Sektory kreatywne a prawo - I. Wykład wprowadzający

• Prezentacja prowadzącego: Dr Mateusz Szymura, Zakład Powszechnej Historii Państwa i Prawa, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii

Kontakty

• Adres email: mateusz.szymura@uwr.edu.pl
• Konsultacje: Gabinet 404, budynek B Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii
• Godziny konsultacji: szczegóły na stronie wydziału: https://prawo.uwr.edu.pl/dr-mateusz-szymura-2/ (wtorki, czwartki i wybrane dni w weekendy)

Cel przedmiotu - efekty kształcenia

• Student rozumie zasady budowy i funkcjonowania systemu prawnego w Polsce oraz w otoczeniu międzynarodowym. Potrafi posługiwać się aparatem pojęciowym oraz słownictwem z zakresu nauk prawnych.
• Student rozumie specyfikę funkcjonowania prawa cywilnego, prawa autorskiego, prawa własności przemysłowej oraz prawa konkurencji na tle innych poszczególnych dyscyplin prawnych.
• Student zna i rozumie pojęcia i zasady z zakresu prawa autorskiego i ochrony własności intelektualnej.
• Student rozumie treść oraz zakres wolności słowa w przypadku różnych form twórczości i komunikacji.
• Student posiada umiejętności w zakresie legalnego tworzenia treści oraz prawnych uwarunkowań korzystania z dostępnych treści.

Literatura przedmiotu

• Obowiązkowa literatura: J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie i prawa pokrewne. Przepisy z wprowadzeniem, Warszawa 2021
• Dodatkowa literatura:
  • K. Grzybczak, Ikony popkultury a prawo własności intelektualnej. Jak znani i sławni chronią swoje prawa, Warszawa 2018
  • A. Sewerynik (red.), Prawo autorskie w instytucjach kultury, Warszawa 2023
  • E. Szatkowska (red.), Prawo autorskie w praktyce. O prawach twórców i odbiorców utworów, Warszawa 2022

Zakres wykładów - problemy

1. Definicja i charakterystyka sektorów kreatywnych z perspektywy prawnej
2. Prawo autorskie - osobiste i majątkowe prawa autorskie
3. Przedmiot i podmiot ochrony prawa autorskiego - twórca, utwór, utwór inspirowany, opracowanie utworu, zbioru
4. Umowy wykorzystywane w sektorach kreatywnych. Licencje Creative Commons
5. Filmy, seriale oraz kreacje aktorskie a prawo autorskie
6. Dozwolony użytek osobisty. Prawo cytatu. Pojęcie plagiat
7. Ochrona wizerunku. Fotografia a prawo autorskie
8. Międzynarodowe aspekty prawa własności intelektualnej
9. Prawo własności przemysłowej - podstawowe zagadnienia, rejestracja znaku towarowego, analiza możliwych naruszeń oraz sposobów ochrony

Wykłady i egzamin

• Wykłady
  • Obecność nieobowiązkowa
  • Zakres: przepisy prawne, informacje przekazane na wykładzie oraz podstawowy podręcznik
  • Prezentacje z wykładów zostaną przekazane poprzez Teams
• Egzamin
  • Forma mieszana - częściowo test (ok. 30 pytań), częściowo forma otwarta (raczej krótsze odpowiedzi - wskazanie przykładów, wytłumaczenie różnic i podobieństw)

Krótka historia prawa autorskiego

• Postacie historyczne: Horacy i Owidiusz, „plagiat” Marcjalisa.
• Wynalazek druku: wpływ na reglamentację nowych dzieł.
• Rewolucja Francuska: zmiany w zakresie regulacji autorskich.
• Konwencja berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych (1886 r.): kluczowe regulacje.
• Polska: ustawa o prawie autorskim z 1926 r., ratyfikacja konwencji berneńskiej.
• Ustawa z 1994 roku: nowelizacje i dostosowanie do treści regulacji unijnych

Definicja przemysłu kreatywnego

• Sektor kreatywny: creative/copyright/cultural/digital industries.
• Dane za rok 2021: 300,000 zatrudnionych, 31.2 miliarda zł generowanych przychodów.
• Wydatki publiczne na kulturę oraz formy zatrudnienia: specyfika sektora np. muzea a gamedev.

