Van den Vos Reynaerde - Samenvatting
Willem die Madocke makede
'Willem die Madocke makede daer hi dicke omme wakede.'
Samen met Jacob van Maerlant (Der naturen bloeme) is de dichter van Reynaert (ca. 1260) de enige dertiende-eeuwse Nederlandstalige auteur die zijn naam prijsgaf.
Wie is Willem?
Willem van Baudelo († 1261), een cisterciënzer-lekenbroeder en klerk in grafelijke dienst
Abdij van Boudelo was een cisterciënzerabdij te Klein-Sinaai, nabij Sint-Niklaas
Meester in dubbelzinnigheden.
Zijn Franse bron (Le Plaid uit Roman de Renart) noemt hij een vijte (vita in Latijn), een heiligenleven.
Willem maakte de Vlaamse vos wreder en meedogenlozer dan zijn Franse voorbeeld.
Virtuoos taalspeler, taalkenner, grondig kenner van rechtspraak en Bijbel.
Zijn stijl heeft veel te maken met klank en ritme van de verzen.
Voorbeeld van rijmtrouvailles:
Confiteor pater mater / dat ic den otter ende den cater / ende alle dieren hebbe mesdaen / daeraf willic mi in biechten dwaen.
Hij kon makkelijk de vader- en de moedertaal laten rijmen.
Intellectueel en Taalman
Passief en actief vloeiend in drie talen (o.a. Frans en Latijn).
Grondig kenner van de Bijbel.
Raadpleegde verscheidene handschriften van de Roman de Renart.
Meer dan een boekenman: een taalman.
Taelmanne in middeleeuwse rechtbanken der Lage Landen voerden het woord namens partijen.
Rollen waren strikt gereglementeerd in het vroege Vlaamse strafprocesrecht.
Rol van taalman vloeide over in die van advocaat.
Juridische bureaucratie kende de figuur van de griffier.
De Vos in de (fabel)traditie
Westerse fabeltraditie begint bij Aesopos (zesde eeuw vóór Christus).
Via Romeinse vertalingen (Phaedrus) drong die door tot de middeleeuwse geleerdencultuur.
De niet-inheemse leeuw trad op als koning der dieren in West-Europese verhalen.
Bekende collectie fabels in het Middelnederlands: de dertiende-eeuwse Esopet.
Jean de La Fontaine putte hier eveneens uit (Fables, 1668).
Mondelinge “Matière de Renart” en Latijnse tradities vormden een vergaarbekken van motieven en anekdotes.
Van 1170 tot 1250 ontstonden 27 korte verhalen (branches), die in een grotere compilatie werden ondergebracht (Roman de Renart).
Het Franse woord voor vos, goupil, werd verdrongen door renard.
Het Beeld van de Vos (in de middeleeuwen)
De geschiedenis van de schijndode vos was in de twaalfde eeuw erg bekend.
Vloermozaïeken van de San Marcobasiliek te Venetië
Chiesa di San Donato op het eiland Murano (september 1141)
Sculpturen van de kapittelkerk Sint-Ursinus te Bourges en van het Pescheria-portaal in Modena.
Kunstwerken zijn getuigenissen van een vroege mondelinge “Matière de Renart”.
Le renard werd goupil genoemd tot hij de naam van Roman de Renart kreeg.
Symbool van de list, perfidie en hypocrisie.
De vos is zeer fourbe en vol ruse.
Metafoor voor de duivel.
Reynaert, die felle metten roden baerde (epitheton ornans).
Felle en Roodharigen
Felle was een negatief adjectief voor iedereen die chaos veroorzaakte en onrecht aandeed: moorddadig, schurkachtig, hypocriet.
Middeleeuwse spreekwoorden geven een beeld van de vos
Kleine vossen bederven de wijngaard
Iemand geselen met een vossenstaart
Negatieve houding tegenover roodharigen
Joods kenmerk, Judas werd afgebeeld met rood haar
Veroordeelde heksen hadden vaak rood haar
Radicaal advies om roodharigen te mijden
Resultaat van geslachtsgemeenschap tijdens menstruatie
Reynaert: Etymologie en Structuur
Etymologie (wrschl.): Reginhard
regin/ragin (raad) en hard (sterk): de oordeelkundige, verstandige of wijze raadgever
Structuur: verborgen drie-eenheid (3 = getal van God)
a/ proloog
b/ aanklacht (manque)
Isengrim – Cortoys – Pancer
Grimbeert apologie
Cantecleer (motorisch moment?)
c/ dagvaarding
Bruun – Tybeert – Grimbeert
d/ veroordeling – biecht – pelgrimstocht
Slotvers: Ende maecten pays van allen dinghen.
Naamgeving
Indicatie van een sociale ruimte en verwijst naar innerlijke kwaliteiten.
