Қазақстан тарихы: ХХ ғасырдың маңызды оқиғалары мен саяси-экономикалық процестері

• Семей қаласындағы физика-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің 10 «А» сынып оқушылары (Абылкасымова Ж., Ахмерова Д., Бейсекенова А., Ергалиева М., Жумаканова Д., Кадырова Н., Сарбиева А., Фергатова А.) дайындаған 9-10 сыныптарға арналған Қазақстан тарихы пәнінен сыртқы жиынтық бағалауға дайындық материалдары.

Ахмет Байтұрсынов не себепті «Қазақ ұлтының өмір сүруінің өзі проблемаға айналды» деп айтты?

• Оқиға сипаты: $1915$ жылдың соңында халық арасында наразылық жаппай сипат алды. Көптеген болыстар салық төлеуден бас тартты. $1916$ жылы қазақтарды соғысқа қатыстыру мәселесі туындады.

• Отарлық саясаттың күшеюі: Қазақ өлкесі бірнеше қоныстандыру аудандарына бөлінді: Торғай-Орал, Семей, Сырдария, Жетісу. Патша өкіметі «Қоныс аудару қорына» (Переселенческий фонд) жер жинау үшін арнайы басқармалар құрды. Қазақтардың жайылымдары, суаттары және қыстаулары тартып алынды.

• Жер мәселесіне қатысты статистика:     - $1893-1905$ жылдары қазақтардан $4\,млн$ десятина жер алынды.     - $1906-1912$ жылдары бұл көрсеткіш $17\,млн$ десятинаға жетті.     - $1916$ жылы — $40\,млн$ десятина.     - $1917$ жылы — $45\,млн$ десятина.     - Негізгі жерлер Семей, Ақмола, Орал және Торғай облыстарынан (жалпы $40.5\,млн$ десятина), Жетісудан ($4\,млн$) және Сырдариядан ($500\,мың$) алынды.

• Столыпиннің аграрлық реформасы:     - П. Столыпин орыс шаруаларын Қазақ жеріне қоныс аударуға күшті серпін берді.     - $1895-1905$ жылдары Дала өлкесіне $294296$ адам қоныстанса, $1906-1910$ жылдары бұл көрсеткіш $770\,мың$ адамға жетті.     - $1897$ жылы орыстардың үлесі $20\%$ болса, $1917$ жылғы $1$ қаңтарда $42\%$ болды.

• Экономикалық өзгерістер:     - Артықшылығы: Тау-кен өнеркәсібі дамыды. $1902$ жылы өндіріс орындарының саны $8887$, жұмысшылар саны $25393$ болды. Ірі нысандар: Қарағанды көмір шахтасы, Успен кеніші, Спасск мыс заводы, Риддер комбинаты. Темір жолдар салынды: Сібір ($178\,км$), Орал-Рязань ($194\,км$), Орынбор-Ташкент ($1656\,км$).     - Кемшілігі: Арнайы соғыс салығы енгізілді. Жетісуда салық $3$ сомнан $8$ сомға дейін өсті. Ұн бағасы $94$ тиыннан $40$ сомға дейін қымбаттады. Жұмыс күні $14-16$ сағатқа созылды.

• Түркістаннан әкетілген ресурстар (соғыс кезінде): $70\,мың$ жылқы, $12.7\,мың$ түйе, $13\,мың$ киіз үй. Соғыстың алғашқы $3$ жылында $474\,мың$ пұт балық, $299\,мың$ пұт сабын, $441$ киіз әкетілді.

1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс неліктен бүкілхалықтық қозғалыс болды?

• Басталуы: Көтеріліс $1916$ жылғы $19$ шілдеде ($1$ тамыз) басталды. Негізгі ошақтары: Жетісу және Торғай.

• Басшылары: Аманкелді Иманов және Әліби Жанкелдин. А. Иманов көтерілісшілерді ондық, елулік, жүздік және мыңдықтарға бөлді. Ол «бас сардар» болды.

• Себептері: Отарлық езгінің күшеюі, жерді тартып алу, орыстандыру саясаты және Патшаның $1916$ жылғы $25$ маусымдағы $19$-дан $43$ жасқа дейінгі ер-азаматтарды тыл жұмысына алу туралы жарлығы.