Przemysły kreatywne wg klasyfikacji PKD 2025

• Dział ten obejmuje:
  • Działalność twórczą i związana z organizowaniem przedstawień artystycznych.
  • Funkcjonowanie obiektów oraz świadczenie usług związanych z kulturą i rozrywką.
  • Produkcja, promocja, udział w występach na żywo.
• Klasyfikacja: oferowanie odpowiedniego poziomu artystycznego, twórczego i umiejętności technicznych niezbędnych do produkcji artystycznej i wydarzeń na żywo.

Przemysły kreatywne wg klasyfikacji PKD 2025 - To nie obejmuje

• Produkcji/dystrybucji filmów: klasyfikowane odpowiednio w sekcjach 59.11.Z, 59.12.Z, 59.13.Z.
• Edukacji kulturalnej: z wyjątkiem edukacji szkolnej.
• Działalności muzeów, ogrodów botanicznych i zoologicznych oraz działalności związanej z grami hazardowymi.

Podstawowe pojęcia

• Prawo autorskie: ogół praw przysługujących autorowi dzieła.
• Utwór: przejaw działalności twórczej, który jest oryginalny, nowy (o niepowtarzalnym charakterze) oraz użyteczny.
• Licencja: dokument prawny lub umowa, określająca warunki korzystania z produktu.

Czym jest prawo autorskie?

• Definicja: Przepisy chroniące twórcę i jego dzieło oraz określające warunki używania tego dzieła przez osoby trzecie.

• Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 1994 r.: reguluje między innymi:

  • Przedmiot i podmiot prawa autorskiego,
  • Wyjątki i ograniczenia praw autorskich,
  • Okres obowiązywania praw autorskich,
  • Ochrona przedmiotu prawa autorskiego.

• Podział:

  • Autorskie prawa osobiste.
  • Autorskie prawa majątkowe.

Czym jest utwór?

• Definicja: Każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze ustalony w dowolnej postaci.
• Kryteria: Wartość artystyczna ani materialna nie mają znaczenia dla tego, czy rezultat działań jest utworem.

Oryginalność i indywidualność

• Czynniki decydujące: Co decyduje o indywidualności utworu.
• Ocena oryginalności: Przykład "Irysy" - Vincent van Gogh - 1889.

Moment rozpoczęcia ochrony

• Forma ustalona: uzewnętrznienie.
• Sposoby uzewnętrznienia utworu oraz sposoby jego utrwalenia.

Rodzaje utworów

• Utwór pierwotny
• Utwór zależny (art. 2 ust. 1 PrAut)
• Utwór inspirowany
• Utwór zbiorowy
• Problem dotyczący twórczości ludowej.
• Co nie ma znaczenia przy uznawaniu twórczości za utwór.

Dzieła niesamoistne

• Dzieła połączone:
  • Art. 10 PrAut: Twórcy mogą żądać od innych twórców udzielenia zgody na wspólne rozpowszechnianie całości, chyba że istnieje słuszna podstawa odmowy.
• Dzieła zbiorowe: Art. 11 PrAut: Autorskie prawa majątkowe do utworu zbiorowego przysługują producentowi lub wydawcy, a do poszczególnych części ich twórcom.

Co nie może być utworem?

• Akty normatywne (ustawy).
• Dokumenty urzędowe.
• Proste informacje, idee, odkrycia, procedury, metody działania, koncepcje matematyczne.

Sposób korzystania z utworów zależnych

• Art. 2. ust. 2 PrAut: Rozporządzanie opracowaniem zależy od zezwolenia twórcy utworu pierwotnego, chyba że autorskie prawa majątkowe wygasły.
• Swoboda dokonywania opracowań przy zgodzie lub bez niej.

