowane przy zastosowaniu manipulacji genetycznej.

Osoba Ubiegająca się o Azyl (Asylum-Seeker)

• Złożyła wniosek o przyznanie statusu uchodźcy z obawy przed prześladowaniami.

Osobowość Autorytarna (Authoritarian Personality)

• Sztywne i nietolerancyjne poglądy.
• Nieumiejętność radzenia sobie z sytuacjami niejednoznacznymi.

Panika Moralna (Moral Panic)

• Stanley Cohen.
• Niewspółmierna reakcja społeczeństwa na obecność jakiejś grupy/zachowań (znak rozpadu).
• Powstaje wokół trywialnych zdarzeń.

Państwa Autorytarne (Authoritarian States)

• Potrzeby państwowe przed potrzebami obywateli.
• Ograniczony udział obywateli w życiu politycznym.

Państwo (State)

• Aparat polityczny sprawujący władzę na danym terytorium (prawo i możliwość użycia siły).
• Brak państw w kulturach łowców i zbieraczy oraz małych społeczeństwach rolniczych.
• Centralizacja władzy politycznej tworzy nową dynamikę procesów zmiany społecznej.

Państwo Narodowe (Nation-State)

• Rząd sprawuje suwerenną władzę na określonym terytorium.
• Masy ludności są obywatelami uważającymi się za członków jednego narodu.
• Związane z nacjonalizmem.
• Wyłoniły się w procesie kształtowania się systemu państw narodowych w Europie.

Państwo Opiekuńcze (Welfare State)

• System polityczny zapewniający obywatelom szeroki zakres świadczeń społecznych.