Renaissance in de Lage Landen

Introductie

• Tentoonstelling over de Belgische architect Laurent Benoit Dewez.
• Mogelijk bezoek met de groep, eventueel op een vrijdagvoormiddag of -namiddag.
• Facultatief, geen examenstof.
• Mail volgt indien het doorgaat.

Renaissance buiten Italië

• Renaissance ontstaat in Italië, maar verspreidt zich over Europa, net als de gotiek.

Contextualisering: Frankrijk

• Renaissance cultuur ontstaat in Florence en Rome, plaatsen van internationalisering.
• Rome: pauselijk hof, ambassades.
• Ambassadeurs komen in contact met renaissancekunst.
• Gotiek blijft populair in West-Europa gedurende de 15e eeuw.
• In de Lage Landen ontwikkelt de gotiek een eigen stijl.
• Introductie van renaissance-ornamenten in het vocabulaire van kunstenaars vanaf 1500.
• Grootste invloed in de omgeving van het hof.

Introductie van de Renaissance aan het Franse Hof

• Franse koningen (15e en 16e eeuw) voeren veldtochten naar Italië om gebieden te bezetten (Napels, Milaan, Genua).
• Contact met renaissancekunst.
• Frans I (François Premier) introduceert renaissance in miniatuurkunst.
• Aartsbisschop van Rouan, George Dambois, laat kasteel van Caion verbouwen (1502-1510).
• Mix van Franse bouwpraktijken en renaissance-elementen.
• Regelmaat in plattegrond (harmonie en symmetrie).
• Renaissance-ornamenten worden geïsoleerd toegepast.
• Loggia (open arcade) wordt toegevoegd, zoals bij Brunelleschi's Ospedale.
• Renaissance elementen worden toegevoegd aan een typisch Frans kasteel.

Kasteel van Blois

• Frans I laat extra vleugel toevoegen (1515-1524).
• Renaissancegevel met loggia's en pilasters.
• Kroonlijst en pilasters als renaissance-ornamenten.
• Grote trappen, een Franse traditie, versierd met renaissance-ornamenten.

Kasteel van Chambord

• Jachtpaleis voor feesten en jagen.
• Symmetrische vorm: Grieks kruis in een vierkant met ronde torens.
• Appartementen (bewoonde ruimtes) zijn identiek op elke verdieping.
• Plattegrond is onhiërarchisch en symmetrisch, naar voorbeeld van een Medici villa.
• Centrale trap met pilasters en antieke ornamenten.

Kasteel van Fontainebleau

• Frans I breidt Von-Tambau uit rond 1530. Frans architect.
• Poort Doreen: zuil die een rondboog draagt, frontons boven ramen, kapitelen.
• Tongevel met vlakken, referentie naar Alberti in Mantua.
• Noordzijde van de Courtue Che Valéan wordt vernieuwd met pilasters en rustica (rof uitgewerkt steen).

Galerij François Premier in Fontainebleau

• Gemaakt tussen 1533 en 1540 door Giovanni Batista Rosso en Francesco Primaticcio.
• Decoratie met moderne antieke elementen, geïnspireerd op Rafaël, Julio Romano en Michelangelo.
• Rolwerk (krullen) als typisch element.
• Moderne interpretatie van antieke vormen.
• Frans I haalt Sebastiano Serlio naar Frankrijk (1516), maar zijn invloed komt later.

Paleis van de Grand Ferrare

• Gemaakt voor kardinaal Ippolito d'Este.
• Toegangspoort met zuilen, tempelfront en fronton, rustica over de zuilen.
• Serlio werkt aan een boek over toegangspoorten tijdens zijn verblijf aan het hof van Frans I.

Kasteel van Ancy-le-Franc

• Ontworpen door Serlio naar voorbeeld van Bramante.
• Binnenkoer met renaissance vormen, pilasters, rondbogen en nissen.
• Serlio ontwerpt een grote trap voor het Cours ovaal in Fontainebleau, maar deze is later verwoest.
• Onder Frans I wordt de antieke vormentaal geïntroduceerd aan het Franse hof.
• Serlio maakt een ontwerp voor het Louvre, maar dit wordt niet uitgevoerd.