• Салдары: Ауыл шаруашылығының тоқырауы, мал санының күрт азаюы. Түркістан өлкесінен $300\,мың$ пұт ет әкетілді. Ішкі Ордада жылқы саны $1915$ жылғы $310.3\,мыңнан$ $1916$ жылы $160.2\,мыңға$ ($48.5\%$) азайды. Темір кенін өндіру соғыс жылдарында $1914$ жылғы $246$ пұттан $1916$ жылы $1551$ пұтқа ($6.3$ есе) өсті.

• Ерекшелігі: Көтеріліске қазақтармен бірге қырғыз, ұйғыр, өзбек халықтары да қатысты.

Қазақстанда 1917 жылы саяси белсенділіктің артуы және Алаш партиясы

• Ақпан төңкерісі: Романовтар әулеті мен монархия жойылды. Қос өкімет орнады: Уақытша өкімет және Кеңестер. Уақытша өкіметтің комиссарлары етіп Әлихан Бөкейханов (Торғай), Мұхамеджан Тынышпаев (Жетісу), Мұстафа Шоқай (Түркістан) тағайындалды.

• Саяси партиялар: «Алаш», «Үш жүз», «Шура-и-Ислами», «Эсер». Олардың негізгі мақсаты — қазақ халқын отарлық езгіден құтқару.

• Алаш партиясы: $1917$ жылы құрылды. Бағдарламасы $10$ пункттен тұрады (жер, салық, дін, білім, т.б.). Жоба авторлары: Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов. Мақсаты — Ресей құрамындағы демократиялық федеративтік республика және қазақ автономиясын құру.

• Қазан төңкерісі (1917 ж. 24 қазан): «Барлық билік Кеңестерге!» ұранымен өтті. Ұрандары: жер шаруаларға, $8$ сағаттық жұмыс күні, ұлттар теңдігі.

• Автономиялар:     - Түркістан (Қоқан) автономиясы (1917 ж. қараша): Орталығы — Қоқан, басшылары М. Тынышпаев пен М. Шоқай. Тек $64$ күн өмір сүрді, Қызыл гвардия тарапынан қанды қырғынмен жойылды.     - Алаш Орда (1917 ж. желтоқсан): Орталығы — Семей, төрағасы — Ә. Бөкейханов. $1920$ жылға дейін әрекет етті.

Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы (ҚАКСР)

• Құрылуы: $1920$ жылы $26$ тамызда декрет шықты. Орталығы — Орынбор қаласы. Төрағалары: С. Меңдешев (ОАК) және В. Радус-Зенькович (ХКК).

• Аумақтық маңызы: Қазақ жерлері біріктірілді (жалпы аумағы — $2.7\,млн$ шаршы шақырым). Маңғыстау, Бөкей Ордасы, Павлодар, Семей, Орал және т.б. уездер кірді. Астанасы $1924$ жылы Қызылордаға, $1929$ жылы Алматыға көшірілді.

• Жер-су реформасы (1921 ж.): Патша үкіметі тартып алған жерлер қайтарылды. Оңтүстікте «Қосшы» одағы құрылды (О. Жандосов, А. Розыбакиев).

Жаңа Экономикалық Саясат (ЖЭС) (1921-1929)

• Мақсаты: Ел ауқатын қалпына келтіру. Саудаға, жалдамалы еңбекке және жеке меншікке рұқсат берілді. Азық-түлік салғырты азық-түлік салығымен алмастырылды.

• Нәтижесі: Мал және егіс көлемі $6$ есеге дейін өсті. $1926$ жылы Қазақстанда $128$ жәрмеңке (Ойыл, Қоянды, Қарқара) жұмыс істеді. Сауда айналымы $20-23\,млн$ сомды құрады.

• Бас тарту себебі: Кеңес үкіметі капитализмнің жандануынан және таптық теңсіздіктен қорықты.

Қазақстандағы индустрияландыру мен ұжымдастыру

• Индустрияландыру (1926-1941): Негізгі мақсат — шикізат базасын құру. Түрксіб темір жолы ($1145\,км$) $1927-1930$ жылдары салынды. Қаныш Сәтбаев Жезқазған мыс кенін ашып, Ғылым академиясының негізін қалады.

