Acellular Infectious Agents: Viruses, Viroids, and Prions
Bezkomórkowe czynniki zakaźne nie mają budowy komórkowej oraz nie przejawiają samodzielnej aktywności metabolicznej. Ich namnażanie zachodzi wyłącznie w komórkach gospodarza.
1. Wiroidy
Budowa:
Zbudowane wyłącznie z jednoniciowej cząsteczki , bez otoczki białkowej (kapsydu).
Cząsteczka jest zamknięta i liczy od 246 do 600 nukleotydów.
Zawierają odcinki dwuniciowe (powstałe przez łączenie komplementarnych nukleotydów) oraz pętle jednoniciowe.
Właściwości i działanie:
Wszystkie znane wiroidy są pasożytami roślin.
Genom wiroidów nie koduje białek; replikacja zachodzi całkowicie przy użyciu enzymów gospodarza.
Wywołują choroby poprzez bezpośrednie oddziaływanie wiroidu ze składnikami komórki (białkami, kwasami nukleinowymi), zaburzając jej metabolizm.
2. Priony
Budowa i mechanizm działania:
Zbudowane wyłącznie z białka; nie zawierają kwasów nukleinowych.
Chorobotwórcza forma białka prionowego () powstaje z prawidłowej formy (), kodowanej przez gen prp (prnp).
Zmiana konformacji: W białku prawidłowym dominuje struktura -helisy, natomiast w chorobotwórczym – struktura -harmonijki.
Pojawienie się formy przyspiesza przekształcanie kolejnych prawidłowych cząsteczek w formę chorobotwórczą.
Choroby wywoływane przez priony (TSE – zakaźne gąbczaste zapalenie mózgu):
U zwierząt:
Gąbczasta encefalopatia bydła (, choroba szalonych krów).
Choroba kłusowa owiec (scrapie).
U ludzi:
Choroba Creutzfeldta-Jakoba ().
Kuru.
Śmiertelna rodzinna bezsenność.
Choroba Creutzfeldta-Jakoba ():
Występuje u osób powyżej 50. roku życia.
Przenoszona drogą pokarmową, przez skażone narzędzia medyczne lub przeszczepy tkankowe.
Objawia się powstawaniem wakuol oraz agregatów białkowych (amyloidu) w neuronach.
Objawy: utrata kontroli nad mięśniami, drżenie ciała, zanik koordynacji ruchowej, otępienie.
Brak stanów zapalnych i naturalnej reakcji odpornościowej; śmierć następuje w ciągu roku od wystąpienia objawów.
Profilaktyka i leczenie:
Brak skutecznych metod leczenia.
Priony są wyjątkowo odporne na wysokie temperatury, większość środków chemicznych oraz promieniowanie jonizujące.
Profilaktyka obejmuje monitorowanie hodowli oraz zakaz stosowania określonych produktów zwierzęcych w karmach.
3. Porównanie bezkomórkowych czynników zakaźnych
Wirusy:
Materiał genetyczny: lub .
Posiadają białkowy kapsyd.
Atakują wszystkie grupy organizmów.
Wiroidy:
Materiał genetyczny: .
Brak kapsydu białkowego.
Atakują wyłącznie rośliny.
Priony:
Brak kwasów nukleinowych (wyłącznie białko).
Brak kapsydu.
Atakują zwierzęta i ludzi.