Dorpsbewoners:
‘Lottram lanc voet’
‘vrauwe Vulmaerte’
‘Abelquac’
‘Ludmoer metten langher nese’
‘Ludolf metten crommen vingheren’
zoon van ‘Hughelijn metten crommen beene’
‘vrauwe Ogerne’
Lamfroyt
Gebruik van allitererende namen (Lottram lanc voet, Ludolf metter langher nese en vrauwe Vulmaerte) zoals in ridderroman.
Meute mismaakten ten tonele gevoerd, zowel in naam als in acties afstotelijk.
Vulmaerte (vuile Martha, of vuile dienstmeid)
Abelquac (mooiprater (abel = edel))
Ogerne/ O gherne (Oh graag)
Anekdote i.v.m. een “foute” vertaling
Willem Elsschot is één van onze grootste schrijvers (1882-1960).
“Lijmen/Het Been” en “Kaas” zijn de meest bekende titels).
Elsschot had twee boeken in huis: de Bijbel en Reynaert de Vos.
In correspondentie maakt Elsschot zich druk over de interpretatie van outmakkighe van laternen, het epitheton van vrouwe Ogerne.
Interpretatie vakliteratuur: lantaarnoplapster (J.W. Muller).
Elsschot interpreteerde het als ‘ledigmaakster’ van latrinen (latrines, dus schijthuizen).
Parodie en Satire
Bruun De Beer: “Mate es tallen spele goet”
Het hof van koning Nobel en zijn baronnen, rivaliteit, gerechtelijke geschillen, clans, vete en verraad…
Parodie
Grappige nabootsing om iets bespottelijk te maken
Satire
Kunstvorm met maatschappijkritiek via parodie, ironie, sarcasme, pastiche en karikatuur
Cynische kijk op de mens?
Ongeloof in waarden of goede bedoelingen, geuit met spot
Vorm van zelfverdediging
Dichter bij een mensvisie dan sarcasme
Reminiscenties aan Karel- en Arthurroman.
Spelen met hoofse begrippen en conventies, de queeste
Parodie van vooral de Arthurroman.
Zoeken naar een ideale maatschappij
Zelfbeheersing, moed, mildheid, medelijden, zelfrespect en respect voor de anderen, fijne manieren
Reynaert: spiegel van de antipode van hoofsheid, orde, mate.
Nobels rijk in puin, chaos, wantrouwen, recht van de sterkste.
Satirische visie op mens en wereld.
Mens is egoïstisch, lomp, gewelddadig, dom, wreed, hypocriet, gevaarlijk
Adel is een bende corrupte schurken en zelfzuchtige postjespakkers
Clerus verkoopt aflaten en is dom, zelfgenoegzaam en onkuis
Werkende stand bestaat vooral uit primitieven
Reynaert is fundamenteel boosaardig en rancuneus.
Hij respecteert God noch gebod en verpersoonlijkt het Kwade.
Hij opereert onder een bedrieglijk masker.
Niet de sympathieke bandiet, de outlaw.
Kritiek en Visie
Willem neemt kritisch afstand van een levenshouding gekenmerkt door idealen.
De Reinaertdichter heeft de bedoelingen van het dierenverhaal, de ironische toonzetting en de afwijzing van optimistische ideeën aangegrepen om het wezen van de mens te doorgronden.
Visie in sombere tinten: de mens is een beestachtig, egoïstisch wezen.
Hoogste kwaliteiten: bedrieglijk misbruik van de taal, listigheid, onbetrouwbaarheid, hebzucht, zinnelijkheid, verwaandheid, ijdelheid, schijnheiligheid
Reactie van de Koning
Belijn met Reynaerts brief, Botsaert leest voor.
Inhoud tas: hoofd van Cuaert.
Koning is verblind door persoonlijk gewin.
Openbare belijdenis van onvermogen.
Nobels oerschreeuw grijpt omstanders naar de keel.
Koning zit op de troon van een beestachtige wereld; zogenaamd geordende rechtsstaat is een morele jungle.
Reynaert beleeft zijn vrijheid in de wildernis.
Omkering van wildernis en heilstaat is een schokkende slotsom.
Die coninc stont in drouven zinne
Ende slouch zijn hoeft neder.
Over lanc hief hijt weder
Up, ende begonste werpen uut
Een dat vreeselicste gheluut
Dat noint van diere ghehoort waert.
Recht en Reynaert
Reinaert moet worden gedaagd voor het hof.
Maximaal drie dagvaardingen.
Als gedaagde niet verschijnt, kon hij wegens verstek worden veroordeeld.
Als Reinaert niet zou verschijnen, zou zijn familie vogelvrij zijn en zijn huis worden afgebroken.