Pierre Lescot en het Louvre

• Pierre Lescot (Frans architect) ontwerpt de nieuwe gevel van het Louvre.
• Middeleeuwse Louvre wordt herontworpen met 4 vleugels rondom een binnenplaats (Koerd Caré), naar voorbeeld van renaissance-ontwerpen.
• Renaissance-ornamenten, zuilen en frontons worden toegepast, maar met veel decoratie.
• Aangepast aan de lokale traditie.

Philibert de l'Orme

• Architect tijdens de regering van Hendrik II.
• Kasteel van Anet voor Diane de Poitiers (de maîtresse van Hendrik II).
• Variatie op de klassieke renaissance architectuur.
• Entree voor de kapel met renaissance elementen op een andere manier toegepast.
• Kapel met ronde plattegrond (centrale bal), passend bij het idee van harmonie en symmetrie.
• Renaissance denken krijgt introductie aan het Franse hof.
• Grafmonument voor Frans I in de Saint-Denis.
• Renaissance-architectuur niet alleen in gebouwen, maar ook in beeldhouwwerk en graftombes.
• Philibert de l'Orme geeft eigen traktaat uit en neemt afstand van de strikte Italiaanse vormentaal.
• Hij introduceert de Franse orde (zesde zuilenorde) met banden voor decoratie.

Jacques Androuet du Cerceau

• Publiceert boeken waarin hij de Franse architectuur uit de renaissance periode viert.
• Creëert een nieuw canon op basis van de renaissance in Frankrijk.
• Beweging: introductie klassieke elementen, aanpassing aan lokale context, verfransing.

Renaissance in de Lage Landen: Kunstenaars en Hofcontext

• Ambassades naar Rome, reizen naar Italië maken adoptie van vormentaal mogelijk.
• Architecten/bouwmeesters zijn meer afhankelijk van de plaatselijke context en gildes.
• Kunstenaars (schilders) trekken naar Italië in opdracht van het hof.

Jan Gossaert (Jan Mabuse)

• Gaat in 1508/1509 naar Italië als onderdeel van een diplomatieke missie.
• Philips van Bourgondië laat hem architectuur en kunsten natekenen.
• Tekeningen van antieke ruïnes (Colosseum).
• Antieke vormentaal wordt geïntroduceerd in zijn schilderijen (Danae).

Jan van Scorel

• Hofschilder voor de enige Nederlandse paus, Adrianus VI.
• Verblijft lange periodes in Italië en speelt een rol in de verspreiding van de renaissancekunst.
• In zijn schilderkunst meer nadruk op de manier van schilderen en landschappen.

Lambert Lombard

• Gestuurd door de Luikse prins-bisschop Everhard van der Mark naar Rome.
• Introduceert het academiesysteem rond kunst, naar voorbeeld van Italië.
• Sticht de eerste kunstacademie ten noorden van de Alpen.
• Antieke renaissance-architectuur elementen in zijn schilderkunst.

Maarten van Heemskerck

• Schildert zelfportret met iemand die antieke ruïnes natekent (Colosseum).
• Bezoekt collecties (binnenplaats van de Kassa Sassi) en tekent ze na.
• Refereert hiernaar in zijn schilderij van Sint Lucas die de Madonna en kind schildert.
• Het feit dat iemand in Italië is geweest, verhoogt het belang.

Antiek vs. Modern

• Onderscheid tussen antieke vormentaal (renaissance) en moderne vormentaal (gotiek).
• Margaretha van Oostenrijk weigert in 1509 een renaissanceontwerp voor de kerk in Brou, en kiest voor gotiek.
• Nieuwe antieke vormentaal krijgt de meeste populariteit aan het hof van Karel V.

Karel V

• Zoon van Philips de Schone en Johanna van Castilië.
• Heerser van de Lage Landen, koning van Spanje en keizer van het Heilige Roomse Rijk (vanaf 1519).
• Stelt landvoogden aan, vanaf 1531 is Maria van Hongarije de landvoogd in de Lage Landen.
• Karel sluit zich in eerste instantie aan bij de bourgondische traditie, maar gaat zich later spiegelen aan antieke keizers.
• Laat vanaf 1526 een paleis bouwen in Granada, geïnspireerd door de Romeinen (Palacio de Carlos V).
• rustica, zuilen, kroonlijsten, frontons

Introductie Renaissance-Formetaal

• Vanaf de jaren 1520/1530 wordt de vormentaal geïntroduceerd in de Lage Landen, eerst als een politiek statement, later als kwestie van smaak.
• Jean Mone introduceert de antieke vormentaal in beeldhouwkunst. Artiest van de keizer artistenelampereur.
  • Praalgraf van Anton van Lalaing en Elisabeth van Culemborg
  • Graftombe van Willem van Croÿ
• Nieuwe paleizen worden all'antica (op de antieke manier) ontworpen.