• Статистика: $1940$ жылы Қазақстан КСРО бойынша қорғасынның $87\%$, мыстың $21\%$ берді. Кәсіпорындар саны $2580$-ге жетті.

• Ұжымдастыру (Коллективтендіру): Ф. Голощекиннің «Кіші Қазан» саясаты. $1928$ жылы шаруашылықтың $2\%$ ұжымшарға кірсе, $1931$ жылы — $65\%$ болды.

• Ұлы Нәубет (1931-1933): Аштықтан $2.1 - 2.2\,млн$ адам ($48\%$ қазақтар) қырылды. $1\,млн$-нан астам адам босып кетті. Мал саны $40.5\,млн$-нан $4.5\,млн$-ға дейін азайды. «Бесеудің хаты» ($1932$ ж.) осы қасіретке қарсы жазылды.

Сталиндік режим және репрессия

• «Халық жаулары»: $1937-1938$ жылдары репрессия шыңына жетті. А. Байтұрсынов, С. Сейфуллин, Б. Майлин, М. Жұмабаев, С. Асфендияров атылды. С. Меңдешев, Қ. Сәтбаев, М. Әуезов қудаланды.

• Лагерьлер жүйесі:     - КАРЛАГ: Қарағанды еңбекпен түзеу лагері.     - АЛЖИР: Отанға опасыздық жасағандар әйелдерінің Ақмола лагері.     - СТЕПЛАГ: Далалық лагерь.

• Статистика: $1931-1954$ жылдар аралығында КСРО-да $3.7\,млн$ адам сотталды, $643\,мың$ адам ату жазасына кесілді.

Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941-1945)

• Мобилизация: Қазақстаннан майданға арналған офицерлерді даярлау орталығы болды (Алматы атқыш-пулеметшілер училищесі, $6333$ түлек).

• Эвакуация: Украина мен Ресейден $220$ завод пен фабрика (Харьков электротехника, Подольск механика, т.б.) Қазақстанға көшірілді.

• Майдан ерлері: Бауыржан Момышұлы, И. Панфилов ($316$-шы дивизия), Қ. Қайсенов (партизан). Брест қамалын қорғаушылар: Г. Жұматаев, Ш. Шолтыров. Рақымжан Қошқарбаев Рейхстагқа ақ ту тікті.

• Шығын: Соғыста $27\,млн$ КСРО азаматы қаза тапса, оның $410 - 600\,мыңға$ жуығы қазақстандықтар.

Н. Хрущев реформалары және Тың игеру (1954-1960)

• Тың игеру: $1954$ жылы басталды. Қазақстанда $25.5\,млн$ гектар жер жыртылды (КСРО бойынша тың жерлердің $50-60\%$). Жаңадан $337$ совхоз («Мәскеу», «Ленинград», т.б.) құрылды.

• Салдары: Астық бойынша Қазақстан одақта $2$-орынға шықты. Бірақ экологиялық апат (топырақ эрозиясы), мал жайылымының тарылуы және қазақ мектептері мен тілінің азаюы (этникалық теңсіздік) орын алды.

1965-1985 жылдар: «Тоқырау» кезеңі

• Билікте: Л. И. Брежнев. А. Косыгин реформалары басталды, бірақ әкімшіл-әміршіл жүйенің салдарынан тежелді.

• Экономика: Сегізінші бесжылдық ($1966-1970$) «алтын бесжылдық» деп аталды. Өнеркәсіп өнімі $70\%$ өсті. Маңғыстау мұнай аймағына айналды. Екібастұз, Ермак ГРЭС-тері, Қапшағай ГЭС-і салынды.

• Экологиялық мәселелер: Арал теңізінің деңгейі $14$ метрге төмендеп, су көлемі $60\%$ азайды. Семей полигонында $470$ ядролық жарылыс жасалды. Байқоңыр ғарыш айлағы $6717\,км^2$ аумақты алып жатты.

• Тоқырау белгілері: Ұлттық табыстың өсу қарқыны $4.4\%$ -дан $1.4\%$ -ға дейін төмендеді. Орталықтың өктемдігі күшейді (Қазақстан өнеркәсібінің $50\%$ одақтық министрліктерге бағынды).