Elke Generatie heeft zijn eigen Reynaert
1941: Jood-ocus de neus-hoorn, belichaming van de eeuwige Jood
‘verfijnde spot’ van illustrator Meuldijk
Oneuropees ras met een ‘straathondenmoraal’ (Van Genechten)
Jodocus' lelijkheid, zijn neus en vooral zijn ‘dikke lippen’ zijn een Leitmotiv
Jood werkt zichzelf omhoog, quasi-bescheiden op de achtergrond
Joodse woekeraar en tollenaar, Jodocus de belastinggaarder, het jodendom als financiële maffia
Buit op slinkse wijze de zwakte van de autochtone regeerders uit
Parlementaire democratie is het symbool
Naam van de aap Liet-pit
Militaire ingrijpen rechtvaardigen
Reinaert van Robert van Genechten vormt een zwarte bladzijde.
tegenwoordig, de Reinaert synoniem met anti- autoritair, progressief en democratisch.
geestig geschreven vervolg op het beroemde middeleeuwsche dierenepos
geschenk aan ons volk
Rotvos! - Moderne versie
2007: Rein is een rotzak!
RotVos! van Frank Pollet is een moderne versie van het eeuwenoude Reynaertverhaal.
Kinderen pesten, halen ze het beest in zichzelf naar boven
Courina Dhondt: “Vorige week heeft Rein mijn roze boterhammendoos afgepakt. En er zat nog een lekkere koek in. En ik heb niets meer teruggekregen. Misschien heeft hij mijn koek opgegeten en mijn mooie roze boterhammendoosje wel kapot getrapt…”
Plaatsbepaling
Ende quam in Waes, int soete lant. (vers 2257)
Malpertuis is Reynaerdes burcht in Sint-Janssteen, een moerassig gebied.
Mal pertuis: kwaad of slecht hol.
Bodes Bruun, Tibeert en Grimbeert door woeste contreien
Gent: hoofdplaats van het burggraafschap Gent
Elmare: Reynaerde en Isengrijn in het klooster
Ludolf uit Hulst: Hulst in het bisdom Utrecht
Topografische precisie maakt verhaal geloofwaardig.
Boom in Belsele ten westen van Sint-Niklaas
Schat in een bos in Hulsterlo, bedevaartsoord
Locaties en Hulst
Sommige locaties terug te voeren op bestaande plekken.
Plaatsen ten noorden van Gent, in het Waasland en in Hulsterambacht
Hulsterlo (Nieuw-Namen)
Absdale (ten westen van Hulst)
Elmare, de uithof van de Sint-Pietersabdij ten zuiden van IJzendijke
Schrijver kende dit gebied goed, afkomstig uit het gebied tussen Gent en Saeftinghe.
Oost-Vlaamse kenmerken van zijn taalgebruik.
Reynaertstad Hulst koestert zijn plaats in het Reynaertverhaal (begin 20ste eeuw).
Sinds 1938 een beeld van Reynaert in Hulst, ontworpen door Anton Damen.
Reynaertfeesten in Hulst omstreeks 1965.
In 1937 eerste toneelvoorstelling over Reynaertverhaal opgevoerd.
In de jaren vijftig en zestig taferelen uit het Reynaertverhaal uitgebeeld.
In de jaren tachtig keerden Reynaert Ommeganck en openluchtspelen terug.
Hulst en Reynaert
Beeldengroep van Chris Ferket op de Markt.
Gebouwen en straten met namen die verwijzen naar de Reynaertvertelling.
Drie Reynaert-zitbanken op plekken die in het verhaal voorkomen
Aan de rand van Nieuw-Namen
In Absdale
Aan de Kreekzoom te Hulst
Reynaertroute
Reynaertroute uitgeroepen tot de beste wandelroute van de Benelux 2020.
Ontworpen door het Reynaertgenootschap in 1990
Rik van Daele
Marcel Ryssen (1927-2020)
Herman Heyse (1937-1992)
In 1991 uitgegeven als het slotdeeltje van het boek Het Land van Reynaert’.
In 1998 droeg het Reynaertgenootschap het peterschap over aan de vzw Grote Routepaden.
De route werd volledig als streek-GR in geel-rood bewegwijzerd.
Vossen: Expeditie in het Land van Reynaert
Reinaert is een figuur waar het Land van Waas, en zelfs heel Oost-Vlaanderen, trots op is.
Talrijke “vossenjagers” bestudeerden het middeleeuwse epos.
Dieren zijn personificaties, het verhaal bevat toponiemen en landschapsbeschrijvingen.
Schrijver was vertrouwd met de streek.
Hijfte als locus terribilis.
Ook Hulst, Nieuw-Namen, Boudeloo, Daknam en het oudste cisterciënzerinnenklooster in Lokeren-Oudenbos.
Tal van kunstwerken en straatmeubilair.
Reinaertbeelden in Stekene, Sint-Niklaas, Waasmunster, Lochristi, Destelbergen, Hulst.