Kasteel van Breda

• Gebouwd vanaf 1536 in opdracht van Hendrik III van Nassau-Breda en Mencia de Mendoza.
• Italiaanse architect Thomaso di Andrea Vincidore introduceert antieke elementen.
  • Binnenplaats met 4 vleugels
  • Open arcade loggia
  • Zuilen
  • Frontton
  • Details: poortgebouw, zuilen, fraaie vormentaal, dolfijnen op de dakkapellen

Innovaties door Italiaanse architecten

• Georganiseerd kasteel met 4 vleugels rond een vierkant binnenplaats.
• Open loggia.
• Hovelingen discussiëren over het Tractaat van Vitruvius.
• Theoretische kennis verspreidt zich in het milieu van de hovelingen.

Kasteel van Boussu

• Jean de Hennin Liétard erft het kasteel in 1511 en renoveert het in 1540.
• Architect: Jacques du Broeucq (beeldhouwer/architect).
• Du Broeucq heeft ervaring in Italië en kennis van de antieke vormentaal.
• Groot binnenhof met 4 vleugels en een loggia.
• Kapitelen en zuilen bovenop elkaar.
• Vormen taal en baksteen van bourgondische hertogen.
• Organisatie en loggia's typisch renaissance.

Kasteel van Mariemont en Paleis van Binche

• Jacques du Broeucq wordt gevraagd door landvoogdes Maria van Hongarije om voor haar te werken.
• Kasteel van Mariemont: klein jachtpaleis met antieke elementen (rustica, toegangspoorten).
• Paleis van Binche: reconstructie met vierkant binnenplaats, vleugels en loggia.

Interieur Paleis van Binche, hoofdzakelijk grote zaal

• Tongewelf met cassettes, geïnspireerd op antieke basilica's.
• Maria van Hongarije spiegelt zich aan het Franse hof van François I.
• Decoratie van de lange wand geïnspireerd op de galerij van François I in Fontainebleau.
• Schouw met antieke buste in een medaillon en kroonlijst (waarschijnlijk op zuilen/pilaren).
• Kasteel van Madrid van François I als voorbeeld.

Renaissancearchitectuur en Maria van Hongarije

• Maria van Hongarije doet interpretatie van renaissance-architectuur vanuit Italië en Frankrijk.
• Ze gaat de antieke modellen die zijn vormgegeven in Frankrijk nadoen en niet zozeer meer die originele uit Italië.

Renaissance Koudenbergpaleis

• Introduceert in 1538/1539 een antieke trap met een antieke ingang.
• Onder Maria van Hongarije wordt er een galerij aan het paleis toegevoegd, met een loggia.

Renaissance Verschijnt in Stedelijke Architectuur

• Renaissance-Formetaal doet zijn intrede in de stedelijke architectuur
• Onder ander
  • Huis van Mechelen word in 1530 geïntroduceerd onder de lokale architect Willem van Wegeren
• Gebruik makend van Vitruvius
• Standaard gevels versierd met klassieke elementen
  • Karbonkel huis, Antwerpen
• Gebruik maken van ordens op de façade. Om het geheel een antiek uiterlijk te geven
• Willem van Heeda, had extra bronnen, was een belangrijk verzamelaar van antiquiteiten en gravuren
  • Brugse vrije (Brugge) in 1537 vernieuwd.
• Kerktoren van Ijsselstein, kerktoren van Buren onder de Graaf Floris
  • Pasculini maakt perfecte zuilendorisch, ionisch en \\ denk ik dat dit Korintintisch is.
    • Navolging van een afbeelding die in Senzariiano's editie van Vitruviië staat

Pieter Coecke van Aelst

• Introduceerd in 1539, de vertaling van het vierde boek van Sterio genaamd de generalen regelen der Architecturen
• Verhandelingen van het boek van Vitrvius
• Brengt nieuwe definitie en betekenis aan het woord architectuur
• Hierdoor kan er een scheiding komen van de bouwmeester en