Prawa pokrewne

• Definicja: Prawa przysługujące podmiotom, które nie są autorami utworu, ale ponoszą nakład inwestycyjny.
• Chronią interesy podmiotów uczestniczących w przekazywaniu utworu publiczności (np. aktorzy, dyrygenci).

Twórca

• Definicja: Wyłącznie człowiek.
• Nabycie z mocy prawa przy ustaleniu utworu.
• Zdobycie domniemania autorstwa utworu - art. 8 ust. 2 PrAut.
• Problem współtwórcy.

Sektory kreatywne a prawo - II. Osobiste i majątkowe prawa autorskie

• Podział praw autorskich
  • Dualistyczny model podziału praw autorskich.
  • Model niemiecki.

Prawa osobiste

• Prawa osobiste: Więź między twórcą a dziełem.
• Niezbywalny charakter i nieograniczone w czasie.
• Katalog otwarty praw wyliczonych w art. 16, w tym prawa do autorstwa utworu, oznaczania utworu, nienaruszalności, decydowania o pierwszym udostępnieniu, nadzoru nad korzystaniem z utworu.

Dalsze przykłady praw osobistych

• Art. 56 PrAut: Przykłady odstąpienia od umowy ze względu na interesy twórcze.
• Art. 32 ust. 2 PrAut: Przepisy o niszczeniu egzemplarzy utworu.

Prawo do autorstwa

• Prawo do autorstwa (art. 16 pkt. 1 & 2 PrAut): Aspekt pozytywny i negatywny związany z oznaczaniem autorstwa, ochrona przed przywłaszczeniem.

Plagiat

• Definicja: Podszywanie się pod twórcę.
• Etyczny aspekt plagiatu i jego rodzaje (szerokie, wąskie znaczenie).

Rodzaje plagiatów

1. Plagiat jawny
2. Plagiat ukryty

Prawo do nienaruszalności treści i formy utworu

• Naruszenia zmieniane przez sprawcę naruszenia - zmiany w formie, treści, zasadach wykorzystania.

Prawo do rzetelnego wykorzystania utworu

• Utwór powinien być wykorzystywany zgodnie z zamysłem autora.
• Przykłady nierzetelnego wykorzystania.

Wykonywanie praw osobistych zmarłego twórcy

• Prawo osobiste trwa mimo śmierci: Osoby mogą wykonywać te prawa zgodnie z wolą twórcy (art. 78 ust. 2 & 3 PrAut).

Majątkowe prawa autorskie

• Definicja: Przyznają posiadaczowi monopol na korzystanie z utworów.
• Ograniczone w czasie, przenoszalne za pomocą umowy.

Czy można zrzec się praw autorskich?

• Regulacje: Autorskie prawa majątkowe nie podlegają egzekucji.

Dziedziczenie praw majątkowych

• Art. 41: Przekazywanie praw majątkowych na innych w drodze dziedziczenia.

Treść autorskich praw majątkowych

• Trzy podstawowe prawa: Prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim, wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

Prawo do korzystania z utworu

• Art. 50: Odrębne pola eksploatacji określone w przepisach.

Prawo do wynagrodzenia za korzystanie z utworu

• Podstawowa forma wynagrodzenia: Gruntownie opisane w ustawie.

Ograniczenia autorskich praw majątkowych

• Ochrona trwa przez 70 lat po śmierci autora.

Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. - o prawie autorskim i prawach pokrewnych

• Przepisy ważne dla praw autorskich i pokrewnych.

Inne regulacje prawne do przeanalizowania na egzaminie

• Kodeks cywilny: art. 627-646 (umowa o dzieło) oraz art. 734-750 (umowa zlecenia).
• Kodeks pracy: art. 1-18(3), art. 22-67, art. 94-100.
• Prawo własności przemysłowej: ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r.

Podziękowania

• Thank you for your attention
• Uniwersytet Wrocławski