Reinaertbanken in Lokeren, Belsele, Beveren, Sint-Gillis-Waas, Sint-Niklaas, Lochristi, Hulst, Nieuw-Namen en in Daknam, waar ook de troon van koning Nobel prijkt.
Toeristische sector cultiveert het Reinaertepos
Fietsroutes
Reuzen
Project Land van Reinaert
Economie speelt in op Reinaert (horecazaken, streekbieren).
Voorwoord van J. Dauwe.
Uitspraken over Van den Vos Reynaerde
Voor middeleeuwers was Reynaert de duivel.
In de 19e en 20e eeuw Reynaert als symbool voor de emancipatie van Vlaanderen.
Reynaert was een slimmerik en een volksheld die streefde naar vrijheid, een schelm dan een schurk.
Reinaert is verre uit het beste gedicht, dat de middeleeuwen (Dante's Divina Commedia uitgezonderd) aan Europa hebben opgeleverd. J.F. Willems (1834)
Cyriel Buysse (1908): gezellige voorleessituatie in een Vlaamse boerderij.
Lodewijk Dosfel (1881 -1925): geen verheerlijking van de sluwe bedrieger, geen beeld van ons Vlaamsche volk. Plato zou het verbannen hebben.
Vossentaal is dit, houdt zich aan geen regels stamt uit niemandsland aan dorp en hof voorbijgelegen. Emma Crebolder, (Malpertuis, 1998)
Cynisme en Reactie
Reynaert als vertegenwoordiger van het (Nietzscheaanse) cynisme.
De cynicus is een elitair intellectueel die zich distantieert van de massa. Yvan de Maesschalck (1999)
Als er een plek in het verhaal is waar hij sympathiek lijkt over te komen, dan ga ik ervan uit dat ik de dubbele bodem nog niet heb gevonden. Wackers (1991)
De Reynaert Internationaal
De vos is van ons allemaal
Rachida Lamrabet herkent in de Reynaert de verhalen die in haar Marokkaanse familie werden verteld.George Wylesol: oude volksverhalen in Marokko met een vos (Ucchen) die iedereen te slim af was.
Gelijkenissen: de vos heeft het vooral op de andere dieren gemunt, soms ook op mensen (geestelijke).
Tactiek van de vos (doen alsof hij dood was) komt voor in verschillende verhalen.
Ongeacht of het verhaal zich afspeelde in de moestuin van een wat klungelige rfkih (islamgeleerde) of aan het hof van een Vlaamse graaf, de vos in al deze verhalen was één en dezelfde.
Migratie: Niet enkel mijn gezin was gemigreerd, ook de vos en zijn verhalen trokken de wereld rond.
Er loopt een onzichtbaar web van verhalen tussen continenten en culturen.
Deze verhalen beroeren ons omdat ze iets essentieels vertellen over elk van ons en wij bij elkaar, als gemeenschap.
De vos al voorkwam in de Panchatantra (eerste eeuw).
In boek Khalila wa Dimna de vos met zijn karakteristieke kenmerken ook een rol speelt.
De vos als incarnatie van sluwheid en perfiditeit; de bedriegende antiheld.
De vos als gedroomd personage om mistoestanden aan de kaak te stellen (politieke en religieuze leiders).
Veel fabels bevatten een rechtszaak.
‘Zaak van de dieren tegen de mensen’ uit de Verhandelingen van de Zuivere Broeders van Basra
Recht en verhalen zijn nodig om meer mens te worden.
De verhalen van de vos zijn van ons en maken deel uit van onze universele canon.
Voorbeelden en Analyse
VOSSEN Phoebus Foundation
De Klaagzang: https://www.youtube.com/watch?v=jl0IqtiTsE4&feature=youtu.be
Canteclaer: (broeden op een plan / op een ei – ZEUGMA) – (kukelekukeluren)
Isengrim: Vlaams Belang “Eigen vrouw eerst” – kindergeld met hun gevos – vos=uitheems, indringer
Hersinde: alle hoeken van de kamer laten zien – mijn hol binnengedrongen
Courtois: persiflage van de hoveling
Cuwaert: ANGSThaas (giechelen als neurose bij stress)
van kromme haas gebaren = Mijn naam is haas
Hermelijn: vrouw aan de haard; man werkt zich te pletter voor het gezin – sloddervos..
Nobel: de politicus die “de problemen oplost als ze zich stellen” / Reynaert schuldig aan klimaatopwarming
Grimbeert: taalregister van de advocaat: “de facto schuldig aan meineed in deze”; karaktermoord
Uitstekende “hervertelling” à la Willem, mét taalspel, karikaturen en satire; bovendien staat deze klaagzang ook inhoudelijk heel dicht bij het origineel. Dus geen opgepoetste versie!
De Reynaert-RAP https://youtu.be/NgYsFAbey9A